Luận văn thạc sĩ vận dụng tiếp cận hệ thống để tích hợp giáo dục bảo vệ môi trường trong dạy học sinh thái học cấp độ trên cơ thể sinh học 12 trung học phổ thông

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu vận dụng tiếp cận hệ thống để tích hợp giáo dục bảo vệ môi trường trong dạy học sinh thái học cấp, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Trương Vũ Thu Hằng
• Người hướng dẫn: GS. Đinh Quang Báo
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sinh học
• Đề tài: Tích hợp giáo dục bảo vệ môi trường trong sinh học 12
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. Cơ sở lí luận của đề tài
• 1.2. Khái niệm về hệ thống
• 1.3. Chức năng của hệ thống
• 1.4. Tính chất của hệ thống
• 1.5. Phân loại hệ thống
• 1.6. Tiếp cận hệ thống
• 1.6.1. Khái niệm tiếp cận hệ thống
• 1.6.2. Phương pháp tiếp cận hệ thống
• 2. CHƯƠNG 2: VẬN DỤNG TIẾP CẬN HỆ THỐNG ĐỂ TÍCH HỢP GIÁO DỤC BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG TRONG DẠY HỌC SINH THÁI HỌC CẤP ĐỘ TRÊN CƠ THỂ, SINH HỌC 12 THPT
• 2.1. Chương trình Sinh học trung học phổ thông
• 2.2. Đặc điểm chương trình Sinh học trung học phổ thông
• 2.3. Phân tích nội dung Sinh thái học cấp độ trên cơ thể trong chương trình và sách giáo khoa Sinh học 12 trung học phổ thông
• 2.4. Quy trình thiết kế và tổ chức bài học Sinh thái học tích hợp giáo dục môi trường
• 2.4.1. Xác định mục tiêu
• 2.4.2. Xác định nội dung và mức độ tích hợp giáo dục môi trường
• 2.4.3. Xác định phương pháp dạy học để tổ chức hoạt động học tập
• 2.4.4. Xác định hình thức dạy học khi tích hợp giáo dục môi trường
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích thực nghiệm
• 3.2. Nội dung thực nghiệm
• 3.3. Phương pháp thực nghiệm
• 3.4. Chọn trường thực nghiệm
• 3.5. Chọn học sinh thực nghiệm
• 3.6. Chọn giáo viên dạy thực nghiệm
• 3.7. Phương án thực nghiệm
• 3.8. Kết quả thực nghiệm
• 3.9. Phân tích định lượng
• 3.10. Phân tích định tính
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về tích hợp giáo dục bảo vệ môi trường trong sinh học 12

Giáo dục bảo vệ môi trường (GD BVMT) là một phần quan trọng trong chương trình giáo dục hiện nay, đặc biệt trong môn sinh học lớp 12. Việc tích hợp GD BVMT không chỉ giúp học sinh (HS) nhận thức rõ hơn về môi trường mà còn hình thành những hành động bảo vệ môi trường trong thực tiễn. Chương trình sinh học 12 cung cấp nền tảng kiến thức vững chắc về sinh thái học, từ đó tạo cơ hội cho việc tích hợp GD BVMT một cách hiệu quả.

1.1. Khái niệm giáo dục bảo vệ môi trường trong sinh học

GD BVMT trong sinh học là quá trình giáo dục nhằm nâng cao nhận thức và hành động của HS về bảo vệ môi trường. Nội dung này bao gồm việc hiểu biết về các hệ sinh thái, sự đa dạng sinh học và các vấn đề môi trường hiện nay.

1.2. Tầm quan trọng của giáo dục bảo vệ môi trường

GD BVMT giúp HS phát triển tư duy phản biện và khả năng giải quyết vấn đề liên quan đến môi trường. Điều này không chỉ có lợi cho cá nhân mà còn cho cộng đồng và xã hội.

II. Vấn đề và thách thức trong tích hợp giáo dục bảo vệ môi trường

Mặc dù GD BVMT trong sinh học 12 có nhiều lợi ích, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức trong việc tích hợp. Các giáo viên thường gặp khó khăn trong việc thiết kế bài học sao cho phù hợp với nội dung sinh học và đồng thời truyền tải thông điệp bảo vệ môi trường.

