Vấn Đề Tính Dục Trong Thơ Nôm Của Hồ Xuân Hương Dưới Góc Nhìn Văn Hóa

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu văn học việt nam vấn đề tính dục trong thơ nôm của hồ xuân hương dưới góc nhìn văn hoá, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn

• Tác giả: Đỗ Thị Hiên
• Người hướng dẫn: PGS.TS Trần Nho Thìn
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Vấn Đề Tính Dục Trong Thơ Nôm Của Hồ Xuân Hương Dưới Góc Nhìn Văn Hoá
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tính Dục Trong Thơ Nôm Hồ Xuân Hương

Thơ Nôm của Hồ Xuân Hương là một hiện tượng văn học độc đáo trong nền văn học Việt Nam. Nữ sĩ không chỉ nổi bật với tài năng thơ ca mà còn với những chủ đề táo bạo, đặc biệt là vấn đề tính dục. Tác phẩm của bà phản ánh một cách sâu sắc những khía cạnh văn hóa và xã hội của thời đại, đồng thời thể hiện sự đấu tranh của người phụ nữ trong bối cảnh văn hóa phong kiến. Việc nghiên cứu tính dục trong văn học không chỉ giúp hiểu rõ hơn về tác phẩm mà còn mở ra những góc nhìn mới về vai trò của phụ nữ trong văn hóa Việt Nam.

1.1. Hồ Xuân Hương Nữ Thi Sĩ Đặc Biệt Của Thế Kỷ XVIII

Hồ Xuân Hương là một trong những nữ thi sĩ hiếm hoi của văn học trung đại Việt Nam. Bà không chỉ nổi bật với tài năng thơ ca mà còn với những quan điểm mạnh mẽ về tình yêu và dục vọng. Những bài thơ của bà thường mang tính chất phê phán xã hội, thể hiện sự bất bình đẳng giới và khát vọng tự do của người phụ nữ.

1.2. Tính Dục Trong Thơ Nôm Một Khía Cạnh Cấm Kỵ

Trong bối cảnh văn hóa phong kiến, tính dục là một chủ đề nhạy cảm và thường bị cấm kỵ. Tuy nhiên, Hồ Xuân Hương đã dũng cảm đưa những vấn đề này vào thơ ca, tạo nên một tiếng nói mạnh mẽ cho phụ nữ. Những bài thơ của bà không chỉ đơn thuần là sự thể hiện cảm xúc mà còn là sự phản ánh những mâu thuẫn trong xã hội.

II. Vấn Đề Tính Dục Trong Thơ Nôm Thách Thức Và Cơ Hội

Nghiên cứu tính dục trong thơ Nôm của Hồ Xuân Hương không chỉ là một thách thức mà còn là một cơ hội để khám phá những khía cạnh sâu sắc của văn hóa Việt Nam. Những tác phẩm của bà thường chứa đựng những biểu tượng và hình ảnh mạnh mẽ, phản ánh những mâu thuẫn trong xã hội và tâm lý con người. Việc phân tích những tác phẩm này giúp làm sáng tỏ những vấn đề về giới và tình dục trong văn học.

2.1. Những Thách Thức Trong Nghiên Cứu Tính Dục

Việc nghiên cứu tính dục trong thơ Nôm của Hồ Xuân Hương gặp nhiều thách thức, đặc biệt là trong việc xác định tác quyền và phân loại các tác phẩm. Nhiều bài thơ được cho là của bà nhưng thực tế có thể là của nam giới mượn giọng. Điều này tạo ra sự khó khăn trong việc đánh giá đúng giá trị của tác phẩm.

2.2. Cơ Hội Khám Phá Văn Hóa Qua Tác Phẩm

Nghiên cứu tính dục trong văn học không chỉ giúp hiểu rõ hơn về tác phẩm mà còn mở ra những góc nhìn mới về vai trò của phụ nữ trong văn hóa Việt Nam. Những bài thơ của Hồ Xuân Hương là một nguồn tài liệu quý giá để khám phá những khía cạnh văn hóa và xã hội của thời đại.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Tính Dục Trong Thơ Nôm Hồ Xuân Hương

Để nghiên cứu tính dục trong thơ Nôm của Hồ Xuân Hương, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu văn hóa học và lý thuyết cái nhìn giới. Những phương pháp này giúp làm rõ mối liên hệ giữa tác phẩm và bối cảnh văn hóa xã hội, từ đó đưa ra những đánh giá chính xác hơn về giá trị văn học của tác phẩm.

