chương I luật BHXH - Nguyên tắc Bồi hoàn : là một trong những nguyên tắc cơ bản nhất của BHXH. Người tham gia BHXH chắc chắn sẽ nhận được những khoản bồi hoàn. Vì tôn chỉ của BHXH là bù đắp thu nhập cho người lao động khi họ chẳng may mat khả năng, cơ hội lao động tạm thời hay vĩnh viễn. Trong khi đó, không thể có người lao động nào có khả năng lao động mãi mãi để làm ra thu nhập, mà với qui luật của muôn đời “Sinh, Lão, Bệnh, Tử”, nên việc mat khả năng lao động tạm thời hay vĩnh viễn là khả năng chắc chắn của mỗi người.
Trong chế độ trợ cấp hưu trí người lao động không còn khả năng lao động vì tuổi tác, lúc này BHXH sẽ thực hiện nguyên tắc bồi hoàn đối với những khoản mà họ đã đóng góp trước đó để có thu nhập, ổn định cuộc sống. Điều này đã cắt nghĩa tại sao, khi người lao động tham gia BHXH là họ có thể yên tâm cho cuộc sống của mình. Đúng như vậy, đặc biệt là ở các nước phát triển, khi mà tập quán, lối sống của mỗi cá nhân trong xã hội ngày càng độc lập, quan hệ của các thành viên trong gia đình phát triển theo hướng ngày càng lỏng hon, nhất là về mặt kinh tế, thì tham gia BHXH đã trở thành tất yếu, nhất là đối với những người có tuổi. Ngay ở Việt Nam chúng ta, mặc dù BHXH có thực sự chưa lâu, nhưng rất nhiều người đã cảm nhận được sự cần thiết và quí giá của nó.
Nếu trước đây trong xã hội, một phương châm sống được hình thành và thừa nhận từ lâu và phổ biến là Trẻ cậy cha, già cậy con, thì ngày nay không ít người đã thừa nhận Trẻ cậy cha, già không chỉ cậy con, mà còn cậy cả BHXH. - Mức đóng bảo hiểm xã hội được tính trên cơ sở tiền lương, tiền công của người lao động. Mức đóng góp gồm 2 phần: phần đóng góp của người lao động và phần đóng góp của người sử dụng lao động. Điều này thể hiện mối quan hệ hài hòa SV: Đào Duy Thành Lớp: Kinh tế bảo hiểm 52B Chuyên đề thực tập tốt nghiệp 17 GVHD: ThS.
Bùi Quynh Anh về lợi ích qua lại giữa người lao động va người sử dung lao động trong BHXH. Mức đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện được tính trên cơ sở mức thu nhập do người lao động lựa chọn nhưng mức thu nhập này không thấp hơn mức lương tối thiểu chung. - Mức hưởng BHXH được tính trên cơ sở mức đóng, thời gian đóng BHXH và có chia sẻ giữa những người tham gia BHXH. Nguyên tắc này được thể hiện trên các mặt sau: có đóng BHXH thì được hưởng chế độ: thời gian tham gia đóng BHXH nhiều, mức đóng góp cao thì mức trợ cấp ốm đau, thai sản, TNLĐ-BNN, lương hưu, trợ cấp tử tuất và trợ cấp thất nghiệp được hưởng với mức cao và ngược lại.
Tuy nhiên, với đặc tính của bảo hiểm thì chia sẻ giữa những người tham gia là không thé thiếu, nguyên tắc chia sẻ của BHXH được thể hiện ở tất cả các chế độ, trong chế độ trợ cấp hưu trí cũng vậy vì thời gian hưởng lương hưu của những người tham gia là khác nhau. - Người lao động vừa có thời gian đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc vừa có thời gian đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện được hưởng chế độ trợ cấp hưu trí trên cơ sở thời gian đã đóng bảo hiểm xã hội. Ngoài ra chế độ trợ cấp hưu trí còn tuân theo 2 nguyên tắc riêng biệt : - Nguyên tắc phân biệt hợp lý giữa chế độ trợ cấp hưu trí giữa lao động Nam và lao động Nữ - Nguyên tắc ưu đãi đối với một số ngành nghề lĩnh vực nhất định như người lao động hành nghề có tính chất nặng nhọc, độc hại, làm việc ở vùng xa xôi hẻo lánh, làm việc trong lĩnh vực an ninh quốc phòng Các đặc trưng cơ bản của chế độ trợ cấp hưu trí Thứ nhất, có sự tách biệt rõ nét giữa quá trình đóng và quá trình hưởng. Người lao động tham gia đóng phí BHXH trong suốt quá trình lao động và họ được hưởng một số chế độ BHXH trong thời gian này.
