Chương 1: Cơ sở lý luận về tổ chức công tác kế toán trong các đơn vị sự nghiệp công lập - Chương 2: Thực trạng tổ chức công tác kế toán tại Trường Hữu Nghị T78 - Chương 3: Một số giải pháp hoàn thiện về tổ chức công tác kế toán tại Trường Hữu Nghị T78” 9 CHƢƠNG 1: NHỮNG LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ TỔ CHỨC CÔNG TÁC KẾ TOÁN TRONG CÁC ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP CÔNG LẬP 1. Tổng quan về đơn vị sự nghiệp công lập 1. Khái niệm đơn vị sự nghiệp công lập Theo Giáo trình “Kế toán đơn vị sự nghiệp” trường đại học Thương mại, đơn vị sự nghiệp công lập là các đơn vị do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định đầu tư, thành lập và hoạt động theo quy định của pháp luật” [2014, tr16] Theo Điều 2 nghị định 16/2015/NĐ- CP của Chính phủ ban hành ngày 14/02/2015 “Quy định về cơ chế tự chủ của đơn vị sự nghiệp công lập”,“đơn vị sự nghiệp công lập do cơ quan có thẩm quyền của Nhà nước thành lập theo quy định của pháp luật, có tư cách pháp nhân, cung cấp dịch vụ công, phục vụ quản lý nhà nước” Theo Điều 9 Luật Viên chức (58/2010/QH12), đơn vị sự nghiệp công lập là tổ chức do cơ quan có thẩm quyền của nhà nước, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội thành lập theo quy định của pháp luật, có tư cách pháp nhân, cung cấp dịch vụ công, phục vụ quản lý nhà nước. Các khái niệm về đơn vị sự nghiệp công lập được đưa ra đều có sự tương đồng.
Tuy nhiên, theo quan điểm của tác giả, khái niệm “đơn vị sự nghiệp công lập là tổ chức do cơ quan có thẩm quyền của Nhà nước, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội thành lập theo quy định của pháp luật, có tư cách pháp nhân, cung cấp dịch vụ công, phục vụ quản lý nhà nước trong các lĩnh vực như giáo dục, đào tạo, y tế, nghiên cứu khoa học, văn hóa, thể dục thể thao, du lịch, lao động - thương binh và xã hội, thông tin truyền thông và các lĩnh vực sự nghiệp khác được pháp luật quy định.” Như vậy, đơn vị sự nghiệp công lập là các đơn vị do Nhà nước thành lập một cách hợp pháp phúc vụ quản lý Nhà nước. Mục tiêu là cung cấp các dịch vụ công cho xã hội. Nguồn kinh phí hoạt động do NSNN cấp toàn bộ hoặc một phần, phần còn lại được lấy thu để bù đắp chi phí. Cơ chế thu, chi theo quy định của pháp luật.
Đặc điểm hoạt động đơn vị sự nghiệp công lập * Đặc điểm hoạt động Các đơn vị sự nghiệp công lập hoạt động trong nhiều ngành, nhiều lĩnh vực và với tính chất, đặc điểm, quy mô hoạt động khác nhau. “Nhưng cho dù đơn vị đó có thuộc ngành nào, loại hình đơn vị sự nghiệp nào thì chúng đều có một số đặc điểm chung nhất định: Một là: là đơn vị có thể thụ hưởng NSNN trên cơ sở pháp luật và kinh phí được cấp theo nguyên tắc không hoàn lại trực tiếp. Đơn vị sự nghiệp công được bảo đảm toàn bộ hay một phần kinh phí hoạt động của mình nhằm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ được giao bằng NSNN hoặc từ quỹ công theo nguyên tắc không bồi hoàn trực tiếp. Đơn vị sự nghiệp công thuộc khu vực không sản xuất vật chất, các khoản chi tiêu của đơn vị này là các khoản chi thuộc tiêu dùng xã hội, các khoản chi này mất đi không thu hồi lại được vốn, không mang lại được lợi nhuận và cũng không vì mục đích lợi nhuận mà kết quả của hoạt động của đơn vị sự nghiệp công này được nhà nước bù đắp từ nguồn kinh phí thuộc NSNN cấp phát.
