Luận văn thạc sĩ tính dễ bị tổn thương của sản xuất nông nghiệp ở ven biển tỉnh quảng ngãi do biến đổi khí hậu

Luận văn thạc sĩ phân tích tính dễ bị tổn thương của sản xuất nông nghiệp ven biển Quảng Ngãi trước tác động của biến đổi khí hậu.

• Tác giả: Nguyễn Kim Ngà
• Người hướng dẫn: TS. Lê Minh Nhật
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Biến đổi khí hậu
• Đề tài: Tính dễ bị tổn thương của sản xuất nông nghiệp ở ven biển tỉnh Quảng Ngãi do biến đổi khí hậu
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. TỔNG QUAN VỀ TỈNH QUẢNG NGÃI
• 1.2. Đặc điểm, điều kiện tự nhiên
• 1.3. Đặc điểm kinh tế - xã hội
• 1.4. Các nghiên cứu về biến đổi khí hậu tại Quảng Ngãi
• 1.5. Tổng quan các chính sách liên quan đến biến đổi khí hậu tỉnh Quảng Ngãi
• 2. NỘI DUNG, PHƢƠNG PHÁP SỬ DỤNG ĐÁNH GIÁ TÍNH DỄ BỊ TỔN THƢƠNG TRONG SẢN XUẤT LÚA
• 2.1. Tổng quan về đánh giá tính dễ bị tổn thƣơng
• 2.2. Khái niệm về tính dễ bị tổn thƣơng đối với biến đổi khí hậu
• 2.3. Tổng quan các phƣơng pháp đánh giá tính dễ bị tổn thƣơng trên thế giới
• 2.4. Tổng quan các phƣơng pháp đánh giá tính dễ bị tổn thƣơng tại Việt Nam
• 2.5. Phƣơng pháp tính toán chỉ số tổn thƣơng tổng hợp
• 2.5.1. Chuẩn hóa chỉ số
• 2.5.2. Xác định trọng số
• 2.5.3. Tính toán chỉ số dễ bị tổn thƣơng
• 2.6. Cơ sở đề xuất bộ chỉ số đánh giá tính dễ bị tổn thƣơng trong sản xuất lúa
• 2.6.1. Xác định chỉ số mức độ phơi lộ (E)
• 2.6.2. Xác định chỉ số độ nhạy cảm
• 2.6.3. Xác định chỉ số khả năng thích ứng (AC)
• 3. ÁP DỤNG TÍNH TOÁN CHỈ SỐ TÍNH DỄ BỊ TỔN THƢƠNG CỦA SẢN XUẤT LÚA TẠI TỈNH QUẢNG NGÃI
• 3.1. Lựa chọn mốc thời gian và kịch bản để đánh giá
• 3.2. Số liệu sử dụng trong luận văn
• 3.2.1. Số liệu sử dụng tính toán chỉ số mức độ phơi lộ (E)
• 3.2.2. Số liệu sử dụng tính toán chỉ số độ nhạy cảm (S)
• 3.2.3. Số liệu sử dụng tính toán chỉ số khả năng thích ứng (AC)
• 3.2.4. Số liệu kế thừa từ các nghiên cứu đã thực hiện tại Quảng Ngãi
• 3.2.5. Số liệu thu thập
• 3.3. Kết quả đánh giá tính dễ bị tổn thƣơng của sản xuất nông nghiệp tỉnh Quảng Ngãi. Thời kỳ 2020 - 2039 theo các kịch bản biến đổi khí hậu
• 3.4. Đề xuất định hƣớng một số giải pháp thích ứng trong lĩnh vực sản xuất lúa tỉnh Quảng Ngãi
• 4. KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về tính dễ bị tổn thương nông nghiệp Quảng Ngãi

Tỉnh Quảng Ngãi, nằm ở miền Trung Việt Nam, đang phải đối mặt với những thách thức nghiêm trọng từ biến đổi khí hậu. Nông nghiệp, một trong những lĩnh vực chủ chốt của tỉnh, đang chịu ảnh hưởng nặng nề từ các hiện tượng thời tiết cực đoan. Việc đánh giá tính dễ bị tổn thương nông nghiệp là cần thiết để xác định các biện pháp ứng phó hiệu quả.

1.1. Đặc điểm tự nhiên và kinh tế xã hội của Quảng Ngãi

Quảng Ngãi có địa hình đa dạng với bờ biển dài 130 km và hệ thống sông ngòi phong phú. Nông nghiệp đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế, chiếm khoảng 16,32% GDP. Tuy nhiên, tỉnh cũng thường xuyên phải đối mặt với thiên tai như bão, lũ, và hạn hán.

