chương 1. Phương pháp nghiên cứu thực tiễn: Một số phương pháp được sử dụng để điều tra khảo sát thực tiễn như: Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi để khảo sát GV và HS, phương pháp phỏng vấn cán bộ quản lý và GV,… Qua đó, đưa ra kết luận: Đánh giá của thầy cô về mức độ hứng thú của HS khi được trình bày ý kiến cá nhân, các phương pháp dạy học văn bản nghị luận trong chương trình Ngữ văn THPT,… Phương pháp này được sử dụng trong chương 1 của luận văn. Phương pháp thực nghiệm Phương pháp này được sử dụng để minh chứng cho độ tin cậy và hiệu quả khi tiến hành thực nghiệm giáo án dạy đọc hiểu ba văn bản bài “Cấu trúc của bài văn nghị luận” cho học sinh lớp 11 (Bộ Kết nối tri thức với cuộc sống). Qua đó, giáo viên lựa chọn phương pháp dạy học phù hợp, đạt hiệu quả cao trong dạy học.
Phương pháp này được tiến hành ở chương 3 của luận văn. Phương pháp thống kê xử lý số liệu Phương pháp thống kê giáo dục học, sử dụng các phần mềm tin học để xử lý số liệu trong giai đoạn thực nghiệm, sử dụng chủ yếu ở chương 3 của luận văn. Cấu trúc luận văn: Luận văn ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo thì bao gồm ba phần chính sau đây: - Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc tổ chức dạy học văn bản nghị luận. - Chương 2: Đề xuất một số phương pháp tổ chức dạy học bài “Cấu trúc của văn bản nghị luận” cho học sinh lớp 11 (Bộ Kết nối tri thức với cuộc sống) - Chương 3: Thực nghiệm sư phạm 15 CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC TỔ CHỨC DẠY HỌC VĂN BẢN NGHỊ LUẬN 1.1 Quan niệm về dạy học đọc hiểu văn bản 1.
Quan niệm về “đọc hiểu” Theo “Từ điển Tiếng Việt” của Hoàng Phê, “đọc” là “tiếp nhận nội dung của một tập hợp kí hiệu bằng cách nhìn vào các kí hiệu”, “đọc” cũng là “hiểu thấu bằng cách nhìn vào các biểu hiện bên ngoài”[32, 265]. Cũng trong cuốn từ điển có giải thích, “hiểu” là “nhận ra ý nghĩa, bản chất, lí lẽ của cái gì bằng sự vận dụng trí tuệ” [32, 312]. Theo đó, đọc và hiểu là hai hoạt động liên quan mật thiết đến nhau mà trong đó, mục đích của việc đọc chính là để hiểu. Hai hoạt động này được đặt cạnh nhau tạo thành khái niệm “đọc hiểu”, từ “đọc” đứng trước bởi hoạt động đọc sẽ quyết định hiệu quả của việc đọc.
Việc đọc sẽ đạt được hiểu quả chỉ khi người đọc “hiểu” được trọn vẹn và thậm chí vượt ra ngoài những điều mà văn bản đọc chất chứa. Bởi vậy, đọc hiểu là một quá trình tiếp nhận ngôn từ và phân tích, xử lí để hiểu ý nghĩa và cách thức thể hiện của ý nghĩa qua lớp vỏ ngôn từ. Ngay trong nội hàm ý nghĩa của hai từ “đọc” và “hiểu”, có thể chắt lọc được những nội dung định hướng đúng đắn như việc hướng đến cả mặt kiến thức và mặt kĩ năng, đề cập tới yếu tố phương pháp trong hoạt động đọc và yếu tố lí thuyết, thực hành trong hoạt động hiểu. Đây là những nội dung quan trọng để tối ưu hoá kết quả của hoạt động đọc hiểu nói chung và hoạt động dạy học đọc hiểu trong nhà trường nói riêng.