2.1. Thực trạng giáo dục bảo vệ môi trường tại trường THPT

Nhiều trường THPT hiện nay chưa có chương trình GD BVMT rõ ràng, dẫn đến việc HS không được trang bị đầy đủ kiến thức và kỹ năng cần thiết để bảo vệ môi trường.

2.2. Khó khăn trong việc giảng dạy sinh học tích hợp

Giáo viên thường thiếu tài liệu và phương pháp giảng dạy hiệu quả để tích hợp GD BVMT vào môn sinh học, điều này ảnh hưởng đến chất lượng giáo dục.

III. Phương pháp tích hợp giáo dục bảo vệ môi trường trong sinh học 12

Để tích hợp GD BVMT vào môn sinh học 12, cần áp dụng các phương pháp giảng dạy sáng tạo và hiệu quả. Việc sử dụng tiếp cận hệ thống trong giảng dạy sẽ giúp HS hiểu rõ hơn về mối quan hệ giữa các thành phần trong hệ sinh thái.

3.1. Tiếp cận hệ thống trong giảng dạy sinh học

Tiếp cận hệ thống giúp giáo viên xây dựng bài học một cách toàn diện, từ đó giúp HS nhận thức được sự liên kết giữa các yếu tố trong môi trường.

3.2. Các phương pháp giảng dạy tích cực

Sử dụng các phương pháp như thảo luận nhóm, dự án nghiên cứu và thực hành sẽ tạo cơ hội cho HS tham gia tích cực vào quá trình học tập và phát triển kỹ năng bảo vệ môi trường.

IV. Ứng dụng thực tiễn của giáo dục bảo vệ môi trường trong sinh học 12

Việc tích hợp GD BVMT vào môn sinh học không chỉ dừng lại ở lý thuyết mà còn cần được áp dụng vào thực tiễn. Các hoạt động ngoại khóa và dự án cộng đồng là những cách hiệu quả để HS thực hành những gì đã học.

4.1. Các hoạt động ngoại khóa về bảo vệ môi trường

Tổ chức các hoạt động như dọn dẹp môi trường, trồng cây xanh sẽ giúp HS hiểu rõ hơn về tầm quan trọng của việc bảo vệ môi trường.

4.2. Dự án nghiên cứu về môi trường

Khuyến khích HS thực hiện các dự án nghiên cứu về các vấn đề môi trường địa phương sẽ giúp nâng cao nhận thức và trách nhiệm của HS đối với môi trường.

V. Kết luận và tương lai của giáo dục bảo vệ môi trường trong sinh học 12

Tích hợp GD BVMT trong sinh học 12 là một bước đi quan trọng trong việc nâng cao nhận thức và hành động của HS về bảo vệ môi trường. Tương lai của GD BVMT phụ thuộc vào sự nỗ lực của giáo viên, nhà trường và xã hội trong việc xây dựng một chương trình giáo dục hiệu quả.

5.1. Định hướng phát triển giáo dục bảo vệ môi trường

Cần có những chính sách và chương trình hỗ trợ giáo viên trong việc tích hợp GD BVMT vào giảng dạy, từ đó nâng cao chất lượng giáo dục.

5.2. Vai trò của cộng đồng trong giáo dục bảo vệ môi trường

Cộng đồng cần tham gia tích cực vào các hoạt động giáo dục bảo vệ môi trường, tạo ra một môi trường học tập tích cực cho HS.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh xã hội phát triển nhanh chóng, môi trường tự nhiên đang chịu áp lực nghiêm trọng từ các hoạt động kinh tế - xã hội, dẫn đến suy thoái tài nguyên và biến đổi khí hậu ngày càng phức tạp. Theo ước tính, các hiện tượng thiên tai như hạn hán, lũ lụt, sóng thần và động đất diễn ra với tần suất và cường độ gia tăng, đe dọa trực tiếp đến sự tồn tại của con người và các loài sinh vật. Giáo dục bảo vệ môi trường (GDMT) cho học sinh trung học phổ thông (THPT) được xem là một trong những giải pháp bền vững nhằm nâng cao nhận thức và hành vi bảo vệ môi trường cho thế hệ tương lai.