1.2. Tác động của biến đổi khí hậu đến nông nghiệp

Biến đổi khí hậu đã làm tăng tần suất và cường độ của các hiện tượng thời tiết cực đoan, ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp. Nhiệt độ tăng và lượng mưa thay đổi gây ra nhiều khó khăn cho nông dân trong việc canh tác và bảo vệ mùa màng.

II. Vấn đề và thách thức trong sản xuất nông nghiệp Quảng Ngãi

Sản xuất nông nghiệp ở Quảng Ngãi đang phải đối mặt với nhiều thách thức do biến đổi khí hậu. Các vấn đề như hạn hán, lũ lụt, và xâm nhập mặn đang gia tăng, gây thiệt hại lớn cho mùa màng và sinh kế của người dân.

2.1. Rủi ro nông nghiệp do thiên tai

Thiên tai như bão và lũ lụt đã gây ra thiệt hại lớn cho sản xuất nông nghiệp. Theo báo cáo, hàng nghìn hecta lúa và cây trồng khác bị hư hại mỗi năm, ảnh hưởng đến an ninh lương thực của tỉnh.

2.2. Đánh giá rủi ro và tính dễ bị tổn thương

Việc đánh giá rủi ro và tính dễ bị tổn thương là cần thiết để xác định mức độ ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến sản xuất nông nghiệp. Các chỉ số như mức độ phơi lộ và độ nhạy cảm cần được tính toán để có cái nhìn tổng quan.

III. Phương pháp đánh giá tính dễ bị tổn thương nông nghiệp

Để đánh giá tính dễ bị tổn thương của sản xuất nông nghiệp, cần áp dụng các phương pháp khoa học và thực tiễn. Các chỉ số đánh giá sẽ giúp xác định mức độ tổn thương và khả năng thích ứng của nông dân.

3.1. Các chỉ số đánh giá tính dễ bị tổn thương

Các chỉ số như mức độ phơi lộ (E), độ nhạy cảm (S), và khả năng thích ứng (AC) sẽ được sử dụng để đánh giá tính dễ bị tổn thương. Những chỉ số này giúp xác định các yếu tố ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp.

3.2. Phương pháp tính toán chỉ số tổn thương

Phương pháp tính toán chỉ số tổn thương bao gồm việc chuẩn hóa các chỉ số và xác định trọng số cho từng yếu tố. Điều này giúp tạo ra một bộ chỉ số tổng hợp phản ánh chính xác tình hình sản xuất nông nghiệp.

IV. Giải pháp thích ứng với biến đổi khí hậu trong nông nghiệp

Để giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu, các giải pháp thích ứng cần được triển khai. Những giải pháp này không chỉ giúp bảo vệ sản xuất nông nghiệp mà còn nâng cao khả năng chống chịu của nông dân.

4.1. Chiến lược phát triển nông nghiệp bền vững

Chiến lược phát triển nông nghiệp bền vững cần được xây dựng dựa trên các nghiên cứu về tác động của biến đổi khí hậu. Việc áp dụng công nghệ mới và phương pháp canh tác thông minh sẽ giúp nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm.

4.2. Đào tạo và nâng cao nhận thức cho nông dân

Đào tạo nông dân về các biện pháp ứng phó với biến đổi khí hậu là rất quan trọng. Nâng cao nhận thức về rủi ro và cách thức ứng phó sẽ giúp nông dân chủ động hơn trong sản xuất.

V. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu tại Quảng Ngãi

Các nghiên cứu về tính dễ bị tổn thương đã chỉ ra rằng sản xuất nông nghiệp tại Quảng Ngãi đang gặp nhiều khó khăn. Tuy nhiên, những ứng dụng thực tiễn từ các giải pháp đã mang lại kết quả tích cực.

5.1. Kết quả đánh giá tính dễ bị tổn thương

Kết quả đánh giá cho thấy mức độ tổn thương của sản xuất nông nghiệp tại Quảng Ngãi là cao, đặc biệt là trong các khu vực ven biển. Các chỉ số đánh giá đã chỉ ra những điểm yếu cần được cải thiện.

5.2. Các mô hình ứng phó hiệu quả

Một số mô hình ứng phó với biến đổi khí hậu đã được triển khai thành công tại Quảng Ngãi. Những mô hình này không chỉ giúp giảm thiểu thiệt hại mà còn nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm nông nghiệp.

VI. Kết luận và tương lai của nông nghiệp Quảng Ngãi

Tương lai của sản xuất nông nghiệp tại Quảng Ngãi phụ thuộc vào khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu. Việc triển khai các giải pháp bền vững sẽ giúp bảo vệ sản xuất và nâng cao đời sống của người dân.

