mở đầu cho một thời kì đổi mới thực sự. Đảng đã chủ trƣơng phát triển kinh tế hàng hóa nhiều thành phần theo định hƣớng xã hội chủ nghĩa vận động theo cơ chế thị trƣờng có sự quản lí của nhà nƣớc là một quyết sách đúng đắn, có tác động mạnh mẽ đến mọi mặt của đời sống xã hội, trong đó có văn hóa, văn học. Nghị quyết 05 về văn hóa văn nghệ, đã thực sự mở ra bầu không khí 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tiểu thuyết của Khuất Quang Thụy trong tiến trình đổi mới tiểu thuyết viết về chiến tranh mới cho các nhà thơ, nhà văn. Sự khai mở về tƣ tƣởng cũng nhƣ những điểm tựa tinh thần vững chắc từ Đảng đã kích thích niềm say mê sáng tạo, thỏa mãn khát vọng giải phóng, tự do của văn nghệ sĩ.
Đến giai đoạn này, tiểu thuyết viết về đề tài chiến tranh vẫn còn cảm hứng sử thi nhƣ: Ông cố vấn, Hồ sơ một điệp viên của Hữu Mai, Sao đổi ngôi của Chu Văn, Đường về Sài Gòn của Nam Hà, Người cùng quê của Phan Tứ. Nhƣng nói chung, diện mạo của văn xuôi và tiểu thuyết giai đoạn này vẫn do cảm hứng mới quyết định. Cảm hứng chủ đạo trong những năm đầu đổi mới này là “cảm hứng chống tiêu cực khơi dậy một trào lƣu mạnh mẽ, ồn ào, thu hút đông đảo ngƣời viết và có sức hấp dẫn rất lớn” [4. Ở những năm đầu thập kỷ 90 là sự nở rộ của tiểu thuyết cũng vẫn về đề tài chiến tranh và ngƣời lính, tuy nhiên, nó là cái nhìn nhận thức lại một số giá trị, chuẩn mực ứng xử của thời đã qua, nhìn nhận về thực tế chiến tranh và hình tƣợng ngƣời lính trong chiến tranh và trong thời bình.
Các tiểu thuyết gây ấn tƣợng lớn thời điểm này là Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh còn dƣới cái tên Thân phận của tình yêu, Thời xa vắng của Lê Lựu, Ăn mày dĩ vãng của Chu Lai, Chim én bay của Nguyễn Trí Huân, v.v… cho thấy sự đổi mới lớn từ cái nhìn của chủ thể sáng tạo. Tiểu thuyết Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh đặc biệt có đƣợc sự quan tâm lớn của dƣ luận cả trong và ngoài nƣớc. Hiếm có tác phẩm viết về chiến tranh nào mà lại đề cập đến nhiều mặt, nhiều phƣơng diện một cách gọn nhẹ nhƣ Nỗi buồn chiến tranh. Phong Lê nhận xét: “Nỗi buồn chiến tranh gợi ra cho chúng ta những suy nghĩ mới cho tiểu thuyết về đề tài chiến tranh và ngƣời lính.
Ở đây ngƣời đọc thấy đƣợc sự dữ dội, khốc liệt của cuộc chiến đấu trên chiến trƣờng, sự chịu đựng đến mức ghê gớm, cái giá của chiến công và chiến thắng cuối cùng, bi kịch của ngƣời lính thời hậu chiến…”[34; tr. Nhà nghiên cứu Trần Đình Sử đã nhận xét về sự biến đổi đáng kể của tƣ duy văn học sau 1975 đang ở vào một thời kì mới, “thời kì hứa hẹn một sự khám phá và tái hiện hình tƣợng con ngƣời nhiều mặt trong tất cả chiều sâu phong phú của nó”. Trong đó, “một trong những tên tuổi không thể không nhắc đến đó là Bảo Ninh”[42; tr 215] 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tiểu thuyết của Khuất Quang Thụy trong tiến trình đổi mới tiểu thuyết viết về chiến tranh Nhƣ vậy, chúng ta có thể khẳng định sự nở rộ của khuynh hƣớng nhận thức lại, chứ không phải phủ nhận những thành quả của giai đoạn văn học trƣớc 1975 đã đạt đƣợc. Bên cạnh việc khẳng định giá trị đích thực của chiến tranh chính nghĩa đồng thời cũng vén lên những mặt trái, những bi kịch, những mặt khuất lấp chƣa đƣợc khai thác trong tiểu thuyết viết về chiến tranh trƣớc đây.
