Chương 1: Bối cảnh văn hóa ra đời bài Chiêu tuyết cho Vương Thúy Kiều Chương 2: Chiêu tuyết cho Vương Thúy Kiều – một cách tiếp nhận mới mẻ, hiện đại đối với Truyện Kiều Chương 3: Ý nghĩa nhiều mặt của bài viết Chiêu tuyết cho Vương Thúy Kiều 16 PHẦN NỘI DUNG CHƢƠNG I: BỐI CẢNH RA ĐỜI BÀI CHIÊU TUYẾT CHO VƢƠNG THÚY KIỀU 1. Bối cảnh văn hóa xã hội Việt Nam đầu thế kỷ XX Ba mươi năm đầu thế kỷ XX là một giai đoạn đặc biệt không chỉ của văn chương mà còn của xã hội Việt Nam nói chung. Trong văn học cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, lực lượng sáng tác văn học chủ yếu là các nhà Nho xuất thân từ nền Hán học cửa Khổng, sân Trình với quan niệm văn học chịu ảnh hưởng nặng nề của nền Hán học tồn tại dai dẳng: văn chương phải để giáo hóa, có quan hệ đến thế đạo, nhân tâm, có tác dụng di dưỡng tính tình nên phải có nội dung đạo lí. Năm 1909, cái chết của Nguyễn Khuyến đánh dấu sự ra đi cuối cùng thuộc thế hệ những nhà Nho sáng tác văn chương thế kỷ XIX.
Tuy nhiên, vai trò của nhà Nho trong địa hạt văn hóa không vì thế mà chấm hết, mà lại có sự giao thoa, đan xen giữa yếu tố cũ và mới, từ việc sáng tác văn chương đến phê bình văn học đều chịu ảnh hưởng bởi nhân tố xã hội và văn hóa. Đây cũng là thời kỳ duy nhất tồn tại hai luồng tư tưởng trái ngược nhau. Một là lực lượng các nhà nho sáng tác và nghiên cứu phê bình theo quan điểm luân thường đạo lý của phong kiến. Họ vẫn sáng tác theo lối văn chương thời phong kiến và bình luận văn học theo cách nhìn của một nhà nho chính thống.
Trái ngược với họ là lực lượng trí thức mới, họ sáng tác theo các thể loại mới, viết bằng hình thức kết cấu mới và tích cực phê bình cách nhìn nhận tác phẩm theo con mắt của nhà nho. Do hoàn cảnh lịch sử, văn hóa xã hội đầu thế kỷ XX có nhiều sự thay đổi lớn với hai cuộc khai thác thuộc địa đã dẫn đến việc du nhập nền văn hóa phương Tây vào Việt Nam, chủ yếu là nền giáo dục của Pháp.Vì vậy, nhu cầu đổi mới văn học theo hướng hiện đại hóa là điều tất yếu.Việc ảnh hưởng lớn từ nền văn hóa châu Âu dẫn đến ý thức hệ thay đổi, quan niệm văn chương 17 trong sáng tác cũng thay đổi… Thời kỳ này, văn học Pháp vừa do sự áp đặt, nhưng cũng vừa có sức thu hút và có ảnh hưởng ngày càng sâu rộng từ trong trường học đến đời sống xã hội nước ta, nhất là đối với lớp trí thức Tây học. Báo chí, nhà hát, nhà xuất bản truyền bá thông tin và văn học nhanh chóng, rộng khắp…Lớp tân trí thức do Pháp đào tạo đó, tuy bề ngoài họ là sản phẩm của nền giáo dục Pháp, trừ một thiểu số vong bản, nhưng còn phần nhiều bên trong họ vẫn giữ được tinh thần dân tộc, trở thành những người có ích cho nền văn hóa mới của đất nước. Song, cũng từ sự đổi thay này, hàng nghìn nho sĩ đã trở nên thật trớ trêu với chữ quốc ngữ, “ ú ớ u ơ ngọn bút chì”.
