Chương 1: Thực trạng văn hóa Việt Nam từ khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời đ n Cách mạng Tháng Tám năm 1945 Chương 2: Quan điểm của Đảng về văn hóa và văn nghệ Việt Nam Chương 3: Quan điểm và sự chỉ đạo của Đảng về tuyên truyền, vận động văn hóa và xây dựng mặt trận văn hóa cứu quốc Chương 4: Một vài nhận xét và kinh nghiệm lịch sử. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 THỰC TRẠNG VĂN HÓA VIỆT NAM TỪ KHI ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM RA ĐỜI ĐẾN CÁCH MẠNG THÁNG TÁM NĂM 1945 1. Chính sách văn hóa của Pháp ở Việt Nam Trước khi ti p xúc với nền văn hóa Pháp, Việt Nam đã trải qua một thời Hán hóa về văn hóa. Trong bài vi t “Ti p xúc giữa văn hóa Việt Nam và văn hóa Pháp”, Phan Ngọc cho rằng văn hóa Trung Hoa đã đóng vai trò ki n trúc thượng t ng, nhưng không vì vậy mà nó cấu trúc hóa lại nền văn hóa Việt Nam.
Sang th kỷ XIX, sau khi xâm lược nước ta, bên cạnh các chính sách về kinh t , thực dân Pháp đã ban hành nhiều chính sách về văn hóa đối với Việt Nam. Nhìn một cách tổng quát, trước h t, để truyền bá văn hóa Pháp một cách sâu rộng vào Việt Nam, chúng đã mưu đồ hình thành ở nước ta đội ngũ trí thức Tây học thay th cho đội ngũ trí thức Nho học thịnh hành trước đây, từng bước đưa trí thức Tây học trở thành bộ phận áp đảo hơn về số lượng trong toàn bộ giới trí thức Việt Nam, có quyền lợi gắn với thực dân Pháp, từ đó trở thành đội ngũ tay sai phục vụ đắc lực cho lợi ích của nước Pháp. Đi liền với việc xây dựng đội ngũ trí thức Tây học, thực dân Pháp chủ trương từng bước loại bỏ ảnh hưởng của văn hóa Trung Hoa ở Việt Nam, trong đó quy t liệt nhất là làm rạn nứt và thủ tiêu nền giáo dục Nho học. Trên thực t , khi được giao trọng trách trở thành Toàn quyền Đông Dương, các nhà chính trị gia người Pháp đều lo ngh tới việc loại bỏ văn hóa Trung Hoa ra khỏi xã hội Việt Nam, bởi chỉ có như th , văn hóa Pháp mới xác lập được vị th trong đời sống xã hội Việt Nam.
Toàn quyền Đông Dương Paul Doumer đã nhận thức sâu sắc về ảnh hưởng của nền giáo dục Trung Hoa đối với người 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Việt Nam: “Những nguyên tắc làm cho gia đình vững chắc, cha mẹ được tôn kính, chính quyền được tuân thủ đều rút ra từ các sách Hán học. Bắt đ u tập đọc những chữ đ u tiên là họ học những nguyên tắc rường cột của luân lý đạo Nho, họ khắc sâu vào lòng những nguyên tắc sẽ hướng dẫn họ suốt cả cuộc đời. Chính các trường làng sẽ cung cấp cho họ nền giáo dục đó” [41, 30]. Nhận thức sâu sắc về t m ảnh hưởng của văn hóa Trung Hoa ở Việt Nam, với nguyện vọng đưa văn hóa Pháp vào Việt Nam, những nhà c m quyền tại Đông Dương lựa chọn những cách thức khác nhau nhưng nhằm tới mục đích cuối cùng là loại bỏ văn hóa Trung Hoa, xây dựng t m ảnh hưởng và sự thống trị của văn hóa Pháp trong đời sống xã hội Việt Nam.
