Chương 1: Những tiền đề lý luận và thực tiễn Chương 2: Thế giới – con ngƣời trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phƣơng và sự tái tạo hệ giá trị VHDG Chương 3: Phƣơng thức tiếp nhận VHDG trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phƣơng 17 NỘI DUNG Chƣơng 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN Với tính chất là cơ sở lý luận – thực tiễn, trong chương đầu tiên này, chúng tôi muốn khái lược lại định nghĩa các khái niệm cơ bản cũng như đối tượng nghiên cứu để thống nhất quan điểm trong suốt luận văn. Để đến gần hơn với đối tượng nghiên cứu, chúng tôi cũng tìm hiểu hành trình sáng tác và những tiền đề cho việc tiếp nhận VHDG trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương từ các khía cạnh sinh quán, cảm quan nghệ thuật của nhà văn. Mối quan hệ VHDG và văn học 1. Một số định nghĩa đến xác lập mối quan hệ VHDG và văn học Văn hóa Văn hóa là thứ tồn tại gần gũi nhất nhưng có lẽ cũng là khái niệm trừu tượng nhất, tồn tại nhiều định nghĩa nhất của con người.
Đứng trước khái niệm đặc biệt này, người ta thường qui về hai cách hiểu chính là theo nghĩa rộng và theo nghĩa hẹp. Theo nghĩa hẹp lại có thể chia thành các giới hạn: theo chiều sâu và chiều rộng, theo không gian và thời gian… Giới hạn theo chiều sâu, văn hóa được hiểu là những giá trị tinh hoa như nếp sống văn hóa, văn hóa nghệ thuật… Giới hạn theo chiều rộng, văn hóa được dùng để chỉ những giá trị trong từng lĩnh vực văn hóa giao tiếp, văn hóa công sở, văn hóa kinh doanh… Giới hạn theo không gian, văn hóa được dùng để chỉ những giá trị đặc thù của từng vùng như văn hóa Tây Nguyên, văn hóa Nam Bộ… Giới hạn theo thời gian, văn hóa chỉ những giá trị đặc thù từng giai đoạn như văn hóa Hòa Bình, văn hóa Đông Sơn. Còn theo nghĩa rộng, văn hóa được xem là tất cả những gì do con người sáng tạo ra. Trong cuộc sống hàng ngày, văn hóa thường được hiểu là văn học, nghệ thuật, thơ ca, mỹ thuật, sân khấu, điện ảnh… Ngoài ra, người ta hay gắn khái niệm văn hóa với các lĩnh vực khác như ẩm thực, trang phục, cư xử, trình độ học vấn, giáo dục… để nói văn hóa ẩm thực, văn hóa công sở,… Tóm lại, tùy từng mục tiêu, 18 mục đích nghiên cứu khác nhau, văn hóa được tiếp cận từ những góc độ khác nhau, từ đó nó trở thành một khái niệm mang nội hàm rộng nhất.
Khái niệm văn hóa xuất hiện sớm. Ở phương Đông, văn hóa được hiểu là cách thức điều hành xã hội của tầng lớp thống trị, dùng văn hóa, dùng cái hay, cái đẹp để giáo dục, cảm hóa con người. Chính vì vậy, văn thường được hiểu trong thế đối lập với võ, là dùng sức mạnh gươm đao để cai trị. Ở nước ta, Nguyễn Trãi cũng đã từng kỳ vọng một xã hội văn trị như thế.
Ở phương Tây, văn hóa bắt nguồn từ tiếng Latinh, nghĩa là vun trồng, tạo ra những sản phẩm phục vụ cho nhu cầu của con người. Trong vai trò một tổ chức quốc tế, UNESCO tại Hội nghị Quốc tế năm 1982 (ở Mêhico) nhấn mạnh văn hóa bao gồm tất cả những gì làm cho dân tộc này khác với dân tộc kia: Văn hóa là tổng thể những nét riêng biệt tinh thần và vật chất, trí tuệ và xúc cảm, quyết định tính cách của một xã hội hay của một nhóm ngƣời trong xã hội. Văn hóa bao gồm nghệ thuật văn chƣơng, những lối sống, những quyền cơ bản của con ngƣời, những hệ thống các giá trị, những tập tục và những tín ngƣỡng. Văn hóa đem lại cho con ngƣời khả năng suy xét về bản thân [31, tr.