Những khát vọng khoa cử “lăm le bia đá bảng vàng cho vang mặt vợ” ( Tú Xương) của biết bao người, nay tan biến, đã tạo nên một “cú sốc” về công danh, sự nghiệp trong cuộc sống xã hội Việt Nam hồi đầu thế kỷ. Biết bao nho sinh đã trở thành những kẻ thất cơ lỡ vận trong buổi giao thời “mưa Âu gió Mỹ” đang hàng ngày, hàng giờ diễn ra trên đất Việt. Và để có một nơi cho những nhà nho cuối mùa “neo đậu tâm hồn”, ngâm vịnh, bày tỏ buồn vui, để mà không có phản ứng “nổi loạn”; đồng thời cũng là một giải pháp chính trị nhằm ngăn chặn ảnh hưởng của nền Hán học, và quảng bá văn hóa, văn học phương Tây, nhất là văn hóa văn học Pháp, một số tờ báo có cả chữ Tây, chữ Nho và chữ Việt quốc ngữ đã ra đời vào giai đoạn đầu thế kỷ XX. Về cơ bản, văn hóa, văn học của nước nhà giai đoạn đầu thế kỷ XX này tạm thời lùi xuống, và có sự “đứt gãy”.
Một phần do bị “áp đảo” của văn học phương Tây, nhưng một phần cũng chững lại cũng là để chỗ cho sự suy ngẫm, tiếp thu, từ đó mà tìm hướng nhào nặn, “kiến thiết” cho một nền văn hóa, văn học mới. Một điều dễ nhận thấy là ở trong sáng tác cũng như lý luận phê bình văn chương, yếu tố văn hóa và yếu tố con người là hai yếu tố được đặt lên hàng đầu. Văn chương chú trọng hơn đến giá trị con người, đến sự ảnh hưởng của văn học đến đời sống hơn là xét theo những khía cạnh giáo lý, đạo đức 18 như các thế kỷ trước. Chính nền giáo dục này đã làm cho xã hội Việt Nam xuất hiện một lớp công chúng độc giả mới, một lớp người hoạt động văn học mới với quan niệm nghệ thuật mới hướng đến giải phóng con người cá nhân, và đòi quyền sống bình đẳng cho người phụ nữ là yêu cầu tiên quyết buộc văn học phải đổi mới theo hướng hiện đại điều này trái ngược lại với văn học nhà nho luôn tiêu diệt quyền sống bản năng của con người, đòi hỏi con người phải sống theo quan điểm đạo đức phong kiến, thứ đạo đức khắc kỷ, nhất là người phụ nữ.
Thời kì này cũng là thời kì mà lớp công chúng thị dân xuất hiện, trở thành một lực lượng tiếp nhận văn học mới khá đông đảo cũng có những đòi hỏi và những nhu cầu thẩm mỹ mới. Sức ép để nảy sinh một nền văn học mới bắt nguồn từ hai phía: khách quan và chủ quan, chủ thể và khách thể. Vì thế, xây dựng một nền văn học mới vừa là một đòi hỏi của thời đại xã hội, vừa là một đòi hỏi tự thân của chính văn học…Nhìn vào thực trạng văn hóa, văn học nước nhà hồi đầu thế kỉ XX cho thấy, những yếu tố cần thiết cho một cuộc cách mệnh văn chương đối với lớp trí thức cũ đã không thể diễn ra. Ngọn cờ đổi mới văn chương phải nằm trong tay những thanh niên trí thức mới Tây học.
Sự đổi mới này cũng cần phải có thời gian, bởi chủ thể sáng tạo mới chưa làm chủ được công cụ sáng tạo. Đó là vấn đề vừa xây dựng vừa làm chủ văn tự mới và tư duy sáng tạo mới. Cần có thời gian khắc phục sự “đứt gãy” về văn hóa, tư duy văn học ở giai đoạn này. Vai trò chuyển tiếp khắc phục đứt gãy văn hóa và tư duy văn học mới đó đã thuộc về báo chí hồi đầu thế kỉ XX.