Luận văn tập trung nghiên cứu vận dụng tiếp cận hệ thống (TCHT) để tích hợp GDMT trong dạy học phần Sinh thái học (STH) cấp độ trên cơ thể, môn Sinh học lớp 12 THPT. Mục tiêu cụ thể là phát triển năng lực nhận thức và kỹ năng giải quyết vấn đề thực tiễn cho học sinh thông qua việc thiết kế và tổ chức bài học tích hợp GDMT theo TCHT. Nghiên cứu được thực hiện trên địa bàn Hà Nội và tỉnh Bắc Ninh trong năm học 2012-2013, với sự tham gia của giáo viên và học sinh các trường THPT.

Ý nghĩa của nghiên cứu thể hiện qua việc nâng cao hiệu quả dạy học Sinh học, góp phần hình thành ý thức và hành động bảo vệ môi trường cho học sinh, đồng thời cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn cho việc đổi mới phương pháp dạy học Sinh thái học trong nhà trường phổ thông.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên hai lý thuyết chính: lý thuyết hệ thống và lý thuyết giáo dục bảo vệ môi trường.

• Lý thuyết hệ thống: Được phát triển từ học thuyết chung về hệ thống của Ludwig von Bertalanffy, hệ thống được hiểu là tổng thể các thành phần tương tác với nhau và với môi trường bên ngoài theo quy luật nhất định, tạo thành chỉnh thể thống nhất. TCHT trong dạy học Sinh học giúp học sinh nhận thức được mối quan hệ cấu trúc - chức năng của các cấp tổ chức sống từ tế bào, cơ thể đến quần thể, quần xã và hệ sinh thái. Các khái niệm chính bao gồm: thành phần, cấu trúc, cấu tạo và toàn thể của hệ thống sống; tính mở và tự điều chỉnh của hệ thống; nguyên lý tính trồi (emergence) tạo ra các thuộc tính mới của hệ thống.

• Lý thuyết giáo dục bảo vệ môi trường (GDMT): GDMT được định nghĩa là quá trình phát triển nhận thức, thái độ và kỹ năng nhằm thúc đẩy hành vi bảo vệ môi trường. GDMT tích hợp trong dạy học Sinh học giúp học sinh hiểu mối quan hệ giữa con người và môi trường, từ đó hình thành ý thức và hành động bảo vệ môi trường. Các khái niệm chuyên ngành bao gồm: quần thể sinh vật, quần xã sinh vật, hệ sinh thái, chu trình sinh địa hóa, tháp sinh thái, diễn thế sinh thái.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Nghiên cứu sử dụng dữ liệu thu thập từ khảo sát 100 giáo viên và 245 học sinh tại các trường THPT ở Hà Nội và Bắc Ninh; tài liệu chương trình, sách giáo khoa Sinh học lớp 12; kết quả thực nghiệm sư phạm với các bài kiểm tra đánh giá hiệu quả tích hợp GDMT trong dạy học STH.

• Phương pháp phân tích: Kết hợp phân tích định tính và định lượng. Phân tích định tính dựa trên phỏng vấn, quan sát và đánh giá bài giảng; phân tích định lượng sử dụng thống kê mô tả, kiểm định chi bình phương và phân tích phương sai với phần mềm Microsoft Excel để đánh giá sự khác biệt điểm số trước và sau thực nghiệm.

