Tổng quan nghiên cứu

Việc sử dụng biểu thức ngữ nghĩa hình ảnh trong việc học tiếng Pháp như một ngôn ngữ nước ngoài (FLE) ngày càng được chú trọng bởi vai trò quan trọng của chúng trong giao tiếp hàng ngày và trong việc hiểu biết văn hóa sâu sắc của ngôn ngữ mục tiêu. Theo khảo sát tại Trường Đại học Ngoại ngữ Quân sự – nơi đào tạo chính thức các sinh viên quân sự và dân sự ngành tiếng Pháp – số lượng biểu thức hình ảnh được đưa vào các phương pháp giảng dạy truyền thống còn hạn chế, gây khó khăn trong việc tiếp thu và sử dụng của học viên. Với chương trình đào tạo kéo dài 4 năm, sinh viên năm thứ hai được trang bị khoảng 480 buổi học tiếng Pháp tổng quát nhưng kiến thức và kỹ năng liên quan đến biểu thức hình ảnh vẫn ở mức khiêm tốn.

Mục tiêu chính của nghiên cứu nhằm khảo sát thực trạng sử dụng biểu thức hình ảnh trong các khóa học tiếng Pháp năm thứ hai, xác định những khó khăn về mặt ngôn ngữ và văn hóa của người học, đồng thời đề xuất các giải pháp tích hợp hiệu quả các biểu thức này trong chương trình học. Khảo sát được tiến hành trên 48 sinh viên cùng ý kiến của 17 giảng viên khoa tiếng Pháp, trong bối cảnh phương pháp giảng dạy chủ yếu dựa trên bộ giáo trình Le Nouvel Espaces 1 và 2, với phạm vi nghiên cứu tập trung tại Trường Đại học Ngoại ngữ Quân sự trong năm học 2009-2010. Ý nghĩa nghiên cứu được thể hiện rõ qua việc nâng cao kỹ năng giao tiếp thực tế, đồng thời gia tăng sự hiểu biết và cảm hứng học tập tiếng Pháp cho sinh viên, góp phần cải thiện chỉ số thành công trong các kỳ thi đánh giá năng lực ngôn ngữ quốc tế.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu sử dụng lý thuyết ngôn ngữ học phê phán về biểu thức hình ảnh – một loại cấu trúc ngôn ngữ có tính cố định, có nghĩa không thể đoán trước dựa trên các thành phần cấu tạo của nó, và thường biểu đạt bằng hình ảnh ẩn dụ hoặc biểu tượng văn hóa đặc trưng. Từ định nghĩa của Pierre Guiraud và Alain Rey, biểu thức hình ảnh (expressions imagées) là các đơn vị ngôn ngữ có hình thức và ý nghĩa cố định, vượt ra ngoài từng từ riêng biệt, với đặc điểm nổi bật gồm: tính đơn vị biểu đạt, lệch chuẩn ngữ pháp hoặc ngữ nghĩa và giá trị ẩn dụ độc đáo. Lý thuyết về didactique từ vựng của M. Celce-Murcia và các nguyên tắc giảng dạy từ vựng theo Bogaards cũng được áp dụng để xây dựng hệ thống giảng dạy hiệu quả qua ba bước chính: giới thiệu, chuyển tải ý nghĩa và củng cố ghi nhớ.

Nghiên cứu tiếp cận từ khía cạnh văn hóa ngôn ngữ, xác định biểu thức hình ảnh như là “kho tàng” phản ánh đặc trưng lịch sử, xã hội và lối nghĩ của dân tộc nói tiếng Pháp. Đồng thời, đầu vào giảng dạy dựa trên phân tích phương pháp Le Nouvel Espaces 2 và sự đóng góp của các tài liệu bổ trợ như Connexion và Vocabulaire expliqué du français.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng tổ hợp phương pháp mô tả – phân tích – tổng hợp cùng với phương pháp khảo sát thực địa thông qua bộ câu hỏi và phỏng vấn bán cấu trúc. Mẫu nghiên cứu bao gồm 48 sinh viên năm 2 đến năm 4 và 17 giảng viên thuộc các khoa ngôn ngữ tại Trường Đại học Ngoại ngữ Quân sự.

