PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Giáo dục đào tạo là lĩnh vực có vai trò quan trọng đối với mọi quốc gia, dân tộc ở mọi thời đại. Trong sự phát triển nền kinh tế tri thức ngày nay, nhiều quốc gia trên thế giới luôn xem giáo dục là một lĩnh vực quan trọng hàng đầu để phát triển đất nước. Giáo dục góp phần nâng cao dân trí, đào tạo nhân tài, bảo vệ những giá trị của quốc gia dân tộc, tạo ra hệ thống giá trị xã hội mới và góp phần tăng trưởng kinh tế.
Trước khi Pháp xâm lược, giáo dục của Việt Nam chịu ảnh hưởng của giáo dục Nho giáo từ nhận thức, cách tổ chức trường học, phương pháp giảng dạy cho đến chương trình, sách giáo khoa, hình thức thi cử và ngôn ngữ dùng trong nhà trường. Đó là một nền giáo dục chỉ hướng đến việc học chữ và thi cử mà coi nhẹ việc học nghề và khoa học tự nhiên. Sau khi thực dân Pháp hoàn thành việc chinh phục bằng quân sự, Pháp đã thực hiện việc chinh phục về mặt tinh thần, mà việc đầu tiên là xây dựng ở Nam Kỳ một hệ thống giáo dục theo mô hình của Pháp. Người Pháp đã từng bước xóa bỏ nền giáo dục Nho học, thay vào đó là một nền giáo dục theo mô hình giáo dục phương Tây về tổ chức hệ thống các trường học, cách thức tổ chức lớp học, xây dựng cơ sở vật chất, phát triển đội ngũ giáo viên, học sinh… Nam Kỳ là nơi người Pháp thiết lập hệ thống giáo dục đầu tiên nhưng hệ thống giáo dục ở đây mới chỉ có bậc tiểu học, trung học và các trường dạy nghề, chưa có các trường Đại học và Cao đẳng như ở Bắc Kỳ.
Với hệ thống giáo dục này, mục đích của thực dân Pháp nhằm đào tạo những công chức, viên chức bản xứ làm việc cho bộ máy hành chính thuộc địa. Một nền giáo dục được xác lập để phục vụ cho mục đích thống trị, ngoài những hạn chế thì về mặt khách quan nó cũng có những đóng góp nhất định cho văn hóa giáo dục Việt Nam, góp phần đặt cơ sở cho giáo dục Việt Nam hiện đại. Nền giáo dục Việt Nam chịu ảnh hưởng của nền giáo dục Pháp trong một thời gian dài và có những yếu tố còn tiếp tục ảnh hưởng cho đến ngày nay. Quá trình áp đặt hệ thống giáo dục theo mô hình văn hóa giáo dục Pháp cũng chính là quá trình tiếp nhận và biến đổi văn hóa giáo dục Việt – Pháp ở Việt Nam nói chung và ở Nam Kỳ nói riêng.
Đã có nhiều công trình nghiên cứu về giáo dục Việt – Pháp và tiếp xúc văn hóa giáo dục Việt - Pháp ở giai đoạn này, nhưng các công trình nghiên cứu chủ yếu tiếp cận 2 vấn đề dưới góc độ lịch sử, giáo dục, còn ít các công trình nghiên cứu tiếp xúc giáo dục Việt - Pháp dưới góc độ văn hóa. Nghiên cứu tiếp xúc văn hóa qua trường hợp giáo dục sẽ cho phép chúng ta nhìn nhận những thay đổi về quan niệm, nhận thức của xã hội đối với giáo dục; thay đổi về văn hóa tổ chức, quản lý trường học và văn hóa ứng xử trong trường học… Nói một cách khái quát, nghiên cứu tiếp xúc văn hóa giáo dục Việt – Pháp là nghiên cứu quá trình biến đổi văn hóa giáo dục ở Việt Nam nói chung và Nam Kỳ nói riêng trong thời kỳ thuộc Pháp. Đó là việc xem xét quá trình tiếp xúc văn hóa Việt – Pháp trong lĩnh vực giáo dục diễn ra như thế nào, tái hiện lại bức tranh tổng thể về sự biến đổi văn hóa giáo dục Nam Kỳ thời thuộc Pháp, từ đó rút ra những hệ quả, đặc điểm, bài học kinh nghiệm cho sự phát triển của giáo dục Việt Nam hiện nay. Với những lý do nói trên, Nghiên cứu sinh đã chọn vấn đề “Tiếp xúc văn hóa Việt - Pháp trong lĩnh vực giáo dục ở Nam Kỳ” làm đề tài luận án tiến sỹ để nghiên cứu.
Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục đích nghiên cứu Nghiên cứu quá trình tiếp xúc văn hóa giáo dục Việt – Pháp ở Nam Kỳ giai đoạn 1858 – 1945 dưới góc nhìn văn hóa ho ̣c nhằ m mu ̣c đích tìm hiể u quá trình tiếp xúc và biến đổi văn hóa giáo dục ở Nam Kỳ trong thời thuộc Pháp. Qua đó thấy được sự tiếp biến của văn hóa giáo dục ở Nam Kỳ trong các lĩnh vực: nhận thức, tổ chức và ứng xử. Nghiên cứu tiếp xúc văn hóa giáo dục Việt – Pháp giai đoạn 1858 – 1945 cũng nhằm trả lời câu hỏi ta ̣i sao qua quá trình tiế p xúc văn hóa giáo dục Pháp – Việt trong thời gian dài, trong điề u kiện bi ạ ́ p đặt văn hóa nhưng bản sắ c văn hóa dân tộc nói chung, cũng như văn hóa giáo dục nói riêng vẫn giữ được bản sắc và tiếp tục phát triển.
Từ đó, rút ra đặc điểm, những mặt tích cực, hạn chế và rút ra bài học kinh nghiệm cho giáo dục Việt Nam trong giai đoạn hiện nay. Nhiệm vu ̣ nghiên cứu Để đa ̣t mu ̣c đích trên, luận án thực hiện các nhiệm vu ̣ nghiên cứu sau đây: - Tổ ng quan về tình hình các công trình nghiên cứu liên quan đế n luận án. - Hệ thố ng cơ sở lý luận và vận dụng các lý thuyết nghiên cứu để giải quyế t các vấ n đề của luận án. - Khái quát bối cảnh và những nhân tố tác động đến quá trình tiếp xúc văn hóa giáo dục Pháp ở Nam Kỳ.
3 - Chính sách của thực dân Pháp và quá trình hình thành nền giáo dục Pháp – Việt ở Nam Kỳ. - Nghiên cứu quá trình tiếp nhận và biến đổi văn hóa giáo dục Việt - Pháp trong các lĩnh vực văn hóa nhận thức, văn hóa tổ chức và văn hóa ứng xử trong trường học ở Nam Kỳ giai đoạn 1858 – 1945. - Rút ra những đặc điểm, hệ quả tích cực, hạn chế và bài học kinh nghiệm của quá trình tiếp xúc văn hóa giáo dục Pháp – Việt. Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu 3.
Câu hỏi nghiên cứu Các câu hỏi nghiên cứu cho đề tài nghiên cứu được đặt ra như sau: 1. Bối cảnh kinh tế xã hội ở Nam Kỳ khi tiếp xúc với giáo dục Pháp? Sự ảnh hưởng của Pháp đến văn hoá Việt Nam trên các lĩnh vực văn hoá như thế nào? 2. Sự tiếp xúc văn hoá giáo dục Pháp giai đoa ̣n 1858 - 1945, người Việt Nam nói chung và Nam Kỳ nói riêng đã tiế p nhận những nội dung mới gì từ văn hóa Pháp? Quá trình tiếp nhận đó đã tạo nên những biế n đổi văn hóa giáo dục của dân tộc trên các phương diện nhận thức, tổ chức, ứng xử như thế nào? 3. Những đặc điểm, hệ quả tích cực và hạn chế của quá trình tiếp xúc văn hóa giáo dục Việt – Pháp ảnh hưởng đến Việt Nam thế nào? Những bài học kinh nghiệm rút ra gì cho nền giáo dục của Việt Nam trong giai đoạn hiện nay? Những câu hỏi nghiên cứu nói trên sẽ là cơ sở để xác định các mục tiêu nghiên cứu cụ thể cho đề tài luận án.