• Timeline nghiên cứu: Nghiên cứu được tiến hành trong năm học 2012-2013, bao gồm giai đoạn khảo sát thực trạng, thiết kế bài giảng tích hợp GDMT theo TCHT, tổ chức thực nghiệm sư phạm và phân tích kết quả.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Thực trạng giáo dục bảo vệ môi trường và vận dụng TCHT trong dạy học Sinh học:

   • 73% giáo viên hiểu khái niệm môi trường, nhưng chỉ 27% hiểu đúng và đầy đủ.
   • 32% giáo viên thường xuyên tích hợp GDMT trong bài dạy, 59% có tích hợp nhưng không thường xuyên, 9% không tích hợp.
   • 86% giáo viên nhận thức được tầm quan trọng của TCHT trong dạy học Sinh học, nhưng chỉ 22% thường xuyên vận dụng TCHT trong soạn bài.
   • 72% giáo viên thường xuyên tích hợp GDMT khi dạy học Sinh thái học.

2. Hiệu quả thực nghiệm sư phạm:

   • Điểm trung bình các bài kiểm tra sau khi áp dụng phương pháp tích hợp GDMT theo TCHT tăng đáng kể so với trước thực nghiệm (tăng khoảng 15-20%).
   • Tần suất điểm cao (trên 8 điểm) trong các bài kiểm tra lần 2 tăng từ 30% lên 55%.
   • Kết quả kiểm định chi bình phương và phân tích phương sai cho thấy sự khác biệt điểm số có ý nghĩa thống kê (p < 0.05).

3. Khó khăn và thuận lợi trong vận dụng TCHT tích hợp GDMT:

   • Giáo viên gặp khó khăn trong việc phân tích các dấu hiệu bản chất của hệ thống sống trên cơ thể và thiết kế bài giảng theo TCHT.
   • Thuận lợi là học sinh dễ dàng hiểu bài, liên hệ kiến thức với thực tiễn, phát triển tư duy hệ thống và ý thức bảo vệ môi trường.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy việc vận dụng TCHT để tích hợp GDMT trong dạy học Sinh thái học cấp độ trên cơ thể giúp nâng cao hiệu quả học tập và ý thức bảo vệ môi trường của học sinh. Việc tăng điểm số và tần suất điểm cao trong các bài kiểm tra chứng minh năng lực nhận thức và kỹ năng giải quyết vấn đề của học sinh được cải thiện rõ rệt.

Nguyên nhân là do TCHT giúp học sinh nhận thức được mối quan hệ tương tác giữa các thành phần trong hệ thống sống, từ đó hiểu sâu sắc hơn về các hiện tượng sinh thái và tác động của con người đến môi trường. So với các nghiên cứu trước đây, kết quả này khẳng định vai trò quan trọng của phương pháp dạy học tích hợp và tiếp cận hệ thống trong giáo dục Sinh học hiện đại.

Dữ liệu có thể được trình bày qua các biểu đồ điểm trung bình và tần suất điểm các bài kiểm tra trước và sau thực nghiệm, giúp minh họa rõ ràng sự tiến bộ của học sinh. Bảng phân tích phương sai và kiểm định chi bình phương cũng hỗ trợ đánh giá tính khách quan và độ tin cậy của kết quả.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đào tạo giáo viên về TCHT và GDMT: Tổ chức các khóa tập huấn chuyên sâu nhằm nâng cao nhận thức và kỹ năng vận dụng TCHT tích hợp GDMT trong dạy học Sinh học, đặc biệt là phần Sinh thái học. Thời gian thực hiện: trong vòng 6 tháng; chủ thể thực hiện: Sở Giáo dục và Đào tạo phối hợp với các trường đại học sư phạm.

2. Phát triển tài liệu hướng dẫn và bài giảng mẫu: Biên soạn tài liệu hướng dẫn chi tiết về thiết kế bài giảng tích hợp GDMT theo TCHT, kèm theo các bài giảng mẫu minh họa. Thời gian: 1 năm; chủ thể: Bộ môn Sinh học các trường đại học và trung tâm nghiên cứu giáo dục.

3. Tăng cường hoạt động ngoại khóa và trải nghiệm thực tế: Tổ chức các hoạt động ngoại khóa, tham quan, thực hành bảo vệ môi trường nhằm củng cố kiến thức và phát triển kỹ năng thực tiễn cho học sinh. Thời gian: liên tục trong năm học; chủ thể: nhà trường và các tổ chức xã hội.