3.1. Phương Pháp Tiếp Cận Văn Hóa Học

Phương pháp tiếp cận văn hóa học giúp tái hiện không gian văn hóa của thời kỳ mà Hồ Xuân Hương sống. Điều này cho phép hiểu rõ hơn về những ảnh hưởng của bối cảnh xã hội đến tác phẩm của bà, từ đó làm nổi bật những vấn đề về tính dục.

3.2. Lý Thuyết Cái Nhìn Giới Trong Phân Tích

Lý thuyết cái nhìn giới giúp phân tích cách mà tính dục được thể hiện trong thơ Nôm của Hồ Xuân Hương. Phương pháp này cho phép khám phá những quy luật ngầm trong văn học, từ đó đưa ra những nhận định sâu sắc về vai trò của phụ nữ trong văn hóa.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Nghiên Cứu Tính Dục Trong Thơ Nôm

Nghiên cứu tính dục trong thơ Nôm của Hồ Xuân Hương không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong việc giáo dục và nâng cao nhận thức về giới. Những tác phẩm của bà có thể được sử dụng trong giảng dạy văn học, giúp học sinh hiểu rõ hơn về vai trò của phụ nữ trong văn hóa Việt Nam.

4.1. Giáo Dục Giới Tính Qua Tác Phẩm

Các tác phẩm của Hồ Xuân Hương có thể được sử dụng như một công cụ giáo dục giới tính, giúp học sinh nhận thức rõ hơn về tình yêu và dục vọng. Việc đưa những tác phẩm này vào chương trình giảng dạy sẽ giúp học sinh có cái nhìn đa chiều về vấn đề giới.

4.2. Nâng Cao Nhận Thức Về Văn Hóa

Nghiên cứu tính dục trong văn học giúp nâng cao nhận thức về văn hóa và xã hội. Những tác phẩm của Hồ Xuân Hương không chỉ phản ánh thực tế xã hội mà còn là một phần quan trọng trong việc xây dựng bản sắc văn hóa Việt Nam.

V. Kết Luận Tương Lai Của Nghiên Cứu Tính Dục Trong Thơ Nôm

Nghiên cứu tính dục trong thơ Nôm của Hồ Xuân Hương mở ra nhiều hướng đi mới cho nghiên cứu văn học. Những tác phẩm của bà không chỉ có giá trị nghệ thuật mà còn chứa đựng những thông điệp sâu sắc về giới và văn hóa. Tương lai của nghiên cứu này hứa hẹn sẽ tiếp tục khám phá những khía cạnh mới mẻ và thú vị trong văn học Việt Nam.

5.1. Hướng Nghiên Cứu Mới Trong Tương Lai

Tương lai của nghiên cứu tính dục trong thơ Nôm có thể mở ra nhiều hướng đi mới, từ việc phân tích sâu hơn về các tác phẩm đến việc khám phá những khía cạnh văn hóa xã hội liên quan. Điều này sẽ giúp làm phong phú thêm hiểu biết về văn học Việt Nam.

5.2. Giá Trị Bền Vững Của Tác Phẩm

Tác phẩm của Hồ Xuân Hương sẽ tiếp tục được nghiên cứu và đánh giá trong bối cảnh văn hóa hiện đại. Những giá trị mà bà để lại không chỉ là di sản văn học mà còn là nguồn cảm hứng cho các thế hệ sau này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề trong bài viết Có nữ sĩ Hồ Xuân Hương hay không? Đăng trên báo Nhân loại số 2 năm 1953. Tác giả này cho rằng: "Thơ Hồ Xuân Hương không phải là của một người làm, mà là của cả một thời đại, của cả một thế hệ. Nó là sản phẩm chung của dân tộc. Nó là một trường phái thơ"; "Thơ Hồ Xuân Hương có thể là của Lê Quý Đôn, là của Nguyễn Khản, là của Nguyễn Huy Tự, là của Nguyễn Thiện, là của Nguyễn Du, là của Phạm Đình Hổ, là của Nguyễn Hữu Chỉnh, là của Phan Huy Vịnh, có thể là của Đặng Trần Côn, Đoàn Thị Điểm nữa.