Giai đoạn này tiểu thuyết đã thực hiện nhiệm vụ của mình trên những mặt đó. Tuy nhiên chúng ta không nhìn nhận cực đoan về những mất mát, hi sinh, những tổn thất to lớn mà phải thấy đó là mặt tất yếu, tôn thêm giá trị của chiến thắng và vinh quang. Sự đổi mới cả trên phƣơng diện nội dung và nghệ thuật của tiểu thuyết viết về chiến tranh giai đoạn này đã khẳng định dòng chảy không ngừng tiếp nối của tiểu thuyết viết về chiến tranh. Nó “nhƣ cái đuôi sao chổi” cứ sáng mãi để lại dƣ âm vang mãi dù chiến tranh kết thúc đã lâu.
Nhƣng lịch sử nào mà chẳng để lại cho thế hệ sau những suy nghĩ, những bài học và niềm cảm hứng sáng tạo vô tận.2 Giai đoạn văn học từ những năm 90 đến nay Sau cao trào văn học từ giữa những năm 90 đến nay, tiểu thuyết viết về chiến tranh có phần chững lại. Nguyên nhân cũng dễ nhận thấy, một phần tiểu thuyết vận hành theo guồng quay của cuộc sống xã hội; thế hệ các nhà văn đi ra từ chiến tranh ngày càng thƣa dần trong khi các cây viết trẻ chƣa chuẩn bị thay thế; tiểu thuyết phát triển mạnh và gây đƣợc nhiều chú ý hơn từ nhiều mảng đề tài phức tạp của cuộc sống. Tuy nhiên, với mảng tiểu thuyết viết về chiến tranh vẫn nhƣ một dòng chảy âm ỉ, vẫn là một mảng đề tài đƣợc quan tâm chú ý đặc biệt với những nhà văn mặc áo lính. Họ viết là để trả món nợ với đồng đội và quá khứ với rất nhiều tác phẩm nhƣ: Không phải huyền thoại của Hữu Mai, Ngày rất dài của Nam Hà, Xuân Lộc của Hoàng Đình Quang, Khúc bi tráng cuối cùng của Chu Lai, Những cánh rừng lá đỏ của Hồ Phƣơng, Đường thời đại của Đặng Đình Loan, Sóng chìm của Nguyễn Đình Chính, Rừng thiêng nước trong của Trần Văn Tuấn, Lạc Rừng của Trung Trung Đỉnh, Xiêng khoảng mù sương của Bùi Bình Thi, Phòng tuyến sông Bồ của Đỗ Kim Cuông, Những bức tường lửa, Đối chiến của Khuất Quang Thụy, Mùa hè giá buốt của Văn Lê, Tiếng khóc nàng Út của Nguyễn Chí Trung, Thượng Đức 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tiểu thuyết của Khuất Quang Thụy trong tiến trình đổi mới tiểu thuyết viết về chiến tranh của Nguyễn Bảo, Bên dòng Sầu Diện của Nguyễn Đình Tú, Chân trời mùa hạ của Hữu Phƣơng, … Nhìn chung, các tiểu thuyết viết về chiến tranh đã có sự đổi mới “ngoài cảm hứng anh hùng ca nó còn đƣợc chi phối bởi cảm hứng đời tƣ, mà cụ thể là các nhà tiểu thuyết rất có ý thức sử dụng chất liệu đời tƣ cá nhân làm cho tác phẩm gần với cuộc sống hơn, sinh động hơn” [57; tr.
Nhân vật ngƣời lính đã “đời thƣờng” hơn, hình ảnh của họ vừa “còn vƣơng khói lửa chiến trƣờng” vừa là những con ngƣời bình dị. Họ không còn trong xu hƣớng “phong thánh” mà xuất hiện với một con ngƣời toàn diện từ con ngƣời lý trí đến con ngƣời tình cảm, những khát khao bản năng rất đời thƣờng của con ngƣời đã đƣợc mô tả và soi chiếu dƣới cái nhìn thực tế và nhân văn. Nhìn trong đại thể, con ngƣời trong tác phẩm chiến tranh tồn tại và xuất hiện trên một góc nhìn toàn diện, đa chiều và đặt ra rất nhiều tình huống trong điều kiện của chiến tranh tất yếu hình thành nên họ. Họ dũng cảm, kiên cƣờng, gan góc… nhƣng họ cũng có những con ngƣời hèn nhát, xấu xa, ích kỉ và bị tha hóa bởi hoàn cảnh chiến tranh.