Chính phủ Pháp l n lượt ban hành các Sắc lệnh mang tính áp đặt đối với người Việt về mặt văn hóa và có những động thái chính trị mạnh mẽ để từng bước hạn ch sự cố k t về văn hóa của người Việt. Ngày 25/5/1881, Chính phủ Pháp ban hành Sắc lệnh quy định: “Dân bản xứ An Nam, sinh ra và cư ngụ ở Nam Kỳ là người Pháp, một khi người dân bản xứ đã chấp nhận sự thống trị của người Pháp thì họ bắt buộc phải học ti ng của chúng ta và chấp nhận những phong tục, tập quán của chúng ta, chúng ta không thể nào ban bố tất cả những quyền lợi của một công dân cho những ai không hiểu được nền văn minh của chúng ta” [70, tr. Năm 1883, Jules Harmand cho rằng người Pháp c n phải chia cắt lãnh thổ Việt Nam để làm tan rã sự cố k t của nước Việt Nam, người Việt Nam nhằm tránh một cuộc nổi dậy của toàn thể dân chúng. Trên tinh th n đó, bản Hiệp ước Harmand đã chia cắt lãnh thổ Việt Nam thành ba kỳ với ba ch độ chính trị khác nhau: Nam Kỳ là xứ thuộc địa, Trung Kỳ là xứ bảo hộ và Bắc Kỳ là xứ bán bảo hộ.
Đ n năm 1885, lời tuyên bố của Thủ tướng Pháp Jules Ferry: “Bổn phận của các nòi giống thượng đẳng là phải giúp đỡ các nòi giống hạ đẳng để đưa họ thoát ra khỏi sự man rợ” đã cho thấy rõ hơn chính sách “đồng hóa” 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com của thực dân Pháp trong cái vỏ bọc [54, 617]. Các viên toàn quyền người Pháp đều cơ bản lựa chọn phương thức tán dương chính sách “khai hóa văn minh” của Pháp. Chẳng hạn, toàn quyền Albert Sarraut bày tỏ: “Nước Pháp ta là nước đã đề xướng ra cái chủ ngh a nhân quyền, lịch sử chan chứa một cái tư tưởng công ngh a…, nước Pháp ra tay nặn cho nên một nhân loại mới… Cái công khai hóa ấy đối với những dân tộc còn kém hèn, không thể một buổi mà thành được, không thể bi n hóa mau cho đ n nỗi chỉ trong một thời kỳ ngắn có thể rút lại cái bước đường dài của mấy mươi th kỷ đã xa cách các dân tộc ấy với ta trong cuộc ti n hóa về trí thức và tinh th n”. Toàn quyền Pièrre Pasquier nhấn mạnh đ n những thay đổi vật chất to lớn mà người Pháp đã mang đ n cho người Việt Nam, hứa hẹn nước Pháp sẽ còn đem lại những thay đổi vật chất to lớn hơn nữa nhằm bi n xứ sở lạc hậu này thành một xứ sở thịnh vượng.
Trong khi đó, Toàn quyền Martial Merlin coi những thành tựu trong sự nghiệp khai hóa là sợi dây k t nối thuộc địa với mẫu quốc, mà ở đó mẫu quốc có trách nhiệm dẫn dắt, còn thuộc địa phải có trách nhiệm phục tùng [50, 95-102]. Để thực hiện âm mưu “đồng hóa”, thực dân Pháp còn chú trọng phát triển ở Việt Nam các cơ quan truyền bá văn hóa, nhất là sách, báo chí, tạp chí để vừa biện minh cho hành động xâm lược của chúng, vừa phổ bi n rộng rãi các thành tựu văn hóa Pháp đ n người dân Việt. Ở Nam Kỳ, dưới sự trợ giúp của Pháp, Trương V nh Ký đứng ra làm chủ bút tờ Gia Định báo, xuất bản từ năm 1865. Trương V nh Ký còn cho in nhiều tập sách giới thiệu phong tục, tập quán của nhân dân ta như Gia huấn ca (1882), Phép lịch sử An Nam (1883), về văn học có Lục Vân Tiên, Phan Trần (1889).