Phân tích dữ liệu áp dụng kỹ thuật định lượng đối với các câu hỏi trắc nghiệm, thống kê tần suất và tỷ lệ phần trăm, kết hợp phân tích định tính từ các phản hồi phỏng vấn nhằm làm rõ quan điểm, thái độ và các khó khăn của người học cũng như quan điểm giảng viên về việc tích hợp biểu thức hình ảnh trong dạy học. Tiến trình khảo sát diễn ra trong học kỳ đầu năm học với cỡ mẫu lựa chọn thuận tiện phù hợp với đặc điểm sinh viên của nhà trường.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

  1. Nhận biết biểu thức hình ảnh: 100% sinh viên nhận diện được biểu thức “Se ressembler comme deux gouttes d’eau” là biểu thức hình ảnh, tuy nhiên chỉ có 60% ghi nhận “Talon d’Achille” và 50% nhận biết “Nid de poule”. Điều này cho thấy sự chênh lệch về nhận thức với các biểu thức mang tính trừu tượng hoặc có nguồn gốc văn hóa đặc thù (chiếm khoảng 50-60%).

  2. Hiểu ý nghĩa biểu thức: Chỉ khoảng 11% sinh viên nắm chắc ý nghĩa các biểu thức hình ảnh, 85% chỉ hiểu vài biểu thức và 4% không rõ được ý nghĩa. Kết quả này chứng minh kiến thức về biểu thức hình ảnh của sinh viên còn hạn chế, thậm chí với các biểu thức phổ biến.

  3. Vai trò của biểu thức trong học tập: 77% sinh viên đánh giá biểu thức hình ảnh có vai trò quan trọng hoặc khá quan trọng trong quá trình học tiếng Pháp, cho thấy nhận thức tích cực về lợi ích giáo dục của thành phần ngôn ngữ này.

  4. Khó khăn chính trong học biểu thức hình ảnh là yếu tố khác biệt về văn hóa giữa tiếng Pháp và tiếng Việt (81%), cùng với việc hiểu các từ riêng biệt nhưng không nắm được ý nghĩa tổng thể của biểu thức (64%), và thiếu sự giảng dạy hệ thống (33%).

  5. Giảng viên đồng thuận rằng biểu thức cần được tích hợp trong dạy học, phù hợp theo chủ đề bài học, với các biểu thức được lựa chọn dựa trên tiêu chí tần suất sử dụng, dễ hiểu, có tính tương đồng văn hóa hoặc có các tương đương trong tiếng Việt. Tuy nhiên, họ cũng chỉ ra khó khăn do hạn chế về kiến thức văn hóa của cả người học và người dạy.

Thảo luận kết quả

Kết quả cho thấy sinh viên vẫn gặp nhiều trở ngại trong việc nhận diện và hiểu sâu sắc biểu thức hình ảnh, phản ánh sự thiếu hụt về mặt giảng dạy có cấu trúc và học liệu hỗ trợ. Việc 94% sinh viên mong muốn học thêm loại hình biểu thức này minh chứng động lực học tập và nhu cầu từ phía người học. Tuy nhiên, sự khác biệt về hệ tư tưởng, văn hóa khiến cho việc giải thích và tiếp cận trở nên phức tạp hơn, đòi hỏi nhà giáo phải sử dụng phương pháp tiếp cận tích hợp giữa ngôn ngữ và văn hóa.

So sánh với các phương pháp dạy học hiện đại như Connexion 3 hay tài liệu bổ trợ Vocabulaire expliqué du français, chúng ta nhận thấy phương pháp Le Nouvel Espaces 2 còn thiếu điểm nhấn về biểu thức hình ảnh, dẫn đến việc sử dụng biểu thức trong giao tiếp của sinh viên thiếu tự tin và còn “nặng tính hàn lâm”. Điều này yêu cầu phải có sự thay đổi trong cách tiếp cận giáo trình và các phương pháp giảng dạy, ví dụ như tăng cường hoạt động tương tác đa phương tiện, lồng ghép văn hóa nhằm minh họa hình thể và tạo liên kết kiến thức.