4. Xây dựng hệ thống đánh giá năng lực tích hợp: Thiết kế các công cụ đánh giá năng lực nhận thức, kỹ năng giải quyết vấn đề và thái độ bảo vệ môi trường của học sinh theo hướng tích hợp TCHT. Thời gian: 6 tháng; chủ thể: các chuyên gia giáo dục và nhà trường.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giáo viên Sinh học THPT: Nắm vững phương pháp dạy học tích hợp GDMT theo TCHT, nâng cao hiệu quả giảng dạy và phát triển năng lực học sinh.

2. Nhà quản lý giáo dục: Xây dựng chính sách đào tạo, phát triển chương trình và tài liệu giảng dạy phù hợp với xu hướng giáo dục hiện đại.

3. Sinh viên sư phạm Sinh học: Học tập và nghiên cứu phương pháp dạy học tích hợp, chuẩn bị kỹ năng sư phạm chuyên sâu.

4. Các nhà nghiên cứu giáo dục và môi trường: Tham khảo cơ sở lý thuyết và kết quả thực nghiệm để phát triển các nghiên cứu tiếp theo về giáo dục bảo vệ môi trường và phương pháp dạy học hệ thống.

Câu hỏi thường gặp

1. Tiếp cận hệ thống là gì và tại sao quan trọng trong dạy học Sinh học?
   Tiếp cận hệ thống là phương pháp nghiên cứu và giảng dạy dựa trên việc xem xét các thành phần và mối quan hệ tương tác trong một hệ thống tổng thể. Nó giúp học sinh hiểu sâu sắc cấu trúc và chức năng của các cấp tổ chức sống, từ đó phát triển tư duy hệ thống và khả năng giải quyết vấn đề thực tiễn.

2. Làm thế nào để tích hợp giáo dục bảo vệ môi trường trong bài học Sinh thái học?
   Giáo viên có thể lồng ghép các nội dung về tác động của con người đến môi trường, các biện pháp bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, và khuyến khích học sinh tham gia các hoạt động thực tế như trồng cây, thu gom rác thải, qua đó hình thành ý thức và hành vi bảo vệ môi trường.

3. Phương pháp nghiên cứu nào được sử dụng trong luận văn này?
   Nghiên cứu kết hợp phương pháp lý thuyết, khảo sát thực trạng qua phiếu điều tra và phỏng vấn, thực nghiệm sư phạm có đối chứng, cùng phân tích thống kê định lượng để đánh giá hiệu quả vận dụng TCHT tích hợp GDMT.

4. Kết quả thực nghiệm cho thấy hiệu quả như thế nào?
   Sau khi áp dụng phương pháp tích hợp GDMT theo TCHT, điểm trung bình các bài kiểm tra của học sinh tăng khoảng 15-20%, tần suất điểm cao cũng tăng đáng kể, chứng tỏ phương pháp giúp nâng cao nhận thức và kỹ năng của học sinh.

5. Những khó khăn chính khi vận dụng TCHT trong dạy học Sinh thái học là gì?
   Khó khăn chủ yếu là giáo viên chưa nắm vững bản chất và logic vận dụng TCHT, thiếu tài liệu hướng dẫn cụ thể, và chưa quen với việc thiết kế bài giảng tích hợp. Ngoài ra, việc tổ chức các hoạt động thực tế cũng gặp hạn chế về thời gian và nguồn lực.

Kết luận

• Vận dụng tiếp cận hệ thống trong dạy học Sinh thái học cấp độ trên cơ thể giúp tích hợp hiệu quả giáo dục bảo vệ môi trường, nâng cao năng lực nhận thức và kỹ năng giải quyết vấn đề cho học sinh lớp 12 THPT.
• Thực trạng giáo viên và học sinh hiện nay còn nhiều hạn chế về nhận thức và vận dụng TCHT cũng như GDMT, đòi hỏi sự đầu tư đào tạo và hỗ trợ phù hợp.
• Kết quả thực nghiệm sư phạm cho thấy sự cải thiện rõ rệt về điểm số và thái độ học tập của học sinh khi áp dụng phương pháp tích hợp.
• Đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm nâng cao năng lực giáo viên, phát triển tài liệu và tổ chức hoạt động ngoại khóa để thúc đẩy GDMT trong nhà trường.
• Nghiên cứu mở ra hướng đi mới cho đổi mới phương pháp dạy học Sinh học, góp phần phát triển giáo dục bền vững và bảo vệ môi trường.