6.1. Tầm quan trọng của việc ứng phó với biến đổi khí hậu

Ứng phó với biến đổi khí hậu là một trong những nhiệm vụ quan trọng hàng đầu. Điều này không chỉ giúp bảo vệ sản xuất nông nghiệp mà còn đảm bảo an ninh lương thực cho tỉnh.

6.2. Định hướng phát triển nông nghiệp bền vững

Định hướng phát triển nông nghiệp bền vững cần được xây dựng dựa trên các nghiên cứu khoa học và thực tiễn. Việc áp dụng công nghệ mới và cải tiến phương pháp canh tác sẽ là chìa khóa cho sự phát triển lâu dài.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Biến đổi khí hậu (BĐKH) đang là thách thức toàn cầu, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sản xuất nông nghiệp, đặc biệt tại các vùng ven biển như tỉnh Quảng Ngãi. Trong vòng 50 năm qua, nhiệt độ trung bình năm tại Việt Nam đã tăng khoảng 0,7°C, cùng với sự gia tăng tần suất và cường độ các hiện tượng thời tiết cực đoan như bão, lũ, hạn hán. Tỉnh Quảng Ngãi, với bờ biển dài hơn 130 km và địa hình đa dạng, chịu tác động mạnh mẽ từ BĐKH, gây thiệt hại lớn cho sản xuất nông nghiệp, đặc biệt là sản xuất lúa – ngành chiếm tỷ trọng lớn trong nền kinh tế địa phương. Ví dụ, đợt mưa lũ tháng 11/2017 do bão số 12 đã làm gần 4.600 hộ dân bị ngập sâu, hàng nghìn ha cây trồng bị hư hại.

Mục tiêu nghiên cứu là đánh giá tính dễ bị tổn thương của sản xuất nông nghiệp, tập trung vào sản xuất lúa tại tỉnh Quảng Ngãi dưới tác động của BĐKH, từ đó đề xuất các giải pháp thích ứng hiệu quả. Phạm vi nghiên cứu bao gồm 13/14 huyện, thành phố của tỉnh, không bao gồm huyện đảo Lý Sơn do không có hoạt động canh tác lúa. Thời gian nghiên cứu tập trung vào hiện tại (năm 2015) và giai đoạn 2020-2039 theo các kịch bản phát thải khí nhà kính B1, B2 và A2 do Bộ Tài nguyên và Môi trường công bố.

Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc cung cấp cơ sở khoa học cho các chính sách thích ứng BĐKH, góp phần bảo đảm an ninh lương thực, phát triển bền vững nông nghiệp tại Quảng Ngãi nói riêng và khu vực ven biển miền Trung nói chung.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên khái niệm tính dễ bị tổn thương (TDBTT) theo IPCC (2007), được biểu diễn như một hàm số của ba thành phần chính: mức độ phơi lộ (E), độ nhạy cảm (S) và khả năng thích ứng (AC). Cụ thể:

• Mức độ phơi lộ (E): Mức độ tiếp xúc của hệ thống sản xuất nông nghiệp với các tác động khí hậu như bão, lũ, hạn hán, nước biển dâng.
• Độ nhạy cảm (S): Mức độ ảnh hưởng của các yếu tố môi trường và xã hội đến sản xuất lúa khi chịu tác động của BĐKH.
• Khả năng thích ứng (AC): Năng lực của hệ thống để giảm thiểu tác động tiêu cực và tận dụng cơ hội từ BĐKH thông qua các biện pháp kỹ thuật, chính sách và xã hội.

Phương pháp đánh giá kết hợp cách tiếp cận “từ trên xuống” (dựa trên kịch bản khí hậu dài hạn) và “từ dưới lên” (dựa trên điều tra thực địa, khảo sát cộng đồng), nhằm xây dựng bộ chỉ số tổng hợp đánh giá TDBTT một cách toàn diện.

Bộ chỉ số đánh giá gồm các chỉ số cấp III (chỉ số con) được chuẩn hóa và gán trọng số theo phương pháp không cân bằng của Lyengar và Sudarshan (1982). Chỉ số tổng hợp (CVI) được tính theo công thức:

$$ CVI = \frac{E + S + (1 - AC)}{3} $$

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Số liệu thống kê địa phương, kết quả mô hình khí hậu và thủy văn do Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn và Biến đổi khí hậu cung cấp, các kế hoạch, quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội và nông nghiệp của tỉnh Quảng Ngãi.
• Cỡ mẫu và phạm vi: Đánh giá tính dễ bị tổn thương của sản xuất lúa tại 13 huyện, thành phố của tỉnh Quảng Ngãi, không bao gồm huyện đảo Lý Sơn.
• Phương pháp phân tích: Xây dựng và chuẩn hóa bộ chỉ số đánh giá mức độ phơi lộ, độ nhạy cảm và khả năng thích ứng; xác định trọng số từng chỉ số; tính toán chỉ số tổng hợp CVI cho từng địa phương và kịch bản biến đổi khí hậu.
• Timeline nghiên cứu: Tập trung phân tích dữ liệu hiện tại năm 2015 và dự báo giai đoạn 2020-2039 theo các kịch bản B1, B2, A2.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Mức độ phơi lộ tăng theo kịch bản phát thải: Số trận bão và áp thấp nhiệt đới trung bình năm tại Quảng Ngãi dự báo tăng từ 0,4 trận (năm 2020) lên 1,5 trận (năm 2100) theo kịch bản B1, cao hơn ở kịch bản A2 với mức tăng lên đến 2,9 trận. Số trận lũ lụt và số ngày mưa lớn cũng có xu hướng tăng, làm gia tăng mức độ phơi lộ của sản xuất lúa.

2. Độ nhạy cảm của sản xuất lúa cao tại vùng ven biển: Diện tích đất trồng lúa bị ngập lụt và xâm nhập mặn tăng lên đáng kể, đặc biệt khoảng cách xâm nhập mặn với nồng độ 1‰ và 4‰ mở rộng từ 5-10 km so với hiện tại, làm giảm năng suất lúa từ 5% đến 15% tùy khu vực. Tỷ lệ hộ nghèo và dân số nông thôn chiếm khoảng 40% tổng dân số, làm tăng độ nhạy cảm xã hội.

3. Khả năng thích ứng còn hạn chế: Mặc dù có sự đầu tư vào cơ sở hạ tầng thủy lợi và giao thông nông thôn, tỷ lệ đường giao thông cứng hóa chỉ đạt khoảng 60%, số lượng công trình thủy lợi đáp ứng 65% nhu cầu tưới. Tổng vốn đầu tư nông nghiệp tăng 5,11% nhưng chưa đủ để giảm thiểu tác động BĐKH hiệu quả.

4. Chỉ số tổng hợp CVI cho thấy tính dễ bị tổn thương tăng dần: Giá trị CVI trung bình của tỉnh tăng từ khoảng 0,45 năm 2015 lên 0,62 năm 2039 theo kịch bản A2, cho thấy mức độ tổn thương ngày càng nghiêm trọng nếu không có các biện pháp thích ứng kịp thời.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của sự gia tăng tính dễ bị tổn thương là do sự kết hợp giữa mức độ phơi lộ ngày càng cao với các hiện tượng khí hậu cực đoan gia tăng, cùng với độ nhạy cảm lớn của hệ thống sản xuất lúa, đặc biệt là tại các vùng ven biển và đồng bằng thấp. Khả năng thích ứng hiện tại chưa đáp ứng đủ để giảm thiểu các tác động này, do hạn chế về cơ sở vật chất, nguồn lực tài chính và nhận thức cộng đồng.

So sánh với các nghiên cứu tại các tỉnh ven biển miền Trung khác, kết quả tương đồng về xu hướng gia tăng rủi ro BĐKH đối với sản xuất nông nghiệp. Biểu đồ so sánh chỉ số CVI theo từng huyện cho thấy các huyện ven biển như Bình Sơn, Mộ Đức có mức độ tổn thương cao hơn so với các huyện miền núi như Ba Tơ, Sơn Hà.

Dữ liệu có thể được trình bày qua bản đồ phân bố chỉ số CVI theo địa phương, biểu đồ cột thể hiện sự thay đổi các chỉ số thành phần theo thời gian và kịch bản, giúp minh họa rõ ràng mức độ tổn thương và ưu tiên vùng cần can thiệp.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đầu tư cơ sở hạ tầng thủy lợi: Nâng cao tỷ lệ công trình thủy lợi đáp ứng nhu cầu tưới, đặc biệt tại các vùng ven biển và đồng bằng thấp, nhằm giảm thiểu tác động ngập lụt và xâm nhập mặn. Mục tiêu đạt 85% nhu cầu tưới trong vòng 5 năm tới, do Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn tỉnh chủ trì.

2. Phát triển hệ thống cảnh báo và quản lý rủi ro thiên tai: Xây dựng hệ thống cảnh báo sớm bão, lũ, hạn hán và xâm nhập mặn, kết hợp với đào tạo nâng cao nhận thức cho nông dân về các biện pháp phòng tránh. Thực hiện trong 3 năm, phối hợp giữa UBND các huyện và Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn.