Dữ liệu có thể được trực quan hóa qua các bảng so sánh tỷ lệ nhận thức biểu thức, biểu đồ phần trăm khó khăn trong học tập, cũng như sơ đồ đề xuất quy trình tích hợp biểu thức trong từng chủ đề bài học.

Đề xuất và khuyến nghị

  1. Tích hợp biểu thức hình ảnh theo chủ đề bài học: Đưa vào giáo trình Le Nouvel Espaces 2 các biểu thức phổ biến phù hợp với từng chủ đề như “L’apparence physique” hoặc “Les caractères”. Giảng viên nên xây dựng bài giảng theo nhóm biểu thức đồng nghĩa hoặc biểu thức chứa tên các bộ phận cơ thể, động vật để tăng tính nhớ và áp dụng.

  2. Phát triển bài tập đa dạng và tương tác: Sử dụng các loại bài tập như điền vào chỗ trống, phân loại theo chủ đề, dựng nội dung ngắn bằng biểu thức, trò chơi vai tác động đến khả năng tiếp thu và ghi nhớ. Timeline thực hiện trong 1 học kỳ, chủ thể là giáo viên kết hợp với bộ môn xây dựng giáo trình.

  3. Lồng ghép yếu tố văn hóa song song với ngôn ngữ: Thông qua phỏng vấn, định nghĩa, tài liệu bổ trợ và minh họa thông qua tranh ảnh, video nhằm làm rõ nguồn gốc và ý nghĩa các biểu thức khó hiểu. Điều này giúp học viên vượt qua khó khăn nhận thức về sự khác biệt văn hóa.

  4. Tổ chức các lớp bồi dưỡng và tập huấn cho giảng viên: Nâng cao năng lực giảng viên trong việc giải thích biểu thức và vận dụng phương pháp dạy học theo hướng giao tiếp, tương tác đa phương tiện. Các lớp này nên được diễn ra hàng năm, do bộ môn chuyên ngành hoặc trường tổ chức.

  5. Đầu tư cập nhật tài liệu học tập và phương tiện nghe nhìn: Bổ sung giáo trình có phần cụ thể dành cho biểu thức hình ảnh, clip minh họa, bài nghe để tăng tính sinh động. Chủ thể thực hiện là ban giám hiệu nhà trường và các cơ quan quản lý giáo dục với timeline 1-2 năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

  1. Giảng viên tiếng Pháp tại các trường đại học, cao đẳng: Luận văn cung cấp hệ thống kiến thức lý thuyết sâu sắc kèm thực tiễn giảng dạy từ mô hình đào tạo đặc thù, giúp giảng viên thiết kế bài dạy tích hợp biểu thức hình ảnh hiệu quả, tăng trải nghiệm học tập cho sinh viên.

  2. Sinh viên chuyên ngành Ngôn ngữ Pháp và sư phạm tiếng Pháp: Những người đang chuẩn bị nghiên cứu sâu về phương pháp giảng dạy tiếng Pháp hoặc làm khóa luận có thể ứng dụng toàn bộ hoặc một phần đề xuất trong việc phát triển giáo trình hay đề tài luân văn.

  3. Nhà phát triển chương trình học và biên soạn giáo trình FLE: Các nhà làm chính sách giáo dục và biên tập giáo trình có thể dựa vào luận văn để cập nhật bổ sung nội dung, tăng cường tính văn hóa của giảng dạy từ vựng gắn với biểu thức hình ảnh.