Nhưng vì lẽ họ không dám đương nhiên ký tên mình dưới những bài thơ mà họ cho là chớt nhả là lẳng lơ, rồi của ai làm ra bất kỳ, thơ đó đều quy vào một tên tác giả chung là Hồ Xuân Hương”.Cùng quan điểm đó, Trần Thanh Mại cũng cho rằng thơ Nôm truyền tụng của Hồ Xuân Hƣơng có thể của nhiều tác giả không cùng lập trƣờng chính trị, quan điểm nghệ thuật sáng tác nên. Mai Quốc Liên lại cho rằng chắc chắn có sự tồn tại của những “Hồ Xuân Hƣơng đực”. Những nhà nghiên cứu trên đã đặt ra những nghi vấn rất có căn cứ, khẳng định sự tồn tại của “nhiều Hồ Xuân Hƣơng” trong cùng một hiện tƣợng Hồ Xuân Hƣơng. Liệu có bà Hồ Xuân Hƣơng thật hay không? Nếu có thì có thể khẳng định tất cả những tác phẩm thơ đa phong cách kia là của bà hay không? Nhìn dọc chiều dài lịch sử văn học trung đại Việt Nam ta thấy các tác phẩm văn học kể cả của nam hay nữ đều ít đề cập đến vấn đề tính dục, mà nếu có thì các tác phẩm này có một điểm chung dễ nhận thấy đó đều phải sử dụng các mặt nạ hoặc các cách thức khéo léo nhằm che đậy tác quyền, lời nói của mình ví dụ: sử dụng mặt nạdân gian, sử dụng các yếu tố kì ảo- đặt diễn ngôn tính dục vào miệng ma quỷ, yêu nữ, mƣợn cốt truyện nƣớc ngoài, mƣợn giọng nữ giới để phát ngôn…Trong văn học viết, diễn ngôn tính dục xuất hiện không nhiều do sự kiểm soát của tƣ tƣởng thanh Đỗ Thị HiênCao học K58 16 Vấn đề tính dục trong thơ Nôm của Hồ Xuân Hương dưới góc nhìn văn hoá giáo truyền thống phƣơng Đông.

Tƣ tƣởng Nho gia lấy quan niệm “văn dĩ tải đạo, thi dĩ ngôn chí”, văn thơ là để nói lên cái chí của nhà Nho. Văn học phải gắn bó với vận mệnh của đất nƣớc và nhân dân; văn học là phƣơng tiện thể hiện chí, tâm, đạo của kẻ sĩ quân tử; các vấn đề bản năng của con ngƣời bị xem nhẹ, coi thƣờng. Đặc biệt vấn đề tính dục bị coi là cấm kị trong văn học đƣơng thời với tƣ tƣởng “vạn ác thủ vi dâm”. Phải cho đến các nhà Nho thời hậu kì Trung đại mới lẻ tẻ xuất hiện những tác phẩm đề cập đến vấn đề tính dục nhƣng đều sử dụng các biện pháp đối phó với cấm kị để phát ngôn về các vấn đề này.

Đề cập về các hoạt động tính giao nam nữ Nguyễn Dữ phải sử dụng các yếu tố kì ảo, yếu tố ma quái để thể hiện, phải đặt lời vào miệng ma quỷ, yêu nữ chứ không dám trực tiếp phát ngôn. Những yếu tố này giúp tác giả trốn tránh cái nhìn hà khắc của xã hội Nho giáo để có thể đề cập đến vấn đề bản năng trong tình yêu nam nữ, khát khao dục tính trong mỗi con ngƣời cá nhân. Nguyễn Du nói tới vẻ đẹp thân thể của ngƣời con gái, khát vọng đƣợc sống và đƣợc yêu của ngƣời kĩ nữ, sự chủ động và mạnh bạo trong tình yêu của ngƣời con gái…ông cũng phải sử dụng cách mƣợn cốt truyện của nƣớc ngoài để chuyển tải những nội dung nhƣ vậy. Hai tác phẩm cung oán nổi tiếng của Nguyễn Gia Thiều và Đặng Trần Côn cũng xuất hiện những diễn ngôn tính dục về ngƣời phụ nữ.