Đọc hiểu là khái niệm đã manh nha xuất hiện từ rất lâu đời, cụ thể là ở thời cổ đại. Ở phương Đông, Khổng Tử đã từng nói “Bất độc thi, vô dĩ ngôn” thì ở phương Tây, ta lại bắt gặp tư tưởng “cứ đọc đi rồi dần dần bạn sẽ quen và dần dần sẽ hiểu được phần nào những điều li thủ từ sách” của Aristot. Điều đó khẳng định, ngay trong lịch sử xa xưa thì “đọc” là một hoạt động được đề cao và “hiểu” chính là đích 16 đến của hoạt động đọc, đó là hoạt động có mục đích cụ thể của con người, là hoạt động lĩnh hội tri thức bằng trí tuệ. Ở phương Tây và đặc biệt là ở Mỹ, phong trào nghiên cứu về đọc hiểu nổi lên từ những năm 80, 90 của thế kỉ XX và đầu thế kỉ XXI.
Chương trình đánh giá HS quốc tế (PISA–The program for International Student Assessement) quan niệm: “Đọc hiểu là sự hiểu biết, sử dụng, phản hồi và chiếm lĩnh các văn bản viết nhằm đạt được những mục đích, phát triển tri thức và tiềm năng cũng như tham gia vào đời sống xã hội mỗi cá nhân. Quan điểm về đọc hiểu trên của PISA cũng phù hợp với quan niệm của UNESCO về năng lực đọc hiểu: “Đó là khả năng nhận biết, thấu hiểu, giải thích, sáng tạo, trao đổi, tính toán và sử dụng những tài liệu viết hoặc in ấn kết hợp với những bối cảnh khác nhau”. Đọc – hiểu là năng lực cần thiết cho con người trong suốt cuộc đời, OCED cho rằng: “Đọc hiểu không chỉ là một yêu cầu của suốt thời kì tuổi thơ trong nhà trường phổ thông mà nó còn là một nhân tố quan trọng trong việc xây dựng, mở rộng những kiến thức, kĩ năng và chiến lược của mỗi cá nhân trong suốt cuộc đời khi họ tham gia vào các hoạt động ở những tình huống khác nhau, trong mối quan hệ với những người xung quanh cũng như trong cộng đồng.[5] Tiếp thu các thành tựu nghiên cứu trên thế giới, các nhà nghiên cứu về đọc hiểu ở Việt Nam đã nhận thức, phân tích, làm sáng tỏ bản chất của hoạt động đọc hiểu ở nhiều bình diện: nhận thức, tâm lí, văn hoá, sư phạm. Khái niệm đọc hiểu được đào sâu và xem xét trong tương quan các góc độ khác nhau như những khái niệm then chốt về đọc hiểu, mô hình lí thuyết đọc hiểu, chiến thuật đọc hiểu, kĩ thuật đọc hiểu, các cấp độ đọc hiểu.
Trong đó, hoạt động đọc hiểu gắn liền với nội dung dạy học tác phẩm văn chương trong nhà trường. Ở nước ta, thuật ngữ “đọc hiểu” (reading comprehension) đã được đưa vào chương trình và sách giáo khoa Việt Nam thay cho những thuật ngữ quen thuộc “giảng văn”, “phân tích văn bản”,. cùng với sự nhấn mạnh hơn nữa vai trò của người học, bạn đọc, quá trình đọc của học sinh trong dạy học Ngữ văn. Trong lĩnh vực dạy học bộ môn Ngữ văn, đọc hiểu là vấn đề thu hút sự quan tâm của nhiều nhà 17 nghiên cứu đã có những công trình nghiên cứu về đọc hiểu được ghi nhận như tác giả Trần Đình Sử, tác giả Nguyễn Thanh Hùng, tác giả Đỗ Ngọc Thống,… Những tác giả trên đã thể hiện rõ ràng quan điểm của mình về vấn đề đọc hiểu văn bản Ngữ văn, đánh giá cao vai trò của việc dạy học đọc hiểu trong nhà trường phổ thông.