Bên cạnh đó, Trương V nh Ký còn xuất bản một số sách hỗ trợ học ti ng Pháp, học chữ Nho và chữ Quốc ngữ như các cuốn: Pháp - Việt từ điển (1884), Việt - Pháp từ điển (1887), Từ điển địa lý An Nam (Dictionnaire Géographique Annammité), Đại Nam nhân vật bị 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Chính quyền thực dân còn cho xuất bản Đông Dương tạp chí để truyền bá tư tưởng thân Pháp; mặt khác bỏ thi chữ Hán, mở trường Hậu bổ, trường Thông ngôn và bắt đ u mở các trường Pháp - Việt, trường Cao đẳng Y khoa Hà Nội [8, 38]. Chính quyền Pháp ở Đông Dương còn bảo trợ cho các hội văn hóa hoạt động nhằm quy tụ những trí thức thượng lưu thực hiện nhiệm vụ truyền bá văn hóa Pháp. Năm 1883, Hội Đông Dương học ra đời tại Sài Gòn.
Ngày 3/7/1886, Paul Bert (Tổng trú Bắc và Trung Kỳ) đã ký Nghị định thành lập Viện hàn lâm Bắc Kỳ bao gồm 40 nhà khoa bảng Việt Nam và 10 người Pháp. Viện có nhiệm vụ truyền bá văn minh nước Pháp, đồng thời giúp cho người Pháp hiểu được văn hóa Việt Nam để dễ bề cai trị. Năm 1919, thực dân Pháp cho lập Hội Khai trí ti n đức. Hội thường tổ chức các hoạt động văn hóa như giới thiệu các tác phẩm văn học cổ - kim, dịch sách, in sách, làm từ điển, diễn kịch và diễn thuy t.
Với ảnh hưởng của mình, chính quyền thuộc địa đã bi n một số hội viên trong Hội trở thành tay sai cho thực dân Pháp. Sự xuất hiện của các tổ chức này đã tạo điều kiện khuy n khích người Pháp tăng cường ti p xúc và tìm hiểu phong tục tập quán văn hóa Việt Nam [40, 16-17] để thực hiện âm mưu “đồng hóa”. Ngoài ra, thực dân Pháp còn xây dựng các công trình hạ t ng cơ sở như phố xá, nhà cửa, công sở, nhà máy, khu vui chơi, giao thông… tạo điều kiện cho công cuộc khai thác thuộc địa, đồng thời khu ch trương sức mạnh nền văn minh công nghiệp của nước Pháp, làm bệ đỡ cho sự tồn tại văn hóa Pháp và chinh phục tinh th n nhân dân bản xứ. Cũng bởi th , những chính sách và hoạt động thực tiễn của chính quyền thuộc địa đã tác động đáng kể đ n một bộ phận trí thức Việt Nam, chủ y u là bộ phận người có quyền lợi gắn bó mật thi t với ch độ thực dân.
11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nhìn chung, sau khi đặt ách thống trị lên đất nước ta, thực dân Pháp đã ban hành và thực hiện nhiều chính sách nhằm “khai thác thuộc địa”. Riêng về khía cạnh văn hóa, thực dân Pháp đã âm mưu “đồng hóa” bằng những chính sách về văn hóa nhằm thay đổi diện mạo văn hóa và con người Việt Nam theo xu hướng “thuộc Pháp”. Tuy nhiên, y u tố Trung Hoa tồn tại trong xã hội Việt Nam từ lâu đời nên mặc dù có nhiều cố gắng nhưng thực dân Pháp không thể ngay lập tức loại bỏ được những ảnh hưởng của văn hóa Trung Hoa. Cũng bởi th , văn hóa thống trị ở Việt Nam dưới thời Pháp thuộc cơ bản vẫn mang đặc điểm chính là: Nội dung lộn xộn, phức tạp, hình thức vừa lai Pháp, vừa lai Trung Quốc [8, 38].
Sự thay đổi mạnh mẽ trong xã hội Việt Nam những năm đ u th kỷ XX đã làm cho đội ngũ nhà Nho bị phân hóa. Một nhóm nhà Nho đã đ u hàng thực dân Pháp, cam chịu làm tay sai để hưởng vinh hoa phú quý.