phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận án gồm 4 chương, 10 tiết. 7 Chƣơng 1 TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN Vấn đề tính chính đáng chính trị, tính chính đáng của nhà nước đã và đang được khá nhiều nhà khoa học phương Tây quan tâm nghiên cứu. Ở Việt Nam, vấn đề tính chính đáng chính trị, đặc biệt tính chính đáng của đảng cầm quyền, trong một thời gian dài vẫn được coi là vấn đề “nhạy cảm”, là một điều gì đó tối kỵ trong các nghiên cứu. Tuy nhiên, thời gian gần đây đã có một số nghiên cứu trực tiếp đề cập đến vấn đề này hoặc là liên quan đến vấn đề xây dựng tính chính đáng của nhà nước, của ĐCS Việt Nam cầm quyền ở nước ta dưới các góc nhìn khác nhau.
CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU Ở NƢỚC NGOÀI Ở nước ngoài, các công trình nghiên cứu chuyên biệt về tính chính đáng của đảng cầm quyền hầu như rất hiếm. Các tác giả nước ngoài chủ yếu tập trung nghiên cứu về lý thuyết tính chính đáng chính trị, điều kiện đảm bảo cho tính chính đáng của nhà nước. Trong đó, có thể kể đến một số công trình tiêu biểu như: Max Weber(1984):“Legitimacy, politics and the State” [136]. Trong bài viết này, Max Weber cho rằng, mọi nhà nước đều dựa trên bạo lực (force), nhưng bạo lực chắc chắn không phải là phương tiện duy nhất của nhà nước.
Nhưng, rõ ràng bạo lực là một phương tiện mang tính đặc trưng, riêng biệt của nhà nước. Nhà nước, theo Webber, là một mối quan hệ của người cai trị và người bị trị, mối quan hệ này được củng cố bởi công cụ bạo lực được coi là chính đáng. Max Weber cho rằng, bất cứ một nhà nước nào cũng gắn với sử dụng quyền lực, nhưng không phải việc sử dụng quyền lực nào cũng là chính đáng. Theo ông, có ba sự lý giải mang tính nội tại mà được coi là cơ sở cho sự cai trị dựa vào để coi đó là có tính chính đáng, đó là tính truyền thống, sự cuốn hút và tính hợp pháp.
Các luận giải về cơ sở cho tính chính đáng của nhà nước của M.Weber được coi là nền tảng, nguồn gốc tranh luận cho rất nhiều các công trình nghiên cứu về sau. Đây là tiều liệu có giá trị tham khảo cho chương 2 của luận án. Dưới cách tiếp cận Triết học, khi đi sâu vào nghiên cứu về nhà nước, tính chính đáng của nhà nước, trong Luận án tiến sĩ của Anthony M. Musonda (2006): “Political Legitimacy: The Quest for the Moral Authority of the State, A 8 Philosophical Analysis” [127], tác giả đã đi nghiên cứu và làm rõ những vấn đề lý luận cơ bản về nhà nước như: khái niệm về nhà nước, nguồn gốc của nhà nước, sự phát triển của nhà nước hiện đại, sự bành trướng về chủ quyền của nhà nước hiện đại v.
Đặc biệt, tác giả dành một lượng không nhỏ (phần 7, từ trang 89 đến trang 109) để nghiên cứu về tính chính đáng (tính chính đáng của nhà nước). Trong phần này tác giả có đi phân tích khuôn khổ của tính chính đáng nhà nước, chủ yếu tập trung vào yếu tố của các quy tắc pháp lý. Theo tác giả, trước kia, khi tầng lớp thống trị của nhà nước thực hiện một cách rộng rãi những đàn áp và bất công, nhân dân có thể tuân thủ những mệnh lệnh của quyền lực chính trị từ những động cơ của lương tâm như sự sợ hãi, lòng thèm muốn, phong tục hoặc chỉ là sự gắn bó với một người cai trị. Tuy nhiên, một tầng lớp cai trị nào đó không thể vững bền qua thời gian trừ khi những thần dân của nó nhận ra rằng, những người nắm giữ quyền lực nhà nước có quyền ra lệnh một cách chính đáng, khi, những mệnh lệnh đó phù hợp với những nguyên tắc đã được định sẵn mang tính pháp lý.
