CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN Truyền thống yêu nước Việt Nam đã được nhiều nhà nghiên cứu, nhà khoa học trong và ngoài nước đề cập trên nhiều góc độ tiếp cận khác nhau và đạt được nhiều kết quả đáng trân trọng cả về lý luận và thực tiễn. Tôi khái quát một số công trình tiêu biểu có liên quan đến đề tài luận án, làm cơ sở cho việc xác định những vấn đề cần tiếp tục đi sâu nghiên cứu. Nhóm công trình nghiên cứu lý luận về giáo dục truyền thống yêu nước Việt Nam. Trong lịch sử Việt Nam hiện đại, dưới ánh sáng của chủ nghĩa Mác - Lênin, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã phát triển truyền thống yêu nước Việt Nam thành hệ thống lý luận chính trị yêu nước với tính cách là một bộ phận của lý luận cách mạng Việt Nam.
Tư tưởng yêu nước của Hồ Chí Minh đã thể hiện bước phát triển về chất trong tư duy về độc lập, chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ; gắn độc lập dân tộc với CNXH, yêu nước gắn liền với yêu CNXH. Theo Người “Yêu Tổ quốc, yêu nhân dân phải gắn liền với yêu chủ nghĩa xã hội, vì có tiến lên chủ nghĩa xã hội thì nhân dân mình mỗi ngày một no ấm thêm, Tổ quốc mỗi ngày một giàu mạnh thêm” [101, 401]. Trong quá trình hoạt động cách mạng của mình, Hồ Chí Minh đã dấn thân vào sự nghiệp cách mạng vẻ vang và vô cùng vĩ đại đó - chính Người là biểu tượng và hiện thân của chủ nghĩa yêu nước chân chính - tôi vẫn là tôi ngày trước, một người yêu nước. Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã sớm nhận thức rõ vai trò và sức mạnh của tinh thần yêu nước trong cuộc đấu tranh dựng nước và giữ nước.
Người khẳng định: “Dân ta có một lòng nồng nàn yêu nước. Đó là một truyền thống quý báu của ta” [97, 38]. Để phát huy sức mạnh vĩ đại truyền thống yêu nước của nhân dân ta thì phải đoàn kết thành một khối thống nhất, kết hợp chủ nghĩa yêu nước chân chính với chủ nghĩa quốc tế vô sản. Khi đề cập đến vai trò của thanh niên, Hồ Chí Minh khẳng định, thanh niên là một lực lượng cách mạng không thể thiếu “Thanh niên là một bộ phận quan trọng của 13 dân tộc” [99, 178]; “nước nhà thịnh hay suy, yếu hay mạnh một phần lớn là do các thanh niên” [95, 216].
Trong Di chúc, Hồ Chí Minh căn dặn: “Bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau là một việc rất quan trọng và rất cần thiết” [105, 622]. Có thể khẳng định, giáo dục truyền thống yêu nước cho thanh niên luôn có vai trò, vị trí đặc biệt quan trọng trong tư tưởng Hồ Chí Minh, có ý nghĩa phương pháp luận trong công tác tuyên truyền, giáo dục, tổ chức thanh niên tham gia vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Sau khi đất nước được thống nhất, cả nước quá độ đi lên CNXH, trong các nhà nghiên cứu, Trần Văn Giàu là người đầu tiên tiếp cận chủ nghĩa yêu nước như một nội dung nghiên cứu quan trọng nhất của bộ môn lịch sử tư tưởng Việt Nam. Ông đã dày công nghiên cứu về lịch sử tưởng Việt Nam, viết nhiều tác phẩm về triết học, lịch sử tư tưởng, tiêu biểu là những công trình: Sự phát triển của tư tưởng ở Việt Nam từ thế kỷ XIX đến Cách mạng tháng Tám (3 tập); Triết học và tư tưởng; Mấy vấn để cơ bản của tư tưởng Hồ Chí Minh, nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh.