Tại Việt Nam, chúng ta có thể điểm lại một số định nghĩa văn hóa tiêu biểu của các nhà văn hóa hàng đầu như: Trần Quốc Vượng, Trần Ngọc Thêm, Đào Duy Anh, Phan Ngọc… Nhấn mạnh vai trò chủ thể của văn hóa là con người, Trần Quốc Vượng định nghĩa: Văn hóa… là cái tự nhiên đƣợc biến đổi bởi con ngƣời […] để từ đó hình thành một lối sống, một thế ứng xử, một thái độ tổng quát của con ngƣời đối với vũ trụ, thiên nhiên và xã hội, là cái vai trò của con ngƣời trong vũ trụ đó, với hệ thống những chuẩn mực, những giá trị, những biểu tƣợng, những quan niệm… tạo nên phong cách diễn tả tri thức và nghệ thuật của con ngƣời [31, tr.35- 36]; Trần Ngọc Thêm lưu ý cả tính hệ thống, lịch sử, tính giá trị, nhân sinh của văn hóa nên theo ông: Văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con ngƣời sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tƣơng tác giữa con ngƣời với môi trƣờng tự nhiên và xã hội của mình [27, tr. Tuy 19 nhiên sau đó, tác giả tự bổ sung vào định nghĩa ấy tính biểu tượng như một đặc trưng quan trọng của văn hóa: Văn hóa là một hệ thống giá trị mang tính biể u tƣợng do con ngƣời sáng tạo và tích luỹ qua quá trình ho ạt động thƣ̣c tiễn , trong sƣ̣ tƣơng tác với môi trƣờng tự nhiên và xã hội của mình [80]. Sơ đồ xác lập khái niệm văn hóa của Trần Ngọc Thêm Trần Nho Thìn trong công trình nổi tiếng Văn học Trung đại Việt Nam dưới góc nhìn văn hóa có nêu định nghĩa: Văn hóa là một hệ thống các phạm trù giá trị hình thành trong các mối quan hệ xác định của con ngƣời, những giá trị này hoặc là nội sinh, hoặc là ngoại sinh [28, tr. Theo nhà nghiên cứu Chu Xuân Diên, từ nhiều khải niệm khác nhau có thể tổng hợp và chỉ ra các nét nghĩa chủ yếu, cơ bản về khái niệm văn hóa như sau: - Văn hóa là một hoạt động sáng tạo chỉ con ngƣời mới có.
- Hoạt động sáng tạo đó bao trùm lên mọi lĩnh vực hoạt động của đời sống con ngƣời: đời sống vật chất, đời sống xa hội, đời sống tinh thần. - Thành tựu của những hoạt động sáng tạo ấy là các giá trị văn hóa đƣợc truyền từ thế hệ này sáng thế hệ khác bằng con đƣờng giáo dục. - Văn hóa mỗi cộng đồng ngƣời có những đặc tính riêng hình thành trong lịch sử, phân biệt cộng đồng ngƣời này với cộng đồng ngƣời khác [20, tr. 20 Vậy dù theo khuynh hướng nào, rộng hay hẹp thì mọi định nghĩa văn hóa đều chứa đựng một nét chung là “con người”, đều khẳng định mối quan hệ mật thiết con người và văn hóa.
Thứ hai, các định nghĩa đều thống nhất khẳng định tính hệ thống giá trị và tính khu biệt của văn hóa. Đó là sự khu biệt với tự nhiên và khu biệt bản sắc khi nói đến văn hóa ở các cấp độ cụ thể. Chẳng hạn cấp độ dân tộc, vùng, địa phương, mỗi dân tộc, vùng, địa phương có những đặc trưng văn hóa riêng trên cơ sở văn hóa khu vực thống nhất. Văn hóa được biểu hiện chan hòa trong đời sống, từ phong tục, tập quán, nếp sống, tín ngưỡng, tôn giáo cho đến kinh tế, chính trị, các thành quả xây dựng, nghiên cứu khoa học,… nhưng văn hóa được biểu hiện tập trung nhất ở các lĩnh vực sáng tạo nghệ thuật, ở đâu có nghệ thuật, ở đó có văn hóa.