Những nhân vật ấy là ngƣời lính, ngƣời con, ngƣời em, ngƣời anh, là bạn, là đồng đội, là tình thƣơng yêu là niềm tự hào, là nỗi xót xa… Mọi cung bậc cảm xúc của con ngƣời trong chiến tranh đều đã đƣợc các tác phẩm giai đoạn này đề cập nhƣng cách giải quyết của các tác giả đậm nhạt trong mỗi tác phẩm là khác nhau. Một điểm rất đáng chú ý nữa đó chính là nhân vật kẻ thù trong các tác phẩm viết về đề tài chiến tranh. Tiểu thuyết trƣớc năm 1975 miêu tả nhân vật kẻ thù theo bút pháp “hiện thực tàn nhẫn”, phân định rạch ròi là kẻ thù thì tàn ác, ngu dốt, hiểm độc… Nhân vật kẻ thù trong các tác phẩm ở giai đoạn trƣớc thời kỳ đổi mới là một khuôn mẫu chung, đơn giản, sơ lƣợc. Nhƣng từ sau đổi mới và đặc biệt đến giai đoạn này các nhà tiểu thuyết với cái nhìn “hiện thực tỉnh táo” đã miêu tả hình ảnh của kẻ thù có sức sống, đa chiều hơn và cũng có đời sống riêng.
Tiêu biểu nhƣ một số bộ tiểu thuyết của Nguyễn Trọng Oánh trong Đất trắng và Mây cuối chân trời, Thượng Đức của Nguyễn Bảo, hay mới đây nhất là Đối chiến của Khuất Quang Thụy, …. Nhân vật ở phía bên kia chiến tuyến hiện lên khá toàn vẹn. Với bƣớc đi 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tiểu thuyết của Khuất Quang Thụy trong tiến trình đổi mới tiểu thuyết viết về chiến tranh của thời gian, từng bƣớc đi là từng bƣớc trƣởng thành của các nhà tiểu thuyết trong cách nhìn nhận và đánh giá các giá trị của lịch sử và chiến tranh. Một quá trình đã đủ dài từ kẻ thù độc ác, xấu xa đã có những nhân vật thật hơn, trong bản thân con ngƣời họ cũng đôi lúc sáng lên tình ngƣời.
Càng lùi về sau, chúng ta càng thấy đƣợc, hiểu hơn về kẻ thù, cũng thiện chiến, cũng có lý tƣởng, cũng có tình yêu thƣơng, có gia đình. Tƣ duy trần thuật trong tiểu thuyết đã có sự đa dạng hóa điểm nhìn thay cho tiểu thuyết trƣớc đổi mới là tiểu thuyết đơn thanh. Ngƣời trần thuật thƣờng dẫn dắt câu chuyện với các điểm nhìn cố định, trần thuật thƣờng đi theo ngôi thứ ba, khách quan, biết tuốt vì thế mà không thể đi sâu vào những diễn biến tâm trạng, những suy nghĩ trăn trở của cá nhân, những biến cố của cá nhân nhân vật mà chủ yếu chú trọng vào hành động và sự kiện lịch sử. Đa dạng hóa điểm nhìn đã giúp tiểu thuyết tạo nên tính đa thanh, lời văn thì đầy sự tranh biện, có tính chất lƣỡng thể, nhƣ đối thoại với bạn đọc.
Nó đã có điểm khác biệt (đa phần thƣờng mƣợt mà, êm đềm và yên tĩnh) của tiểu thuyết về chiến tranh thời kì trƣớc đổi mới. Tuy vậy, ở thời kỳ tiểu thuyết đƣơng đại, chúng ta đang đón đợi những tác phẩm xứng tầm với ba mƣơi năm dài nhân dân ta chiến đấu giải phóng, giành lại độc lập, tự do cho dân tộc. Đồng thời chúng ta cũng nhận thấy tiểu thuyết viết về đề tài chiến tranh có chững lại chứ không hề vắng bóng. Mạch nguồn chảy mãi này là sự tiếp nối truyền thống và cũng có thể coi đó là sự tập luyện cho những tác phẩm sau này đáp ứng đƣợc tầm vóc cũng nhƣ ý nghĩa của công cuộc giải phóng dân tộc.