Bởi vậy, để một tầng lớp cai trị bền vững qua thời gian thì nội dung của những yêu cầu, mệnh lệnh đó phải được căn cứ vào quy tắc mang tính pháp lý. Các luận giải của tác giả về tính chính đáng của các mệnh lệnh, hay hệ thống pháp luật của nhà nước có giá trị tham khảo trong việc làm rõ cơ sở lý luận về tính chính đáng chính trị, đặc biệt là xây dựng cấu trúc tính chính đáng chính trị. Nghiên cứu về mới quan hệ giữa hiệu quả của quá trình cầm quyền với tính chính đáng chính trị, tác giả Lipset, Seymour Martin trong cuốn sách, “Political Man: The Social Bases of Politics” [146] được xuất bản năm 1983 có cách tiếp cận rất đáng chú ý. Trong cuốn sách này, Lipset dành một chương để nói về tính chính đáng (Social conflict, legitimacy, and Democracy - xung đột xã hội, tính chính đáng và dân chủ).
Không đi sâu vào nghiên cứu tính hợp pháp của nhà nước như Anthony M. Musonda, Lipset đưa ra khái niệm về tính chính đáng chính trị khá rõ ràng. Ông cho rằng, số đông coi một hệ thống chính trị có chính đáng hay không bằng cách xem xem những giá trị của hệ thống đó có phù hợp với họ hay không. Theo tác giả, giá trị cốt lõi ở đây là hiệu quả của sự cầm quyền.
Thước đo cơ bản cho tính hiệu quả của sự cầm quyền, theo ông, chính là sự phát triển kinh tế và phát triển kinh tế là chìa khóa để cho chủ thể cầm quyền xây dựng tính chính đáng. Từ cách tiếp cận và quan niệm 9 như vậy, ông đi sâu vào phân tích mối quan hệ tương tác qua lại giữa tính chính đáng và hiệu quả cầm quyền của một hệ thống chính trị. Theo ông, nếu chủ thể cầm quyền tạo ra được sự phát triển kinh tế cao thì đồng nghĩa với việc tính chính đáng trong cầm quyền cao. Và ngược lại, khi hiệu quả cầm quyền thấp, nếu để kéo dài thì tính chính đáng trong cầm quyền bị xói mòn và dần dẫn tới mất vai trò cầm quyền.
Các luận giải của tác giả trong công trình này có giá trị trong việc xây dựng cấu trúc tính chính đáng chính trị ở chương 2 của luận án. Liên quan đến tính hợp pháp của chủ thể cầm quyền, có công trình nghiên cứu của Carl Schmitt : “Legality and Legitimacy” [155]. Trong công trình này, tác giả đi tìm lời giải cho mối quan hệ giữa tính chính đáng với tính hợp pháp. Ông cho rằng, một chính phủ chỉ có được tính chính đáng khi nó được lập lên từ các cuộc bầu cử tự do và công bằng - tức là hợp pháp.
Tuy nhiên, ông cũng hoài nghi về tính chính đáng của một chính phủ được dựng lên nhờ vào bầu cử bằng chiến thắng đa số tuyệt đối. Ông cho rằng, 51% phiếu bầu tạo nên tính chính đáng mà không bao giờ hỏi liệu 49% còn lại có chấp nhận quyết định của 51% hay không. Theo ông, một chính phủ được bầu lên với 51% số phiếu đã được coi là chính đáng hay chưa nếu như 49% còn lại nổi loạn thì liệu chính phủ đó có duy trì được thời gian cầm quyền của mình? Từ đó, ông khẳng định rằng, kết quả bầu cử chỉ là một điều kiện đầu tiên để tạo nên tính chính đáng cho một chính phủ. Chính phủ đó có duy trì được tính chính đáng hay không cần phải thuyết phục được 49% còn lại thông qua hiệu quả của các chính sách phát triển kinh tế, xã hội của mình.