Văn học trong vai trò là mảnh ghép quan trọng, đa sắc màu của nghệ thuật chính là một biểu hiện đậm nét của văn hóa. Vậy, có thể thấy văn hóa là tất cả những giá trị vật chất, tinh thần có tính lịch sử do con người sáng tạo ra trên nền môi trường tự nhiên, xã hội cụ thể. Văn hóa thể hiện diện mạo của cộng đồng. Với đề tài này, chúng tôi chỉ giới hạn tìm hiểu văn hóa ở các phạm trù tinh thần, và cụ thể hơn là VHDG truyền thống.
Từ khái niệm văn hóa, người ta đưa đến tìm hiểu mã văn hóa. Văn hóa được biểu hiện thành các mã, đó là hình thức, vẻ bề ngoài theo hình dung thông thường về khái niệm mã (code). Theo Trần Lê Bảo: Mã văn hóa là kết tinh của các giá trị văn hóa, là phần nổi trội nhất, cơ bản nhất, có tính ổn định tƣơng đối của cộng đồng. Nó biểu hiện ra ngoài bằng các tín hiệu văn hóa, biểu tƣợng văn hóa, chìm sâu bên trong là vô vàn lớp nghĩa luôn đòi hỏi giải mã thì mới có thể hiểu đƣợc con ngƣời và cộng đồng đó [17, tr.
Nghiên cứu văn hóa chính là với mục tiêu tìm ra các mã văn hóa đó. Nó khi đủ phong phú sẽ trở thành một bảng quy ước đặc trưng đủ để gọi tên một nền văn hóa. Văn học Theo Từ điển văn học (bộ mới), văn học là thuật ngữ chỉ một trong số các loại hình nghệ thuật (cùng hàng với các loại hình nghệ thuật khác: kiến trúc, âm 21 nhạc, nghệ thuật tạo hình, vũ đạo, nhiếp ảnh, sân khấu, điện ảnh…); ở đây là nghệ thuật ngôn từ [22, tr. Văn học là sản phẩm sáng tạo nghệ thuật ngôn từ, kết quả của tiến trình lao động nghệ thuật của cá nhân nhà văn hay của một tập thể.
Các sáng tác văn học chủ yếu thuộc 3 loại hình cơ bản: tự sự, trữ tình và kịch. Ở một khía cạnh khác, văn học được chia thành hai bộ phận là văn học dân gian và văn học thành văn (văn học viết). Cũng như tất cả các loại hình nghệ thuật khác, văn học chịu một sự tác động chung, mạnh mẽ từ văn hóa. Văn học tham gia cấu thành thành nên nghệ thuật, chính là phương diện biểu hiện tập trung nhất của văn hóa.
Thực vậy, một phương diện của nội dung tác phẩm văn học là mối quan hệ tƣ tƣởng cảm xúc của các nhà văn với những tính cách xã hội mà họ nhận thức. Mối quan hệ ấy thƣờng rất có ý nghĩa và hiệu lực trở thành “cảm hứng” của tác phẩm trong ý nghĩa ấy (G. Mối quan hệ văn học và văn hóa là mối quan hệ giữa một chỉnh thể với thành tố của nó, nhưng là một mối quan hệ khăng khít, thường xuyên trên cả phương diện lý luận lẫn thực tiễn. Văn hóa dân gian Như trên có nói đến tính chất khu biệt của văn hóa với mỗi cộng đồng người và trong quá trình lịch sử, do vậy, văn hóa có tính chất lịch sử.
Khi nói đến VHDG, một mặt người ta nghĩ đến việc bổ văn hóa theo chiều dọc, tức chia thành các giai đoạn lịch sử của nó, và chúng ta có tương ứng với VHDG là văn hóa trung đại, văn hóa hiện đại, văn hóa đương đại với những dấu mốc cụ thể theo quy ước của từng nền văn hóa cụ thể.