3. Khuyến khích chuyển đổi cơ cấu cây trồng và áp dụng giống lúa chịu mặn: Nghiên cứu và phổ biến các giống lúa có khả năng chịu hạn, chịu mặn phù hợp với điều kiện biến đổi khí hậu tại Quảng Ngãi. Mục tiêu tăng diện tích trồng giống chịu mặn lên 30% trong 5 năm, do Trung tâm Khuyến nông tỉnh thực hiện.

4. Tăng cường hỗ trợ tài chính và chính sách ưu đãi: Xây dựng các chương trình tín dụng ưu đãi, bảo hiểm nông nghiệp và hỗ trợ kỹ thuật cho nông dân chịu ảnh hưởng BĐKH, nhằm nâng cao khả năng thích ứng và giảm thiểu thiệt hại. Triển khai trong 3 năm, do Sở Tài chính và Ngân hàng Chính sách xã hội phối hợp thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà hoạch định chính sách và quản lý nhà nước: Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng các kế hoạch, chính sách thích ứng BĐKH phù hợp với điều kiện địa phương, nâng cao hiệu quả quản lý rủi ro thiên tai trong nông nghiệp.

2. Các tổ chức nghiên cứu và viện khoa học: Áp dụng phương pháp đánh giá tính dễ bị tổn thương và bộ chỉ số tổng hợp để nghiên cứu mở rộng tại các vùng khác, phục vụ công tác dự báo và đề xuất giải pháp thích ứng.

3. Các tổ chức phi chính phủ và phát triển cộng đồng: Sử dụng thông tin để thiết kế các chương trình hỗ trợ nông dân, nâng cao nhận thức và năng lực ứng phó với BĐKH, đặc biệt tại các vùng ven biển và đồng bằng.

4. Nông dân và cộng đồng địa phương: Hiểu rõ mức độ rủi ro và các biện pháp thích ứng cần thiết, từ đó chủ động trong sản xuất và bảo vệ sinh kế trước tác động của BĐKH.

Câu hỏi thường gặp

1. Tính dễ bị tổn thương là gì và tại sao quan trọng trong nông nghiệp?
   Tính dễ bị tổn thương là mức độ hệ thống sản xuất nông nghiệp chịu ảnh hưởng tiêu cực từ BĐKH, bao gồm phơi lộ, nhạy cảm và khả năng thích ứng. Hiểu rõ giúp xác định vùng nguy cơ cao và xây dựng giải pháp thích ứng hiệu quả.

2. Phương pháp đánh giá tính dễ bị tổn thương được thực hiện như thế nào?
   Nghiên cứu sử dụng bộ chỉ số tổng hợp gồm các chỉ số về mức độ phơi lộ, độ nhạy cảm và khả năng thích ứng, được chuẩn hóa và gán trọng số, tính toán chỉ số tổng hợp CVI để so sánh mức độ tổn thương giữa các vùng.

3. Các kịch bản biến đổi khí hậu được sử dụng trong nghiên cứu là gì?
   Ba kịch bản phát thải khí nhà kính B1 (thấp), B2 (trung bình) và A2 (cao) được Bộ Tài nguyên và Môi trường công bố, dự báo các biến đổi về nhiệt độ, lượng mưa và nước biển dâng đến năm 2100.

4. Tác động chính của biến đổi khí hậu đến sản xuất lúa tại Quảng Ngãi là gì?
   Bao gồm tăng tần suất bão, lũ, hạn hán, xâm nhập mặn mở rộng, làm giảm diện tích đất canh tác, năng suất và sản lượng lúa, ảnh hưởng trực tiếp đến sinh kế nông dân.

5. Giải pháp thích ứng nào được đề xuất để giảm thiểu tác động?
   Tăng cường cơ sở hạ tầng thủy lợi, phát triển hệ thống cảnh báo sớm, chuyển đổi giống lúa chịu mặn, hỗ trợ tài chính và chính sách ưu đãi cho nông dân là các giải pháp trọng tâm.

Kết luận

• Luận văn đã đánh giá toàn diện tính dễ bị tổn thương của sản xuất lúa tại tỉnh Quảng Ngãi dưới tác động của biến đổi khí hậu, sử dụng bộ chỉ số tổng hợp dựa trên mức độ phơi lộ, độ nhạy cảm và khả năng thích ứng.
• Kết quả cho thấy tính dễ bị tổn thương tăng theo thời gian và mức độ phát thải, đặc biệt tại các vùng ven biển và đồng bằng thấp.
• Nghiên cứu đề xuất các giải pháp thích ứng cụ thể, khả thi nhằm giảm thiểu tác động tiêu cực của BĐKH đối với sản xuất nông nghiệp địa phương.
• Thời gian nghiên cứu tập trung vào hiện tại năm 2015 và giai đoạn 2020-2039, phù hợp với kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội và quy hoạch của tỉnh.
• Khuyến nghị các cơ quan quản lý, tổ chức nghiên cứu và cộng đồng nông dân phối hợp triển khai các biện pháp thích ứng nhằm bảo đảm an ninh lương thực và phát triển bền vững trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng phức tạp.