Chinh phụ ngâm là tiếng nói, là tâm sự của ngƣời vợ có chồng đi lính xa nhà với những tình cảm nhớ nhung, những rạo rực khát khao bản năng, thiếu vắng tình yêu thƣơng, sự gần gũi vợ chồng. Cung oán ngâm khúc là tiếng lòng của ngƣời cung nữ khi bị đấng quân vƣơng “bỏ quên” trong chốn cấm cung, tuổi thanh xuân bị chôn chặt sau cánh cửa, chỉ còn những rạo rực, khát khao cháy bỏng thầm kín của ngƣời phụ nữ giằng xé hằng đêm. Trong hai khúc ngâm này, những diễn ngôn tính dục của ngƣời phụ nữ xuất hiện khá mạnh bạo bằng những hình ảnh ƣớc lệ, ẩn dụ khéo léo, tuy nhiên để phát ngôn đƣợc hai nhà Nho phải sử dụng cách thức mƣợn giọng, dù đã mƣợn giọng tác giả vẫn phải sử dụng các biện pháp nghệ thuật Đỗ Thị HiênCao học K58 17 Vấn đề tính dục trong thơ Nôm của Hồ Xuân Hương dưới góc nhìn văn hoá ƣớc lệ, tƣợng trƣng, ẩn dụ để nói đến vấn đề tính dục. Ở phƣơng Tây thời cổ trung đại khi xã hội còn những cấm kỵ, sáng tác bác học cũng có hiện tƣợng thác lời, vay mƣợn cốt truyện, diễu nhại.

(Chuyện mười ngày của Bôcatxiô, nhiều sáng tác Raxin, Corney, Sechxpia. Nhƣng đến thời cận hiện đại hiện tƣợng này dƣờng nhƣ vắng bóng. Ở phƣơng Đông còn kéo dài, đến thời hiện đại hiện tƣợng này vẫn còn. Lỗ Tấn ở Trung Quốc từng ký thác tƣ tƣởng chống lễ giáo phong kiến, một thứ lễ giáo ăn thịt người trong Nhật ký người điên.

Ở Việt Nam hai khúc ngâm trên cũng là những biểu hiện cho hiện tƣợng văn học thú vị này. Trong một truyền thống văn hoá có xu hƣớng áp chế con ngƣời bản năng, đè nén thân xác bản năng đến mức hình dung đó là phần tội lỗi thì muốn vƣợt qua những cấm kị đó, nhất thiết phải có những cách đối phó- gọi là đối phó với cấm kị. Điều này càng có ý nghĩa lớn khi đặt Hồ Xuân Hƣơng trong bối cảnh văn học, văn hoá trung đại phƣơng Đông. Chứng tỏ hiện tƣợng Hồ Xuân Hƣơng có ẩn chứa một quy luật nào đó trong tâm lý sáng tạo và thƣởng thức thông thƣờng, quy luật này nằm ngoài quỹ đạo chính thƣờng của văn học nhà Nho, của văn chƣơng chính thống.

Lịch sử nghiên cứu mảng thơ Nôm truyền tụng của Hồ Xuân Hƣơng Từ trƣớc đến nay, thái độ và cách lí giải đối với vấn đề tục, dâm trong thơ Hồ Xuân Hƣơng rất khác nhau, thậm chí trái ngƣợc nhau. Các nhà nghiên cứu có nhiều cách tiếp cận Hồ Xuân Hƣơng: tiểu sử học, xã hội học, phân tâm học, thi pháp học, hình thức học, văn hóa học… Nhà nghiên cứu đầu tiên về Xuân Hƣơng trên giấy trắng mực đen có lẽ là Đông Châu Nguyễn Hữu Tiến trên cuốn Giai nhân di mặc, tác giả hoàn toàn bênh vực Hồ Xuân Hƣơng và cho rằng tiếng thơ đó không phải là tiếng thơ đĩ thoã mà là tiếng thơ của một tài nữ.Ông nhận xét về Hồ Xuân Hƣơng nhƣ sau: “Thơ từ của Xuân Hương truyền lại cũng nhiều, xem ra nhời nhẽ tài tình, tưởng cũng là một giọng thơ xuất tính tự nhiên, mà Đỗ Thị HiênCao học K58 18 Vấn đề tính dục trong thơ Nôm của Hồ Xuân Hương dưới góc nhìn văn hoá đáng là một bậc tài nữ trong đám thi xã. Nhưng có khi chỉ nghe đọc câu thơ, mà không hiểu hết sự tích, thì thơ từ cũng nhảm nhí; có khi nghe nói sự tích, mà không thuộc hết bài thơ thì sự tích cũng mập mờ nên văn thơ lại càng lẫn lộn, lắm người lại cho là giọng thơ đĩ thoã, thế chẳng oan mất tiếng người tài nữ lắm ru!” – (Giai nhân di mặc). Tản Đà có cái nhìn khác về ngƣời tài nữ, đó là những vần thơ ma đƣa lối quỷ dẫn đƣờng và đầy yếu tố tục: “Thơ của Xuân Hương thật là tinh quái, những câu thơ hay đọc lên đến ghê người.