Sự xung đột về quan điểm đạo đức thẩm mỹ của tác giả văn học cũ nhà nho và tác giả Tây học được biểu hiện rõ hơn qua cuộc tranh luận xung quanh Truyện Kiều giữa Ngô Đức Kế, Huỳnh Thúc Kháng và Phạm Quỳnh: hai cụ Ngô Đức Kế, Huỳnh Thúc Kháng đại diện cho lớp nhà Nho đánh giá tác phẩm dựa trên quan điểm đạo đức Nho giáo bảo thủ, Truyện Kiều chỉ để mua 19 vui, là tà thuyết, là dâm thư và Huỳnh Thúc Kháng cho rằng phải đánh giá tác phẩm trên bình diện chính trị và đạo đức bởi tờ báo Tiếng dân của cụ luôn đại diện quyền lợi cho nhân dân, chống lại thực dân Pháp do đó đánh giá Truyện Kiều không phải chỉ dựa theo tiêu chuẩn thẩm mỹ. Trong khi đó Phạm Quỳnh đại diện cho tác giả Tây học, được học tiếng Pháp, đọc văn bản Pháp lại một mực cho Truyện Kiều là quốc hồn quốc túy của dân tộc Việt Nam. Chính sự đổi mới văn học theo hướng văn học phương Tây và cuộc tranh luận Truyện Kiều giữa Ngô Đức Kế, Huỳnh Thúc Kháng và Phạm Quỳnh là tiền đề để nhà Thơ mới lãng mạn – trí thức Tây học Lưu Trọng Lư viết bài Chiêu tuyết cho Vương Thúy Kiều, khẳng định lại quan điểm nhân bản tự do và quyền sống của con người trong xã hội. Bài viết của Lưu Trọng Lư không chỉ mới về cách hiểu về quyền sống con người mà còn cả quan điểm thẩm mỹ, sự đề cao giá trị mỹ học, cái hay cái đẹp của tác phẩm.
Tính chất giao thời giữa hai nền văn học “cũ và mới giao tranh ”. Nói đến văn học Việt Nam đầu thế kỉ XX là phải nghĩ ngay đến tính giao thời. Giao thời là gì? Xét về nghĩa của từ giao thời, trong Từ điển Tiếng Việt, do Hoàng Phê chủ biên, có ghi rõ: “ Giao thời là khoảng thời gian chuyển tiếp từ thời kì này sang thời kì khác, cái mới cái cũ đan xen lẫn nhau, thường có mâu thuẫn xung đột, chưa ổn định.378] Trần Đình Hượu và Lê Chí Dũng nói về tính giao thời trong văn học như sau: “Văn học của cả giai đoạn 1900-1930 có tính giao thời. Tính chất giao thời đó được biểu hiện ở sự tồn tại song song hai nền văn học cũ và mới với hai lực lượng sáng tác, hai công chúng với hai quan niệm văn học, hai ngôn ngữ văn học ở hai địa bàn khác nhau, ở xu thế thắng lợi của nền văn học mới đang tiến tới thay thế nền văn học cũ đang suy yếu dần.
Ở giai đoạn giao thời này, nền văn học cũ tuy đã ở trên đà suy tàn nhưng vẫn còn giữ một vị trí đáng kể, vẫn còn một tác dụng tích cực nhất định trong sự phát triển của 20 văn học dân tộc” [15, tr. Như vậy, giao thời là một thời kì phức tạp trong lịch sử văn học, có diễn ra cuộc đấu tranh giằng co quyết liệt giữa cái cũ và cái mới trên mọi phương diện của văn học. Văn học ở thời điểm này vừa trong tư thế chuyển mình để phá vỡ mô hình văn học cũ, vừa tập hợp các yếu tố mới để thử nghiệm nhằm thiết lập một cấu trúc mới theo mô hình văn học hiện đại của phương Tây. Một thời kì đầy thách thức đối với văn học, mà sứ mệnh lịch sử chỉ cho phép tiến chứ không thể được lùi.
Nói đến tính giao thời trong văn học ở giai đoạn này là đề cập đến các hiện tượng đan cài, pha tạp, chuyển hóa trong văn học, biểu hiện dưới nhiều hình thức, với nhiều mức độ khác nhau, tất cả góp phần làm nên một diện mạo đặc biệt cho văn học, không thể tìm thấy ở các giai đoạn trước và sau đó. Nguyễn Đình Chú cũng đã viết: “Lịch sử văn học, xét cho cùng là lịch sử cách tân văn học” [7,tr.