Áp dụng kết quả nghiên cứu vào xây dựng chính sách và kế hoạch phát triển nông nghiệp thích ứng BĐKH tại Quảng Ngãi; mở rộng nghiên cứu sang các vùng khác để nâng cao khả năng ứng phó toàn quốc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Luận văn đã tổng hợp tổng quan về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội, các chính sách và nghiên cứu liên quan đến biến đổi khí hậu của tỉnh Quảng Ngãi. Trong đó có nghiên cứu thực hiện đánh giá tác động của biến đổi khí hậu tới tỉnh Quảng Ngãi đã thực hiện nhiều các mô hình toán công phu, số liệu tin cậy, việc sử dụng các số liệu này để phục vụ các nghiên cứu tiếp theo là hoàn toàn đảm bảo tính khoa học mặt khác phát huy tốt các kết quả hiện có này. 10 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] CHƢƠNG 2. NỘI DUNG, PHƢƠNG PHÁP SỬ DỤNG ĐÁNH GIÁ TÍNH DỄ BỊ TỔN THƢƠNG TRONG SẢN XUẤT LÚA 2.

Tổng quan về đánh giá tính dễ bị tổn thƣơng 2. Khái niệm về tính dễ bị tổn thƣơng đối với biến đổi khí hậu Khái niệm về tính dễ bị tổn thƣơng đã có nhiều thay đổi trong hơn 20 năm qua; có nhiều hƣớng nghiên cứu khác nhau nhằm phân loại các thành phần, yếu tố để đánh giá tính dễ bị tổn thƣơng (Nguyễn Thanh Sơn, Cấn Thu Văn, 2012). Các định nghĩa nói chung đều cho rằng TDBTT đƣợc xác định dựa trên mƣ́c đô ̣ BĐKH , độ nhạy cảm và khả năng thích ứng của đối tƣợng chịu tác động. Tổng hợp các định nghĩa về tính dễ bị tổn thƣơng Tổ chức Tài liệu tham khảo Định nghĩa TDBTT là mức độ nhạy cảm hay không thể chống chịu của một hệ thống/đối tƣợng trƣớc các tác động có hại của BĐKH, bao gồm dao động Báo cáo đánh giá lần khí hậu và các hiện tƣợng khí hậu cực đoan.

IPCC thứ 4 của IPCC TDBTT là hàm số của tính chất, cƣờng độ và (IPCC AR4) mức độ (phạm vi) của các biến đổi và dao động khí hậu mà hệ thống/đối tƣợng đó phải hứng chịu, độ nhạy cảm và khả năng thích ứng của hệ thống/đối tƣợng đó. TDBTT = gần bằng các tác động bên ngoài/ Hỗ trợ thích ứng JICA [Khả năng chống chịu (khả năng thích ứng) - độ BĐKH của JICA nhạy cảm] TDBTT là mức độ một hệ thống nhạy cảm /không thể chống chịu trƣớc các tác động có hại Lồng ghép thích ứng của BĐKH, bao gồm dao động khí hậu và các BĐKH vào phát hiện tƣợng khí hậu cực đoan. TDBTT là hàm số OECD triển - Hƣớng dẫn của tính chất, cƣờng độ và mức độ (phạm vi) của chính sách các biến đổi và dao động khí hậu mà hệ thống đó phải hứng chịu, độ nhạy cảm và khả năng thích ứng của hệ thống đó (giống với IPCC AR4) Xây dựng kịch bản TDBTT = Mƣ́c đô ̣ BĐKH trƣ ớc dao động khí UNDP các tác động của hậu và các hiện tƣợng khí hậu cực đoan x Độ BĐKH và TTDBTT nhạy cảm - Khả năng thích ứng 11 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Tổ chức Tài liệu tham khảo Định nghĩa Khung chính sách thích ứng BĐKH: TDBTT = Rủi ro (các tác động có hại của BĐKH UNDP xây dựng chiến lƣợc, đã đƣợc dự báo) - Thích ứng chính sách và các giải pháp TDBTT là mức độ một hệ thống nhạy cảm /không thể chống chịu trƣớc các tác động có hại Bộ Môi của BĐKH, bao gồm dao động khí hậu và các trƣờng Thích ứng BĐKH hiện tƣợng khí hậu cực đoan. TDBTT là hàm số Nhật một cách thông minh của tính chất, cƣờng độ và mức độ (phạm vi) của Bản các biến đổi và dao động khí hậu mà hê thống đó phải hứng chịu, độ nhạy cảm và khả năng thích ứng của hệ thống đó (giống với IPCC AR4) Nguồn: JICA (2011), Viện Khoa học Khí tượng thủy văn và Biến đổi khí hậu Khái niệm TDBTT do IPCC (2007) xây dựng hiện đƣợc ứng dụng rộng rãi nhất và tính dễ bị tổn thƣơng (V) biểu diễn theo công thức toán học là một hàm của mức độ phơi lộ (E), mức độ nhạy cảm (S) và năng lực thích ứng (AC) đƣợc thể hiện dƣới dạng hàm số nhƣ sau: V = f (E, S, AC) Trong đó: - E: mƣ́c đô ̣ phơi lộ (exposure) là mức độ tiếp xúc hay mức độ phơi lộ của một hệ thống với những thay đổi đáng kể nào đó của khí hậu (IPCC, 2001).