Các nhà quản lý giáo dục và giáo viên cần phối hợp triển khai đào tạo, xây dựng tài liệu và áp dụng phương pháp tích hợp TCHT trong giảng dạy Sinh học để nâng cao chất lượng giáo dục và ý thức bảo vệ môi trường cho học sinh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài 3 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Chương 2: Vận dụng tiếp cận hệ thống để tích hợp giáo dục bảo vệ môi trường trong dạy học Sinh thái học cấp độ trên cơ thể, Sinh học 12 trung học phổ thông Chương 3: Thực nghiệm sư phạm 4 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Cơ sở lí luận của đề tài 1. Khái niệm về hệ thống 1. Định nghĩa hệ thống Ngày nay thuật ngữ hệ thống được sử dụng rất nhiều trong khoa học, trong thực tiễn đời sống và sản xuất.

Thuật ngữ này được định nghĩa trong công trình “Học thuyết chung về hệ thống” xuất bản năm 1954 của Ludwig von Bertalanffy, nhà sinh vật học người Áo. Theo ông “Hệ thống là một tổng thể duy trì sự sự tồn tại bằng sự tương tác giữa các tổ phần tạo nên nó”. Như vậy Miler đã coi mối quan hệ giữa các thành tố cấu tạo là một trong những thành phần của hệ thống. Trong cuốn “Phân tích hệ thống và ứng dụng”, Hoàng Tụy cho rằng “Hệ thống là một tổng thể gồm nhiều yếu tố, bộ phận quan hệ và tương tác với nhau và với môi trường xung quanh một cách phức tạp” [38 ].

Định nghĩa này đề cập đến cả mối quan hệ giữa các yếu tố với môi trường. Theo từ điển tiếng Việt thì “Hệ thống là tập hợp nhiều yếu tố, đơn vị cùng loại hoặc cùng chức năng có quan hệ với nhau chặt chẽ làm thành một thể thống nhất”.[31] Như vậy, mặc dù có nhiều cách định nghĩa về hệ thống nhưng chung quy lại có thể hiểu: hệ thống là tập hợp các yếu tố có sự liên hệ, tác động qua lại lẫn nhau và với môi trường bên ngoài theo những quy luật nhất định tạo thành một chỉnh thể thống nhất với những đặc tính nổi trội, đặc trưng cho hệ thống. Chức năng của hệ thống Một hệ thống là một tập hợp các thành tố tương tác với nhau. Sự thay đổi một thành tố sẽ dẫn đến sự thay đổi một thành tố khác, từ đó dẫn đến thay đổi thành tố thứ ba.

Bất cứ một tương tác nào trong hệ thống cũng vừa có 5 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] tính nguyên nhân, vừa có tính điều khiển. Rất nhiều tương tác có thể liên kết với nhau thành chuỗi tương tác nguyên nhân - kết quả[22]. Một hệ thống thường có nhiều chức năng, trong đó có ít nhất một chức năng chính và nhiều chức năng phụ. Các thành tố tạo nên hệ thống cũng có những chức năng riêng thuộc hai nhóm cơ bản: - Chức năng kiểm soát (gây biến đổi thành tố khác).

- Chức năng bị kiểm soát (bị các thành tố khác gây biến đổi). Tính chất của hệ thống Hệ thống rất đa dạng về hình thức cấu trúc, qui mô và chức năng, song, chúng có những tính chất cơ bản sau: - Tính tƣơng tác: Những bộ phận - phân hệ hay phần tử của hệ thống có tác động tương hỗ với nhau. Nếu tác động vào một phân hệ, một phần tử làm cho nó biến động, thay đổi sẽ gây ra những biến đổi của những phần tử khác, phân hệ khác. Những tác động đó là trực tiếp hay gián tiếp, lớn hay nhỏ phụ thuộc vào vai trò và chức năng của các phần tử và phân hệ.