Người ta từng có câu: Thi trung hữu hoạ. Nghĩa là trong thơ có vẽ. Như thơ Xuân Hương thì lại là: Thi trung hữu quỷ. Nghĩa là trong thơ có ma! Song mà nhận ra thời tục!”.

Tiếp cận xã hội học có các nhà nghiên cứu: Nguyễn Lộc, Lê Đình Kỵ, Trần Thanh Mại…Trần Thanh Mại nhận thấy yếu tố tục trong thơ nữ sĩ và ông phê phán kịch kiệt những bài thơ gọi là dâm tục vì nó có hại cho ngƣời đọc: “Tóm lại trong bao loại thơ lâu nay cho là của Xuân Hương, trừ loại thơ trữ tình, hoặc thơ có tính chất đả kích châm biếm nhưng tao nhã, nghiêm túc, là có tính tư tưởng và nghệ thuật cao còn loại tục thì ít hoặc nhiều đã hạn chế tác dụng của thơ và loại dâm không những không tốt mà còn có thể gieo rắc độc hại”. Nguyễn Lộc thẩm định trong một số bài thơ nữ sĩ quả có yếu tố tục. Ý kiến của Nguyễn Lộc trái ngƣợc với Vũ Đức Phúc, Vũ Đức Phúc cho rằng cô gái họ Hồ học tập chỗ tồi nhất của văn học dân gian còn Nguyễn Lộc cho rằng nhà thơ cũng học văn học dân gian nhƣng dùng cái tục làm phƣơng tiện để đả kích giai cấp thống trị, thực ra Xuân Hƣơng không thích cái tục, “nhiều lúc bà dùng cái tục tĩu một cách trắng trợn làm mục đích dả kích kẻ thù. Đọc những bài thơ có yếu tố tục này sẽ thấy rõ dụng ý đả kích của bà”.

Lê Trí Viễn thấy Hồ Xuân Hƣơng ngoài việc dùng cái tục nhằm mục đích đả kích phê phán, còndùng cái tục để gây cƣời và ông cho rằng thực chất đó không phải là cái tục, bởi vì: “Xuân Hương nhân danh sự sống theo lẽ phải của tự nhiên, Xuân Hương xuất phát từ sự sống gốc nguồn, sự sống là phối hợp âm dương, là Đỗ Thị HiênCao học K58 19 Vấn đề tính dục trong thơ Nôm của Hồ Xuân Hương dưới góc nhìn văn hoá sự sinh sôi nẩy nở nên Xuân Hương mới trở lại hình ảnh cụ thể của sự giao hợp ấy. Cái đó, ngày nay gọi là tục, kỳ thực không phải là như vậy”. Cách tiếp cận xã hội học thể hiện nhiều sở trƣờng và cũng nhiều sở đoản. Trƣớc hết các nhà nghiên cứu cho thấy cái dâm và tục là vũ khí để nhà thơ đấu tranh chống lại tầng lớp thống trị, đồng thời phản ánh đƣợc điều kiện xã hội thời Hồ Xuân Hƣơng đang sống.

Tuy nhiên cách tiếp cận này cũng nảy sinh nhiều sự bất cập và khiên cƣỡng trong việc lý giải hiện tƣợng Hồ Xuân Hƣơng. Tiếp cận phân tâm học Freud: Trƣớc cách mạng tháng Tám, nhiều nhà nghiên cứu cho đó là ẩn ức tình dục nhƣ Trƣơng Tửu với bài Cái ám ảnh của Hồ Xuân Hương đăng trên số 1 tờ Tiến hóa- 1936.