- AC: khả năng thích ứng (Adaptive Capacity): là năng lực của một tổ chức hoặc một hệ thống để giảm thiểu rủi ro do BĐKH hoặc để nhận ra những lợi ích từ những sự thay đổi đặc tính hoặc hành vi (IPCC, 2007). Tính dễ bị tổn thƣơng của một hệ thống hay đối tƣợng trƣớc một mối nguy nào đó tỷ lệ thuận với mức độ phơi lộ, hay có nghĩa là hệ thống hay đối tƣợng tiếp xúc 12 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] hoặc bị tác động nhiều bởi mối nguy cơ đó. Đồng thời, tính dễ bị tổn thƣơng cũng tỉ lệ thuận với độ nhạy cảm của hệ thống hay đối tƣợng đó với mối nguy cơ. Ví dụ nhƣ biến đổi khí hậu làm cho tăng mối nguy ngập lụt hay xâm nhập mặn do nƣớc biển dâng thì các đối tƣợng là khu vực ven biển sẽ có mức độ phơi lộ lớn hơn so với khu vực trong lục địa; cũng với nguy cơ ngập lụt thì khu vực đồng bằng sẽ có độ nhạy cảm lớn hơn khu vực miền núi.

Tính dễ bị tổn thƣơng còn bị chi phối bởi khả năng thích ứng hay chống chịu của một hệ thống trƣớc mối nguy cơ; đó là khi có các biện pháp thích ứng tốt hay khả năng chống chịu cao thì tính dễ bị tổn thƣơng sẽ giảm đi. Các biện pháp thích ứng có thể là biện pháp chính sách, chiến lƣợc, quy hoạch phát triển, hành động ứng phó nhằm làm giảm mức độ phơi lộ hay độ nhạy cảm của hệ thống đối với nguy cơ. Ví dụ, cũng với mối nguy ngập lụt, xâm nhập mặn do nƣớc biển dâng, đối với các địa phƣơng có thực hiện xây dựng các công trình ngăn mặn (giảm mức độ phơi lộ) hay có phƣơng án chuyển đổi cây trồng sang các giống cây chịu mặn (giảm mức độ nhạy cảm) đƣợc coi là có khả năng thích ứng tốt do đó tính dễ bị tổn thƣơng sẽ giảm đi so với các địa phƣơng khác. Việc tiến hành nghiên cứu TDBTT theo các khía cạnh độ phơi lộ, độ nhạy cảm và khả năng thích ứng mang tính tổng quát và có ý nghĩa, do đó, luận văn lựa chọn khái niệm của IPCC về tính dễ bị tổn thƣơng do biến đổi khí hậu làm cơ sở để thực hiện lựa chọn phƣơng pháp đánh giá.

Tổng quan các phƣơng pháp đánh giá tính dễ bị tổn thƣơng trên thế giới Đánh giá TDBTT do BĐKH cung cấp những thông tin cơ sở định hƣớng cho những giải pháp thích ứng, xây dựng chiến lƣợc, chính sách, quy hoạch cho vùng, quốc gia, lãnh thổ, cộng đồng cũng nhƣ cho từng ngành, lĩnh vực cụ thể. Các nghiên cứu đánh giá TDBTT thƣờng đƣợc chia làm hai loại theo cách tiếp cận “thế hệ thứ nhất” và cách tiếp cận “thế hệ thứ hai”. Cách tiếp cận “thế hệ thứ nhất” còn đƣợc gọi là cách tiếp cận “tác động của BĐKH” hay “từ trên xuống” tập trung vào các tác động tiềm tàng của BĐKH trong dài hạn. Ngƣợc lại, cách tiếp cận “thế hệ thứ hai”, hay còn đƣợc gọi là cách tiếp cận “thích ứng với BĐKH” hay “từ dƣới lên” thì tập trung vào các giải pháp thích ứng và sự tham gia của cộng đồng (Ringler and G.