Trong tác phẩm Giá trị tinh thần truyền thống của dân tộc Việt Nam [51], Trần Văn Giàu (1980) đã nêu lên một hệ thống giá trị tốt đẹp nhất của dân tộc Việt Nam. Ông khẳng định, chủ nghĩa yêu nước là đặc trưng căn bản, là hạt nhân của lịch sử tư tưởng Việt Nam. Chủ nghĩa yêu nước như sợi chỉ đỏ xuyên qua toàn bộ lịch sử Việt Nam suốt hàng nghìn năm và không ngừng được bồi đắp, bổ sung và phát triển qua các thử thách. Theo Trần Văn Giàu: “Tình cảm và tư tưởng yêu nước là tình cảm, tư tưởng lớn nhất của nhân dân, của dân tộc Việt Nam.
Chủ nghĩa yêu nước là sợi chỉ đỏ xuyên qua toàn bộ lịch sử Việt Nam từ cổ đại đến hiện đại,… Yêu nước trở thành một triết lý xã hội và nhân sinh của người Việt Nam, và nếu dùng từ “đạo” với nguyên nghĩa của nó là “đường”, là hướng đi, thì chủ nghĩa yêu nước đích thực là đạo Việt Nam” [51, 100-101]. Khẳng định giá trị to lớn của chủ nghĩa yêu nước Việt Nam, Trần Văn Giàu cho rằng, chủ nghĩa yêu nước Việt Nam là một tiêu chuẩn cho sự xác định tốt xấu, phải trái, nên chăng “cái gì lợi cho nước, cho dân là phải, là tốt, là nên; không hề thấy cái gì hại cho nước, cho dân mà phải, mà tốt, mà nên bao giờ” [51, 143]. Sau Trần Văn Giàu, vấn đề thuật ngữ, nội dung, hình thức biểu hiện, đặc trưng, giá trị của truyền thống yêu nước Việt Nam,. đã thu hút nhiều nhà khoa học, nhà 14 nghiên cứu trong và ngoài nước quan tâm, nghiên cứu dưới nhiều góc độ tiếp cận khác nhau.
Các nhà nghiên cứu về cơ bản thống nhất với quan điểm của Trần Văn Giàu, xem chủ nghĩa yêu nước Việt Nam là đặc trưng cơ bản nhất của lịch sử tư tưởng Việt Nam. Tuy nhiên, xem xét chủ nghĩa yêu nước trên bình diện tình cảm, tâm trạng, tâm lý hay trên bình diện lý luận lại được các nhà nghiên cứu đặt ra, tạo nên bầu không khí tranh luận khoa học sôi nổi. Việc nghiên cứu làm sáng tỏ những vấn đề trên sẽ góp phần quan trọng vào quá trình xây dựng lý luận yêu nước và xác lập hệ giá trị Việt Nam trong thời đại ngày nay. Trên bình diện lý luận, các nhà nghiên cứu đã tiếp cận chủ nghĩa yêu nước là một hệ thống lý luận về dựng nước và giữ nước.
Trong cuốn Một số vấn đề lý luận về lịch sử tư tưởng Việt Nam [141] do Viện Triết học thuộc Ủy ban Khoa học xã hội Việt Nam biên soạn (1984) đã khái quát một số vấn đề lý luận và phương pháp luận khi nghiên cứu lịch sử tư tưởng Việt Nam. Các tác giả nhấn mạnh, tư tưởng chủ yếu cần phải nghiên cứu kỹ nhất phải là tư tưởng yêu nước của người Việt Nam. “Chủ nghĩa yêu nước Việt Nam phải được coi như là một hệ thống triết học, không phải theo ý nghĩa trừu tượng, kinh viện của nó, mà ý nghĩa cao quý của nó là góp phần cải tạo thế giới. Bởi vì, cái nguồn gốc của nó là lao động sáng tạo của tổ tiên ta trong cộng đồng lạc Việt ở thuở bình minh của lịch sử” [141, 17].