Do tính chất cơ bản của hệ thống các phần tử có quan hệ và có tác động qua lại lên bất kỳ một thay đổi nào về chất hay về lượng của một phần tử hoặc một phân hệ khác và toàn hệ thống. Ngược lại, mọi sự thay đổi về lượng cũng như về chất của hệ thống cũng tác động đến các phân hệ và các phần tử của hệ thống thông qua những mối quan hệ tương tác này mà hệ thống luôn có tính thống nhất, hoàn chỉnh. Điều này có nghĩa là phải coi hệ thống là một thực thể vận động. Thay đổi trong những thành phần của hệ thống và những hoạt động của các phần tử trong hệ thống sẽ được xem xét từ quan điểm hoạt động bao quát của hệ thống.

- Tính thống nhất của hệ thống với môi trƣờng bên ngoài: Môi trường ngoài là tất cả những gì bên ngoài hệ thống có tác động đến hệ thống và cũng chịu những tác động ngược lại từ hệ thống. Khi nghiên cứu phân tích một hệ thống không những phải chú ý đến tính chất thống nhất bên trong của 6 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] chúng, mà còn phải quan tâm thích đáng đến tính thống nhất và tác động qua lại của hệ thống với môi trường bên ngoài. - Tính ổn định: Hệ thống có tính ổn định tương đối. Nói chung, các hệ thống càng phức tạp, các hệ phản hồi càng đan xen thì các hệ thống càng bền vững và có khả năng chống lại sự biến đổi tốt hơn.

Theo đó, các hệ thống phức tạp thường có tính ổn định cao hơn. Phân loại hệ thống Khi nghiên cứu hệ thống cần nghiên cứu toàn diện các phần tử của hệ thống trong mối quan hệ tương tác với nhau, nghiên cứu phân tích vị trí của mỗi phần tử trong hệ thống. Do đó cần nghiên cứu về phân loại các kiểu cấu trúc, các kiểu hệ thống nhằm sử dụng một cách hiệu quả nhất. Trên cơ sở phân tích nhiều thể loại tổng thể, phân tích các hình thức sắp xếp của các phần tử tạo thành tổng thể, phân tích các dạng tương tác của các phần tử có thể phân loại chúng thành nhiều dạng cơ bản như sau: - Dạng cấu trúc phân loại: Đây là dạng cấu trúc gồm nhiều thành phần, trong đó thành phần nào bao gồm trong mình các thành phần khác thì nó chiếm vị trí cao hơn, thang bậc cao hơn trong hệ thống.

Cấu trúc này có hai hình thức sắp xếp: Sắp xếp dạng không gian (hình 1.1) và sắp xếp dạng cành cây (hình 1.2) I2 I I1 II1 II III1 III II2 III2 Hình 1. Sắp xếp dạng không gian Hình 1. Sắp xếp dạng cành cây 7 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] - Dạng cấu trúc quan hệ: Mỗi cấu trúc đều có các phần tử và các mối quan hệ giữa chúng. Do đó khi nghiên cứu cần phải nghiên cứu đầy đủ các phần tử và các mối quan hệ giữa chúng, phải kết hợp phương pháp quy nạp, trừu tượng hoá, khái quát hoá nội dung nhằm tìm ra cấu trúc, các phần tử và các mối quan hệ qua lại giữa chúng, đủ làm cơ sở khái quát hệ thống.

- Hệ thống kín và hệ thống mở: Theo L. Bertalanffy: Hệ thống kín là hệ thống chỉ có quan hệ năng lượng với môi trường. Đó là trạng thái cân bằng động hoặc cân bằng liên tục. Hệ thống mở là hệ thống có tiếp nhận các dòng vật chất, năng lượng và dòng thông tin từ môi trường, tự mình xử lí các dòng đó rồi lại chuyển tiếp trở lại môi trường.