  4. Người học tiếng Pháp có nhu cầu nâng cao khả năng giao tiếp và hiểu sâu văn hóa: Những người tự học hoặc học các khóa nâng cao có thể tham khảo để mở rộng vốn từ ngữ sinh động, ứng dụng thực tế, đặc biệt là trong môi trường quân sự hay dịch thuật.

Câu hỏi thường gặp

1. Biểu thức hình ảnh là gì và tại sao chúng quan trọng trong học tiếng Pháp?
Biểu thức hình ảnh là các cụm từ mang nghĩa chuyển nghĩa, thường gắn với hình ảnh ẩn dụ hoặc biểu tượng văn hóa. Chúng giúp người học hiểu sâu sắc hơn về văn hóa và sắc thái ngôn ngữ, từ đó giao tiếp tự nhiên, hiệu quả hơn trong bối cảnh thực tế.

2. Khó khăn lớn nhất khi học biểu thức hình ảnh là gì?
Khó khăn chủ yếu đến từ sự khác biệt văn hóa giữa tiếng Pháp và tiếng Việt, khiến người học khó nắm bắt ý nghĩa tổng thể của biểu thức dù hiểu từng từ; kèm theo đó là thiếu giáo trình tích hợp và phương pháp dạy bài bản.

3. Làm sao để tích hợp biểu thức hình ảnh hiệu quả trong chương trình học?
Cần lựa chọn biểu thức phù hợp theo chủ đề bài học, kết hợp bài tập sáng tạo, minh họa bằng hình ảnh hoặc video, và giảng dạy liên quan đến Văn hóa – Lịch sử để người học có thể liên kết dễ dàng hơn.

4. Có thể học biểu thức hình ảnh thông qua công cụ nào hỗ trợ ngoài lớp học?
Sinh viên có thể sử dụng sách bổ trợ như Vocabulaire expliqué du français, các nền tảng nghe nhìn đa phương tiện, từ điển idioms trực tuyến, hoặc các ứng dụng học ngôn ngữ có chủ đề về biểu thức thành ngữ ảnh hưởng văn hóa.

5. Biểu thức hình ảnh có được kiểm tra trong các kỳ thi tiếng Pháp quốc tế không?
Có. Các kỳ thi như TCF, TEF hoặc kỳ thi đầu ra đại học thường đánh giá hiểu biết và sử dụng biểu thức idiomatique để đảm bảo thí sinh có khả năng giao tiếp tự nhiên và nhạy cảm văn hóa trong tiếng Pháp.

Kết luận

  • Biểu thức hình ảnh là thành phần ngôn ngữ thiết yếu phản ánh đặc trưng văn hóa và lối diễn đạt dân gian tiếng Pháp, giúp các học viên nâng cao kỹ năng giao tiếp và sự tự tin khi sử dụng tiếng Pháp.
  • Hiện trạng giảng dạy và học tập biểu thức hình ảnh tại Trường Đại học Ngoại ngữ Quân sự còn khiêm tốn, gây rào cản trong việc tiếp cận và sử dụng hiệu quả của sinh viên.
  • Khảo sát trên 48 sinh viên và 17 giảng viên chỉ ra sự thiếu hụt về mặt tư liệu, kiến thức văn hóa và phương pháp tiếp cận bài bản; đồng thời xác nhận nhu cầu rất lớn từ cả người học và người dạy.
  • Đề xuất tập trung tích hợp biểu thức theo chủ đề, sử dụng đa dạng bài tập, lồng ghép văn hóa, nâng cao năng lực chuyên môn giảng viên và đầu tư phương tiện học tập sẽ là giải pháp khả thi trong từ 1-2 năm tới.
  • Khuyến khích nhà trường, giảng viên và sinh viên chủ động ứng dụng kết quả nghiên cứu để nâng cao hiệu quả dạy học tiếng Pháp, nhất là trong các môi trường đào tạo đặc thù như quân sự.

Mời độc giả cùng khám phá chi tiết nghiên cứu và ứng dụng các đề xuất thực tiễn để góp phần làm phong phú hơn trải nghiệm học tiếng Pháp chuyên sâu và thực tế.