Điều này đòi hỏi phải quản lý chi tiêu đúng chế độ, đúng mục đích và trong phạm vi dự toán của từng nguồn kinh phí, từng nội dung chi theo tiêu chuẩn, đúng định mức quy định của Nhà nước. Kinh phí cấp cho các đơn vị phải cân đối với nhiệm vụ thu chi của NSNN hàng năm. Đơn vị sự nghiệp công là đơn vị có thể thụ hưởng NSNN, thực hiện các chức năng, nhiệm vụ do Nhà nước giao, được đảm bảo kinh phí hoạt động từ NSNN và từ các nguồn thu được nhà nước cho phép để lại, kinh phí này được bù đắp theo nguyên tắc không bồi hoàn trực tiếp và tưng ứng với khối lượng công việc được giao đã hoàn thành. Chi phí chi cho lĩnh vực sự nghiệp công không được chi trả lại trực tiếp bằng hiệu quả kinh tế nào đó mà được thể hiện bằng hiệu quả xã hội – đó là nhằm đạt được các mục tiêu của kinh tế vĩ mô.
Hai là: Kinh phí chỉ được sử dụng cho mục đích đã hoạch định trước. Kinh phí được cấp và chi tiêu theo dự toán được duyệt, theo từng mục đích ghi cụ thể và được duyệt quyết toán chi Ngân sách hàng năm; 11 Công tác quản lý nguồn kinh phí của các đơn vị sự nghiệp công hàng năm được quản lý và cấp phát thông qua lập dự toán ngân sách. Dự toán ngân sách của đơn vị sự nghiệp công là cơ sở cho quá trình chấp hành và cấp toán ngân sách. Coi trọng việc so sánh giữa thực tế và dự toán để tăng cường kiểm tra * Đặc điểm quản lý Tổ chức bộ máy quản lý của đơn vị sự nghiệp công lập được các cơ quan Nhà nước cấp trên có thẩm quyền phê duyệt và quyết định sao cho phù hợp với loại hình, chức năng, nhiệm vụ được giao của từng đơn vị sự nghiệp công lập.
Các đơn vị sự nghiệp công lập hoạt động theo cơ chế thủ trưởng, nghĩa là luôn có một người đứng đầu mỗi đơn vị. Người đứng đầu đơn vị sự nghiệp công lập được pháp luật trao rất nhiều nhiệm vụ, quyền hạn quan trọng, quyết định về tài chính, nhân sự, điều hành hoạt động thường xuyên của đơn vị. Tùy thuộc vào loại hình, phân cấp và chức năng nhiệm vụ được giao mà các đơn vị sự nghiệp công lập có cơ cấu tổ chức bộ máy quản lý khác nhau. Một số kiểu cơ cấu tổ chức bộ máy quản lý tại các đơn vị sự nghiệp công lập như sau: *Cơ cấu trực tuyến: Cơ cấu trực tuyến là một mô hình tổ chức, quản lý, trong đó nhà quản trị ra quyết định và giám sát trực tiếp đối với cấp dưới và ngược lại, mỗi người cấp dưới chỉ nhận được sự điều hành và chịu trách nhiệm trước một người lãnh đạo trực tiếp cấp trên.