Trong chế độ trợ cấp hưu trí có sự tách biệt tương đối giữa đóng và hưởng vì đây là 2 quà trình tách biệt về thời gian. Người lao động chỉ được hưởng khi kết thúc quá trình lao động, tham gia đóng BHXH. Tỷ lệ phần trăm tiền lương. của họ đóng vào quỹ BHXH, từ quỹ BHXH sé được chỉ trả ,cho thế hệ trước.
Như vậy có tính kế thừa liên tiếp quỹ của các thế hệ lao động, trong việc hình thành quỹ trợ cấp hưu trí. Thứ hai, mức hưởng lương hưu cao hay thấp phụ thuộc vào thời điểm tham gia BHXH thời gian đóng BHXH. Mức lương bình quân tiền lương, tiền công SV: Đào Duy Thành Chuyên đề thực tập tốt nghiệp 18 GVHD: ThS. Bùi Quynh Anh tháng đóng bảo hiểm xã hội để tính lương hưu, trợ cấp một lần đối với người lao động tham gia bảo hiểm xã hội sẽ có cách tính khách nhau tùy thuộc vào thời điểm tham gia BHXH của người lao động.
Ké từ thời điểm luật BHXH có hiệu lực, cách tính sẽ là 10 năm cuối trước khi nghỉ hưu của người lao động Thứ ba, chế độ trợ cấp hưu trí thể hiện mối quan hệ chặt chẽ giữa người lao động và người sử dụng lao động. Mối quan hệ đó thể hiện lợi ích qua lại giữa 2 giới. Người lao động khi về già cần có khoản thu nhập để đảm bảo cuộc sống của mình. Trong khi đó người sử dụng lao động muốn ổn định phát triển sản xuất kinh doanh, ngoài việc đầu tư cơ sở hạ tầng ,kỹ thuật cho xí nghiệp, họ còn phải chăm lo đến đời sống người lao động của mình, bằng cách trả lương cho họ.
Điều đặc biệt ở đây là chủ sử dụng lao động còn đảm bảo cho người, lao động về lâu dài là hàng tháng họ nộp cho quỹ BHXH theo tỷ lệ phần trăm quỹ lương của mình. - Tuổi nghỉ hưu và điều kiện hưởng trợ cấp hưu trí. Tuổi nghỉ hưu là một trong những nhân tố quan trọng trong việc hình thành chế độ trợ cấp hưu trí ở mỗi quốc gia. Tuỳ theo, các điều kiện về văn hoá kinh tế - xã hội, mà người ta đưa ra những quy định riêng, về tuổi nghỉ hưu, ngay cả tuổi nghỉ hưu giữa nam và nữ.
Đối với mỗi quốc gia có nền kinh tế khác nhau thì tuổi nghỉ hưu cũng khác nhau. Chúng ta có thể nhận thấy ở những nước đang phát triển, đặc biệt là các nước trong khu vực Đông Nam Á. Tuổi trung bình được nhận lương hưu là 55 - 65 tuổi những nước có nền kinh tế phát triển, tuổi trung bình được nhận lương hưu của nam là 65 tuổi, nữ từ 60 - 65 tuổi, có thể thấy rõ vấn đề này qua bảng sau: Bảng 1.1: Độ tuổi nghỉ hưu của một số nước trên thế giới Tên nước Nam (tuôi) Nữ (tuổi) Mỹ 65 TT 65 Anh 60 65 Pháp 65 60 | Đức 63 65 Nga | 60 60 Nhật 65 65 Hàn Quốc 60 60 Hong Kông| 65 65 Trung Quốc 55 60 (Nguôn: tapchibaohiemxahoi.vn) SV: Dao Duy Thanh Lớp: Kinh tế bảo hiểm 52B Chuyên đề thực tập tốt nghiệp 19 GVHD: ThS. Bùi Quỳnh Anh Bảng số liệu trên cho thấy mỗi quốc gia đã xác định cụ thể cho chế độ trợ cấp hưu trí một độ tuổi nhất định.