13 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Cả hai cách tiếp cận “từ trên xuống” hay “từ dƣới lên” đều có ƣu điểm và nhƣợc điểm. Trong một số trƣờng hợp, nếu các nhà nghiên cứu quan tâm nhiều hơn đến các tác động dài hạn của BĐKH thì cách tiếp cận “từ trên xuống” sẽ hợp lý hơn. Trong trƣờng hợp khác, cách tiếp cận “từ dƣới lên” sẽ là hữu ích hơn nếu các nhà nghiên cứu quan tâm đến TDBTT trƣớc dao động khí hậu trong ngắn hạn nhiều hơn là BĐKH trong dài hạn. Sự khác biệt giữa hai cách tiếp cận này đƣợc thể hiện ở Hình 2.

Cách tiếp cận từ trên xuống và từ dƣới lên để đánh giá TDBTT và thích ứng Nguồn: Dessai và Hulme (2004) 2. Cách tiếp cận “từ trên xuống” Cách tiếp cận “từ trên xuống” tập trung đánh giá các rủi ro khí hậu trong dài hạn nhƣ vài thập kỷ và thƣờng đến 2100 và thƣờng dựa trên các kịch bản BĐKH.2 đƣa ra những thành phần chính của cách tiếp cận “từ trên xuống”. Trƣớc tiên, cần đánh giá xây dựng các kịch bản phát triển KT-XH và môi trƣờng, trên mối tƣơng quan với nhau. Hay các kịch bản của các thành phần liên quan phải tƣơng thích với nhau.

Ví dụ, dân số tăng lên có thể dẫn đến tổng sản phẩm quốc dân tăng lên nhƣng không có nghĩa là thu nhập trên đầu ngƣời tăng lên. Sau đó, các tác động đến tự nhiên sẽ đƣợc đánh giá, có thể đối với nhiều lĩnh vực và từ đó có thể kiểm tra các giải pháp thích ứng tƣơng ứng. Từ đó, ngƣời ta có thể đánh giá TDBTT và các giải pháp thích ứng đƣợc đề xuất. Cách tiếp cận “từ trên xuống” có thể cung cấp những thông tin quan trọng cho 14 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] quá trình quyết định chính sách và tập trung nhiều vào các tác động của BĐKH đến tự nhiên.

Tuy nhiên cách tiếp cận này không thể hiện rõ sự tƣơng tác với con ngƣời và khả năng thích ứng của địa phƣơng (UNFCCC, 2007). Các bƣớc đánh giá tính dễ bị tổn thƣơng theo hƣớng tiếp cận từ trên xuống Nguồn: Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn và Biến đổi khí hậu Thực hiện đánh giá tính dễ bị tổn thƣơng theo hƣớng tiếp cận từ trên xuống đã thực hiện có thể kể đến: Quy trình bảy bƣớc của IPCC (Carter, T. Nishioka, 1994); Chƣơng trình Nghiên cứu quốc gia của Hoa Kỳ; Phƣơng pháp đánh giá của Trung tâm nghiên cứu ven biển NOAA, Hoa Kỳ. Cách tiếp cận “từ dưới lên” Cách tiếp cận từ dƣới lên mới đƣợc đƣa ra trong những năm gần đây, bổ sung cho cách tiếp cận “từ trên xuống” do dựa trên các chiến lƣợc ứng phó của địa phƣơng, công nghệ và kiến thức bản địa, năng lực và khả năng ứng phó của cộng đồng và chính 15 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] quyền trƣớc các dao động khí hậu hiện tại.

Đối với cách tiếp cận này, nhiều nghiên cứu sử dụng định nghĩa về mƣ́c đô ̣ BĐKH , độ nhạy cảm và khả năng thích ứng để định lƣợng TDBTT (Sullivan, 2002; O’Brien và nnk, 2004; Vincent, 2004; Ebi và nnk, 2006; Thornton và nnk, 2006; Polsky và nnk, 2007, trong Hà Hải Dƣơng, 2014; Viện Khoa học Khí tƣợng Thủy văn và Biến đổi khí hậu, 2015). Sự khác nhau chủ yếu giữa các nghiên cứu bao gồm phạm vi nghiên cứu, phƣơng pháp lựa chọn, tổng hợp các yếu tố và phƣơng pháp thể hiện số liệu.