Giả thuyết nghiên cứu Khi nghiên cứu quá trình tiếp xúc văn hóa Việt – Pháp trong lĩnh vực giáo dục ở Nam Kỳ, văn hóa Việt Nam đã tiếp nhận văn hóa Pháp trên các lĩnh vực nhưng có sự lựa chọn và biến đổi để phù hợp với văn hóa dân tộc. Người Pháp trong quá trình cai trị thuộc địa đã thiết lập nền giáo dục Pháp – Việt nhằm truyền bá nền văn minh của Pháp và phục vụ cho mục đích cai trị. Tuy nhiên, ngược lại với mong muốn của Pháp, những tư tưởng tiến bộ, tự do, bình đẳng, dân chủ đã du nhập vào Việt Nam. Tiếp nhận nền giáo dục mới cùng với sức mạnh của nền văn hóa dân tộc, người Việt Nam đã hấp thu những giá trị tiên tiến, biến nó thành nhân tố và công cụ để giải quyết các vấn đề của lịch sử dân tộc.
Nền giáo dục Pháp – Việt đã làm 4 thay đổi về nhận thức, tổ chức, ứng xử, nội dung, quan hệ giữa các chủ thể giáo dục, góp phần hình thành nền giáo dục dân tộc của Việt Nam giai đoạn cận đại. Trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay, khi tiếp xúc và giao lưu văn hóa với nhiều nước trên thế giới, nền văn hóa Việt Nam, trong đó có văn hóa giáo dục có nguy cơ bị mất đi những giá trị bản sắc truyền thống. Vì vậy, chúng ta có thể rút ra những bài học kinh nghiệm từ nghiên cứu giáo dục Pháp – Việt để vừa tiếp thu những yếu tố tích cực từ bên ngoài, vừa giữ gìn được bản sắc văn hóa dân tộc để phát triển đất nước. Tổng quan tình hình nghiên cứu Nghiên cứu nền giáo dục Việt Nam thời thuộc Pháp là một đề tài của nhiều ngành khoa học khác nhau như Lịch sử, Giáo dục học, Văn hóa học….
và đã thu hút nhiều nhà nghiên cứu Việt Nam và thế giới. Từ nhiều góc độ khác nhau, các nhà nghiên cứu cùng những công trình của họ đã đưa ra bức tranh giáo dục và những đánh giá đa chiều về văn hóa giáo dục thời cận đại. Nhìn tổng thể, nghiên cứu giáo dục Việt Nam nói chung và nghiên cứu tiếp xúc văn hóa giáo dục Việt - Pháp thời cận đại nói riêng có các nhóm công trình tiêu biểu sau đây: - Nhóm các công trình nghiên cứu về giáo dục thời Nguyễn - Nhóm các công trình nghiên cứu về giao lưu và tiếp xúc văn hóa Việt – Pháp - Nhóm các công trình nghiên cứu về lịch sử giáo dục Việt – Pháp - Nhóm các công trình nghiên cứu về tiếp xúc văn hóa giáo dục Việt – Pháp Dưới đây, nghiên cứu sinh sẽ lần lượt trình bày cụ thể về các nhóm công trình nghiên cứu nói trên. Nhóm các công trình nghiên cứu về giáo dục thời Nguyễn Công trình “Nho học và Nho học ở Việt Nam Một số vấn đề lí luận và thực tiễn” của tác giả Nguyễn Tài Thư (1997), đã phân tích những nội dung của nho ho ̣c, và chỉ ̣ sử tư tưởng Việt Nam.
Nội dung của cuố n sách đề cập ra vai trò của Nho ho ̣c trong lich đế n nội dung và tính chất của Nho ho ̣c triề u Nguyễn, thông qua đó chỉ ra vai trò lịch sử của Nho ho ̣c đố i với sự phát triể n của xã hội Việt Nam thế kỷ XIX.