*Cơ cấu chức năng: Cơ cấu theo chức năng là loại hình cơ cấu tổ chức trong đó từng chức năng quản lý được tách riêng do một bộ phận, một cơ quan đảm nhận. Cơ cấu này có đặc điểm là những nhân viên chức năng phải là người am hiểu chuyên môn và thành thạo nghiệp vụ trong phạm vi quản lý của mình. *Cơ cấu trực tuyến - chức năng: Cơ cấu này là sự kết hợp của cơ cấu theo trực tuyến và theo cơ cấu chức năng.” Theo đó, mối quan hệ giữa cấp dưới và cấp trên là một đường thẳng, còn các bộ phận chức năng chỉ làm nhiệm vụ chuẩn bị những lời chỉ dẫn, những lời khuyên và kiểm tra sự hoạt động của các bộ phận trực tuyến. Phân loại đơn vị sự nghiệp công lập Theo quan điểm tài chính của nước ta hiện nay, quy định tại Nghị định số 16/2015/NĐ-CP ngày 14/02/2015 của Chính phủ quy định các nguyên tắc, quy định chung về cơ chế tự chủ của đơn vị sự nghiệp công lập trong các lĩnh vực: “Giáo dục đào tạo; dạy nghề; y tế; văn hóa, thể thao và du lịch; thông tin truyền thông và báo chí; khoa học và công nghệ; sự nghiệp kinh tế và sự nghiệp khác.
* Căn cứ vào lĩnh vực hoạt động cụ thể, đơn vị sự nghiệp công lập bao gồm: - Đơn vị sự nghiệp hoạt động trong lĩnh vực giáo dục - đào tạo: là tổ chức do cơ quan có thẩm quyền của Nhà nước quyết định thành lập theo quy định của pháp luật, có tư cách pháp nhân, có con dấu và tài khoản riêng, tổ chức bộ máy kế toán theo quy định của Luật Kế toán để thực hiện nhiệm vụ cung cấp dịch vụ công trong lĩnh vực giáo dục, đào tạo hoặc phục vụ quản lý nhà nước trong lĩnh vực giáo dục, đào tạo. - Đơn vị sự nghiệp hoạt động trong lĩnh vực y tế - đảm bảo xã hội : “Đơn vị sự nghiệp y tế công lập” là tổ chức do cơ quan nhà nước có thẩm quyền thành lập và quản lý theo quy định của pháp luật, có tư cách pháp nhân, con dấu, tài khoản và tổ chức bộ máy kế toán theo quy định của pháp luật về kế toán để thực hiện nhiệm vụ cung cấp dịch vụ công hoặc phục vụ quản lý nhà nước trong các lĩnh vực chuyên môn y tế như: Y tế dự phòng; khám bệnh, chữa bệnh; điều dưỡng và phục hồi chức năng; giám định y khoa, pháp y, pháp y tâm thần; y dược cổ truyền; kiểm nghiệm dược, mỹ phẩm, trang thiết bị y tế; an toàn vệ sinh thực phẩm; dân số - kế hoạch hóa gia đình; sức khỏe sinh sản; truyền thông giáo dục sức khỏe (sau đây gọi tắt là đơn vị sự nghiệp y tế). - Đơn vị sự nghiệp hoạt động trong lĩnh vực văn hóa thông tin: Đơn vị sự nghiệp công lập hoạt động chuyên ngành trong lĩnh vực văn hóa, thể thao và du lịch do Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang bộ, Thủ trưởng cơ quan thuộc Chính phủ, Chủ tịch Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương quyết định thành lập theo quy định của pháp luật. 13 - Đơn vị sự nghiệp hoạt động trong lĩnh vực thể dục - thể thao: Đơn vị sự nghiệp thể thao công lập là do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định thành lập, là đơn vị dự toán độc lập, có con dấu riêng, tổ chức bộ máy kế toán theo quy định của pháp luật; - Đơn vị sự nghiệp hoạt động trong lĩnh vực nông lâm ngư, thủy lợi - Đơn vị sự nghiệp hoạt động trong lĩnh vực sự nghiệp kinh tế khác * Theo phân cấp quản lý tài chính tại đơn vị sử dụng NSNN, thì đơn vị sự nghiệp công lập được chia thành: - Đơn vị dự toán cấp I: Là đơn vị trực tiếp nhận và quyết toán kinh phí với cơ quan quản lý ngân sách trung ương như các Bộ, Ủy ban Nhân dân các tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương,… Các đơn vị dự toán cấp I được giao nhiệm vụ trực tiếp quản lý và cấp phát ngân sách cho các đơn vị dự toán cấp II.