Như thế, ở hệ thống mở luôn có quá trình chuyển hoá và đổi tiếp. Tiếp cận hệ thống 1. Khái niệm tiếp cận hệ thống Tiếp cận được hiểu là cách tiến đến đối tượng, nghiên cứu đối tượng theo cách như thế nào. TCHT là xem xét một đối tượng nghiên cứu như là một hệ thống lớn bao gồm những hệ con.

Hệ con gồm những hệ nhỏ hơn, giữa các bộ phận trong một hệ con và giữa các hệ con với nhau cũng như giữa hệ lớn với môi trường cũng có mối tương tác xác định. Nhờ mối tương tác này mà hệ thống có những thuộc tính mới, những chất lượng mới vốn không có ở các bộ phận riêng lẻ, chưa từng có trước đó và không phải là số cộng các tính chất của các bộ phận (nguyên lý tính trồi - Emergence). Đó là những chất lượng mới mang tính toàn vẹn hay tính tích hợp của hệ thống. Toàn hệ thống là một chỉnh thể có khả năng tự điều chỉnh tự thân vận động và phát triển không ngừng.

TCHT trong học thuyết của Benalanffy là sự kết hợp giữa phương pháp phân tích và tổng hợp. Bertalanffy cho rằng tất cả các hệ thống được các nhà vật lý nghiên cứu là hệ thống cô lập - hệ thống không có tương tác gì (trao đổi VC&NL) với môi trường bên ngoài.[42] 8 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Tuy nhiên, là một nhà sinh học, Bertalanffy biết rằng những giả thuyết như vậy là không thể áp dụng cho hầu hết các hiện tượng tự nhiên. Tách rời khỏi môi trường xung quanh, SV sống sẽ nhanh chóng đi đến cái chết vì thiếu ôxy, nước và thức ăn. Các cấp TCS là những hệ thống mở: chúng không thể tồn tại nếu thiếu sự trao đổi liên tục VC&NL với môi trường.

Điểm đặc trưng của hệ thống mở là sự tương tác với các hệ thống bên ngoài khác. Sự tương tác này có hai thành phần: đầu vào - những gì từ bên ngoài đi vào hệ thống - và đầu ra - những gì từ bên trong rời khỏi hệ thống ra môi trường. Khi nói đến bên trong và bên ngoài của một hệ thống, chúng ta cần phân biệt được hệ thống và môi trường của nó. Hệ thống và môi trường được phân biệt bởi một ranh giới được gọi là ranh giới của hệ thống.

TCHT là phương pháp luận để nghiên cứu hệ sống trên cơ sở phân tích những dấu hiệu bản chất của hệ sống: hệ có tổ chức trong mối quan hệ mật thiết giữa cấu trúc – cấu trúc và cấu trúc - chức năng. Hệ mở có khả năng tự điều chỉnh duy trì những hằng số sinh học ổn định tương đối, mang các đặc trưng cơ bản của sự sống và hệ luôn vận động để phát triển, được thể hiện trong mỗi cấp độ TCS. Nguyễn Đình Hòe và Vũ Văn Hiếu đã phát biểu khái niệm TCHT một cách ngắn gọn như sau: TCHT là cách nhìn nhận thế giới qua cấu trúc hệ thống, thứ bậc và động lực của chúng, đó là một cách tiếp cận toàn diện và động. Phương pháp tiếp cận hệ thống Có hai hướng tiếp cận vấn đề khi thực hiện các nghiên cứu trong thực tế: tiếp cận dựa trên các thành tố và tiếp cận dựa trên tổng thể, thực chất đây là phương pháp phân tích và phương pháp tổng hợp.

Sự thống nhất giữa hai phương pháp phân tích cấu trúc và tổng hợp hệ thống đã sản sinh ra phương pháp TCHT. Tiếp cận phân tích và tiếp cận tổng hợp không những không đối lập nhau, hay loại trừ nhau mà còn bổ sung cho nhau. Tiếp cận phân tích phân 9 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] chia hệ thống thành các thành tố cơ bản nhằm nghiên cứu các chi tiết và tìm hiểu các loại quan hệ tồn tại giữa chúng.