Các phân tích, nhận định của tác giả sẽ là tham khảo bổ ích trong quá trình triển khai các nội dung của luận án. Bàn về khía cạnh tính hợp pháp của quyền lực nhà nước còn có bài viết của John H. Schaar: “Legitimacy in the Modern State” [143]. Trong bài viết này, tác giả đã đề cập đến một loạt các quan niệm, các cách tiếp cận khác nhau về tính chính đáng của quyền lực nhà nước.
Từ đó, tác giả đưa ra ý kiến của riêng mình. Theo tác giả, để quyền lực nhà nước trở thành quyền uy, quyền lực đó phái đến từ „sự ủy quyền dân chủ - democratic consent‟ và quyền lực nhà nước phải vì „lợi ích chung - common good‟ hay là „lợi ích công cộng - public interest‟. Với quan niệm như thế, tác giả đi luận giải tính chính đáng của các nhà nước hiện đại. Và tới nay, quyền lực nhà nước vẫn chưa thực sự trở thành quyền uy và các thể chế và các quan chức nhà nước vẫn 10 chưa có câu trả lời.
Đó chính là dấu hiệu của sự khủng hoảng tính chính đáng trong nhà nước hiện đại. Cũng bàn về một khía cạnh của tính hợp pháp của quyền lực chính trị, còn có các công trình: Barnard, Frederick M, “Democratic Legitimacy: Plural Values and Political Power” [129]; Peter, Fabienne: “Democratic Legitimacy, New York: Routledge” [149]; Hershovitz, Scott: “Legitimacy, Democracy, and Razian Authority” [142]. Các tác giả này chủ yếu tập trung vào yếu tố dân chủ (trong bầu cử và trong thực thi quyền lực). Họ cho rằng, nguồn gốc phổ biến nhất của tính chính đáng chính trị hiện nay là sự nhận thức rằng, một chính phủ đang hoạt động theo nguyên tắc dân chủ và theo ý chí của người dân.
Các chính phủ thường tuyên bố là nhận được sự ủy quyền của người dân để thực thi quyền lực. Tuy nhiên, sự ủy quyền này nhận được bằng cách nào có thể làm thay đổi một cách rõ ràng từ chế độ cai trị này sang chế độ cai trị khác. Các nhà nước dân chủ tự do tuyên bố rằng, tính chính đáng trong cai trị của họ dựa trên nền tảng là họ thường xuyên có các cuộc bầu cử tự do và công bằng, trong đó các đảng chính trị tham gia mà không có bất cứ sự sợ hãi và áp lực nào. Các nhận định này có giá trị tham khảo đối với chương 2 và chương 3 của luận án.
Đề cập đến tính chính đáng chính trị của chủ nghĩa tư bản hiện nay, có các công trình: Thomas MacCarthy, “Legitimation Problems in Advanced Capitalism” [148]; George Kateb, “On the “Legitimation Crisis” [140]. Các công trình này chủ yếu luận giải các nguyên nhân dẫn đến cuộc khủng hoảng tính chính đáng chính trị của chủ nghĩa tư bản như: Khủng hoảng kinh tế; thất nghiệp; chiến tranh; vấn đề an sinh xã hội không được giải quyết; các cuộc bầu cử thiếu công bằng, tự do, v. Liên quan đến tính chính đáng trong cầm quyền của ĐCS Việt Nam, có bài của tác giả Thayer, Carlyle, “Political Legitimacy of Vietnam‟s One Party-State: Challenges and Responses” [158]. Bài viết này, tác giả tập trung vào phân tích các thách thức đối với quyền lực của nhà nước chỉ có duy nhất một đảng cầm quyền của Việt Nam nổi lên trong năm 2009 và cách mà nhà nước phản ứng trước các thách thức đó.