Tuy nhiên ngày nay, khi điều kiện đời sống vật chất ngày được nâng cao, nền kinh tế phát triển, quy định tuổi nghỉ hưu đã được thay đổi cho phù hợp hơn. Mặt khác độ tuổi nghỉ hưu ngày càng tăng nên đây là nhân tố hết sức quan trọng góp phần nâng cao thời gian lao động, cống hiến của người lao động cho xã hội. Với Việt Nam tuổi nghỉ hưu nữ là 55 tuổi nam là 60 tuổi. Tuy nhiên có những quy định riêng cho những trường hợp cá biệt ở dưới độ tuổi này vẫn đủ điều kiện nghỉ hưu nếu người lao động tham gia chiến đấu ở các chiến trường B, C, K tham gia lao động ở những công việc nặng nhọc, độc hại.
Ngoài ra điều kiện nghỉ hưu còn phụ thuộc vào thời gian tham gia đóng BHXH, điều kiện về sức khoẻ, mất sức khoẻ từ 61% trở lên. Như vậy việc xác định ,độ tuổi nghỉ hưu là vấn đề hết sức quan trọng đây là nội dung cơ bản của chế độ trợ cấp hưu trí ở mỗi quốc gia. Nội dung cơ bản của chế độ trợ cấp hưu trí 1. Các khái niệm có liên quan > Khái niệm chế độ BHXH Chế độ BHXH là sự cụ thể hoá các chính sách an sinh xã hội.
BHXH bao gồm các chế độ trợ cấp như: trợ cấp ốm đau ,Chăm sóc y té, trợ cap that nghiép, thai san, trợ cấp người tan tật và trợ cấp người nuôi dưỡng , trợ cấp hưu trí, trợ cấp TNLD — BNN. > Khái niệm chế độ trợ cấp hưu trí Theo nghĩa chung nhất thi chế độ trợ cấp hưu trí được hiểu là chế độ BHXH đảm bảo thu nhập cho người hết tuổi lao động hoặc không còn tham gia quan hệ lao động nữa. Theo Tổ chức lao động Quốc tế (ILO) thì chế độ trợ cấp hưu trí là một dạng trợ cấp trong hệ thống trợ cấp bap hiểm xã hội dành cho những người tuổi cao không thể tiếp tục làm việc bình thường được nữa. Từ khái niệm này chúng ta thấy có hai nội dung lớn tạo thành khái niệm về hưu trí: * Thứ nhất: Huu trí cũng là một dạng trợ cấp của xã hội như những trợ cấp 6m đau, thai sản, tai lan lao động, thất nghiệp, tàn tat , tử tuất.Nó cũng được thực hiện bởi sự phân phối, phân phối lại thu nhập.
Mặc dù có những nước có qui định việc người lao động đóng góp để hưở hưu trí nhưng không thể ai đóng bao nhiêu SV: Đào Duy Thanh Lớp: Kinh tế bảo hiểm 52B Chuyên đề thực tập tốt nghiệp 20 GVHD: ThS. Bùi Quỳnh Anh hưởng bấy nhiêu. Bởi vì sau khi nghỉ việc tuổi thọ của mỗi người một khác. Vì thế van đề chia sẻ rủi ro, bù đắp, tương trợ cộng đồng cũng được thé hiện khá rõ.
- Thứ hai: Huu trí dành cho những người cao tuổi không thé tiếp tục làm việc được nữa. Đây là một nội dung quan trọng nhất của chế độ trợ cấp hưu trí. Trước hết nó thể hiện sự rủi ro về tuổi tác cần được trợ cấp, mặt khác nó lại bảo đảm cho quyền về lao động cho những người chưa bị rủi ro, vẫn làm việc bình thường.