Xuất phát từ cơ sở lý luận và phương pháp luận nêu trên, các nhà nghiên cứu đã viết nhiều tác phẩm về lịch sử tư tưởng Việt Nam, trong đó, có luận bàn về truyền thống yêu nước Việt Nam. Tiêu biểu là những tác phẩm của những tác giả sau đây: Trong cuốn sách Lịch sử tư tưởng Việt Nam, tập 1 [123] do Nguyễn Tài Thư (chủ biên) (1993) đã khẳng định, về phương diện lý luận, nếu phân loại thì chủ nghĩa yêu nước thuộc loại tư tưởng chính trị - xã hội, nếu xét vai trò thế giới quan thì đó là quan điểm triết học về xã hội. Chủ nghĩa yêu nước Việt Nam “là một hệ thống những lý luận, những quan điểm về đánh giặc giữ nước, về phát triển đất nước,… Chủ nghĩa yêu nước đó đã phát triển thành các quan niệm về nghĩa vụ đối với đồng bào, về nguồn gốc sức mạnh, về các yếu tố cấu thành dân tộc, về phương pháp luận đánh giặc cứu nước,… Đó là một chủ nghĩa yêu nước chân chính trong lịch sử, vừa phong phú, vừa tích cực” [123, 20 - 21]. 15 Cuốn sách Tìm hiểu hoạt động giáo dục truyền thống yêu nước bảo vệ Tổ quốc trong lịch sử dân tộc (từ thế kỷ X đến trước 1930) [108] do Nguyễn Chu Phác (chủ nhiệm) (1994) đã cho rằng, không phải tự nhiên qua thời gian và thử thách truyền thống yêu nước Việt Nam đó được hình thành, bồi dưỡng và phát huy, mà phải trải qua một quá trình giáo dục chủ động, bền bỉ, ông cha chúng ta mới đạt được thành tựu to lớn đó.
Ngày nay, Đảng và Nhà nước ta đã kế thừa và không ngừng phát huy ngang tầm với yêu cầu của thời đại. Các tác giả khẳng định: “Giáo dục truyền thống yêu nước là một nhiệm vụ cần phải được tiến hành thường xuyên đối với mọi người, đặc biệt là đối với thanh niên” [108, 9]. Công trình đã khái quát những nội dung cơ bản về truyền thống yêu nước và giáo dục truyền thống đó trong lịch sử. Đây là một đóng góp tích cực, có ý nghĩa gợi mở cho các nhà khoa học, các nhà giáo dục quan tâm nghiên cứu chuyên sâu về giáo dục truyền thống yêu nước Việt Nam.
Trong tác phẩm Lịch sử tư tưởng Việt Nam, tập 2 [119] do Lê Sỹ Thắng (chủ biên) (1997) đã khẳng định: “Ý thức dân tộc hình thành sớm và đã tạo ra truyền thống yêu nước có bề dày lịch sử trước khi các học thuyết Nho - Đạo - Thích du nhập vào đất nước,. Phải tìm nguồn gốc của chủ nghĩa yêu nước Việt Nam - sản phẩm riêng của tư duy Việt Nam - ở truyền thống Việt Nam chứ không phải ở Nho giáo hoặc bất kỳ một học thuyết nào khác được du nhập từ bên ngoài vào nước ta” [119, 405 - 411]. Chủ nghĩa yêu nước Việt Nam không chỉ thể hiện bằng chữ Hán mà còn được thể hiện đậm đà, sâu sắc trong văn học dân gian truyền miệng từ đời này sang đời khác, tạo nên truyền thống yêu nước đặc sắc mang đậm dấu ấn Việt Nam. Như vậy có thể thấy, những công trình nghiên cứu nêu trên đã khái quát tiến trình lịch sử tư tưởng Việt Nam từ truyền thống đến hiện đại, tiếp cận chủ nghĩa yêu nước Việt Nam trên phương diện lý luận.
Các công trình nghiên cứu trên một lần nữa khẳng định, trong dòng chảy của lịch sử tư tưởng Việt Nam thì tư tưởng nổi bật nhất, sâu sắc nhất, đứng đầu thang bảng giá trị Việt Nam là tinh thần yêu nước. Chính trong quá trình dựng nước và giữ nước đã nảy nở, nuôi dưỡng và phát triển tư tưởng Việt Nam mà tiêu biểu là tư tưởng triết học về chống giặc giữ nước, bảo vệ truyền thống văn hóa của dân tộc.