Tác giả Trần Đình Sử đã chỉ ra một số nội dung quan trọng của việc đọc: “Một, đọc là quá trình tiếp nhận ý nghĩa từ văn bản, tất phải hiểu ngôn ngữ của văn bản ( ngôn ngữ dân tộc, ngôn ngữ nghệ thuật, ngôn ngữ thể loại của văn bản), phải dựa vào tính tích cực của chủ thể ( hứng thú, nhu cầu, năng lực) và tác động qua lại giữa chủ thể và văn bản. Hai, đọc là quá trình giao tiếp và đối thoại qua lại giữa chủ thể và văn bản ( tác giả, xã hội, văn hoá). Ba, đọc là quá trình tiêu dùng văn hoá văn bản ( hưởng thụ, giải trí, học tập). Bốn, đọc là quá trình tạo ra các năng lực người ( năng lực hiểu mình, hiểu văn hoá và hiểu trong Tiếng Việt, Văn mà còn quan trọng trong học tập và nhận thức nói chung.
Một cách khái quát, đọc hiểu dù đơn giản hay phức tạp đều là hành vi ngôn ngữ, sử dụng một loạt thủ pháp và thao tác cơ bản bằng cơ quan thị giác, thính giác để tiếp nhận, phân tích, giải mã và ghi nhớ nội dung thông tin, cấu trúc văn bản”. Từ đó, tác giả Phạm Thị Thu Hương đã đưa ra khái niệm: “Đọc hiểu văn bản thực chất là quá trình người đọc kiến tạo nghĩa của văn bản đó thông qua hệ thống các hoạt động, hành động, thao tác”. Để đánh giá nội dung thông tin của văn bản, tác giả Nguyễn Thị Hạnh đưa ra các tiêu chí dùng cho chuẩn nội dung văn bản đọc hiểu: - Tiêu chí 1: Loại văn bản và độ khó của văn bản - Tiêu chí 2: Hiểu ngôn từ và cấu trúc của văn bản - Tiêu chí 3: Hiểu các ý chính và các chi tiết trong văn bản - Tiêu chí 4: Kết nối văn bản với kiến thức chung để suy luận và rút ra thông tin từ văn bản 18 - Tiêu chí 5: Phản hồi và đánh giá về thông tin trong văn bản - Tiêu chí 6: Vận dụng ý tưởng trong văn bản để giải quyết vấn đề”. Có thể thấy, bản chất của đọc hiểu là quá trình lao động sáng tạo mang tính thẩm mĩ được thể hiện qua việc tiếp cận văn bản để phát hiện ra giá trị của một văn bản và phân tích được đặc trưng cơ bản, các tầng nghĩa của văn bản đó.
Đọc hiểu là quá trình nhận thức tích cực, chủ động của người đọc nhằm vận dụng khả năng tư duy từ bậc thấp đếp bậc cao để thưởng thức, đánh giá và tự nhận thức trước nội dung tiếp nhận trong quá trình đọc. Thực hiện hoạt động đọc hiểu sẽ giúp người đọc phát triển những kĩ năng, năng lực và phẩm chất khác nhau. Tóm lại, đọc hiểu là một năng lực quan trọng, cần thiết với mỗi người. Đọc hiểu là một chuỗi hoạt động tư duy có ý thức của con người nhằm hướng tới mục tiêu lĩnh hội, khám phá tri thức đồng thời hoàn thiện và nâng cao năng lực của bản thân.
Việc hình thành và rèn luyện kĩ năng lực đọc hiểu cho HS trong dạy học phân môn Ngữ văn nhằm hướng đến mục tiêu phát triển năng lực toàn diện cho học sinh. Quan niệm về dạy học đọc hiểu văn bản Theo “Từ điển Tiếng Việt” của Hoàng Phê, “dạy” là “truyền lại tri thức hoặc kĩ năng một cách ít nhiều có hệ thống, có phương pháp”[ 32, 244], “học” là “thu nhận kiến thức, luyện tập kĩ năng do người khác truyền lại” [41, 453]. Theo đó, dạy và học có thể coi là hai quá trình diễn ra song song, thể hiện mối quan hệ mật thiết giữa người dạy và người học. Trong nội hàm ý nghĩa của từ “dạy” và “học” cũng đã đưa ra những nội dung định hướng đúng đắn như việc hướng đến cả mặt kiến thức và mặt kĩ năng, đề cập tới yếu tố phương pháp trong hoạt động dạy và yếu tố lí thuyết, thực hành trong hoạt động học.