CHƯƠNG 1: TỎNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN VE ODA 1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu ODA chính thức xuất hiện từ sau năm 1945 với mục tiêu là phần vốn mà các nƯỚC thắng trận hỗ trợ cho các nước bại trận nhằm phục hồi nền kinh tế sau chiến tranh. Sau này ODA đã trở thành phần vốn mà các nước phát triển có trách nhiệm hỗ trợ cho các nước đang và chậm phát triển để phát triển kinh tế. Chính vì lịch sử ra đời và mục đích của ODA nên ở hầu hết các nước viện trợ hay nhận viện trợ đều có những nghiên cứu về ODA và những nghiên cứu đó thường tùy thuộc vào các khía cạnh, góc độ mà quốc gia đó quan tâm. Vì vậy có thể nói các tài liệu liên quan đến ODA trên thế giới là rất phong phú và nó được xem xét ở nhiều khía cạnh khác nhau, nó lại phụ thuộc vào mỗi lĩnh vực nghiên cứu ma nhà tai trợ quan tâm vả từng nhà nhận viện trợ quan tâm, chứ chưa được thống nhất thành bộ tài liệu chính thống dé sử dụng.
Tuy nhiên, đối với các nghiên cứu nước ngoài về ODA có thể kế tới một số nghiên cứu nồi bật như: * Về lịch sử ra đời và khái niệm về ODA: - Công trình nghiên cứu của Helmut FUHER (1996), “A history of the development assistance commitee and the development in dates, names and figures” đã trình bày các nội dung liên quan tới khái niệm và nguồn gốc ra đời của ODA. Theo đó, năm 1969, OECD đã đưa ra khái niệm về ODA: “ Hỗ trợ phát triển chính thức (viết tắt là ODA) là nguồn vốn hỗ trợ dé tăng cường phát triển kinh tế va xã hội của các nước đang phát triển, thành tố hỗ trợ chiếm một khoảng không xác định trong khoản tài trợ này”. - Cuốn “Hỗ trợ phát triển chỉnh thức ODA: Những hiểu biết căn bản và thực tiễn ở Việt Nam” - Hà Thị Ngọc Oanh - NXB Giáo Dục, 1998, 98 tr. Trong đó, tác giả đã trình bày lịch sử hình thành, khái niệm, phân loại, tác dụng của ODA; tình hình cung cấp và tiếp nhận ODA trên thế giới; tình hình huy động, tiếp nhận vốn và nguồn huy động ở Việt Nam; những khó khăn và thuận lợi trong huy động, tiếp nhận ODA ở Việt Nam.
* Về nghiên cứu tác động của ODA đối với phát triển kinh tế - xã hội và các lĩnh vực: - Tun Lin Moe (2012), “ An empirical investigation of relationships between official development assistance (ODA)and human and educational development”, đây là nghiên cứu đã đưa ra các đánh giá những tac động của ODA vào sự phát triển giáo dục của con người ở 8 quốc gia được lựa chọn tại Nam A và đánh giá những tiến bộ của các quốc gia sau 15 năm tiếp nhận vốn ODA. - Jamie Morrison, Dirk Bezemer and Catherine Arnold (11/2004), “Official development assistance to agriculture”, DFID, đã nghiên cứu về động thái nguồn vốn ODA cho nông nghiệp và phát triển nông thôn trong 2 thập kỷ qua. Theo kết quả nghiên cứu thì tỷ trọng nguồn vốn ODA cho nông nghiệp cao nhất chiếm 17% vào năm 1982 và giảm xuống còn 3,5% tổng vốn ODA vào năm 2002. Từ năm 1982 — 2002, ODA cho nông nghiệp ở Châu Phi giảm 50% và tại Nam và Trung A giảm 83%.
Nguyên nhân do nhà tài trợ tập trung vào các lĩnh vực khác như y tế, giáo dục, công nghiệp va dich vụ. - Asian Development Bank (1999), “Technical Assitance to Thailand for development of Agriculture and cooperative”, Manila, Philippines. Nghiên cứu về những thành công trong việc xây dựng hệ thống quản ly, điều phối các chương trình viện trợ của Thái Lan. Các chương trình viện trợ tập trung ở một cơ quan là Tổng vụ hợp tác kinh tế và kỹ thuật trực thuộc Chính phủ Thái Lan.
- Bùi Thanh Hương (2008), “Thu hút và sử dụng vốn hỗ trợ phát triển chỉnh thức: Truong hợp ngành đường sắt Việt Nam”, luận văn thạc sĩ Kinh tế, Trường Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội. Luận văn đã tổng hợp và phân tích chính sách thu hút ODA ở Việt Nam nói chung và ngành đường sắt nói riêng, làm rõ thực trạng việt thu hút, quản lý, sử dụng ODA trong ngành đường sắt Việt Nam trong thời gian từ 1995 - 2008. Trên cơ sở đó tác giả đưa ra được những giải pháp khả thi để thu hút và sử dụng có hiệu quả hơn nữa vốn ODA trong ngành đường sắt Việt Nam trong giai đoạn sau khi Việt Nam gia nhập WTO. - Nguyễn Ngọc Hải (2008), “ODA của Ngân hàng Phát triển châu A (ADB) trong ngành Lâm nghiệp (nghiên cứu trường hợp 4 tinh Thanh Hóa, Quang Trị, Gia Lai, Phú Yên) giai đoạn 2001 - 2005”, luận văn thạc sỹ Kinh tế, Trường Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội.
Luận văn đã nêu bật những thành công và hạn chế trong sử dụng ODA của ADB tại dự án vay đầu tiên của ngành Lâm nghiệp, trên cơ sở đó tác giả đề xuất một số giải pháp và kiến nghị nhằm khắc phục những hạn chế và rút ra kinh nghiệm cho các dự án vay ODA từ ADB trong Lâm nghiệp Sau này. - Hà Thi Thu (2014), “Thu hút và sử dụng nguon vốn hỗ trợ phát triển chính thức (ODA) vào phát triển nông nghiệp, nông thôn Việt Nam: nghiên cứu tại vùng Duyên hải Miễn Trung”, luận án Tiến sĩ, Dai học Kinh tế quốc dan. Nghiên cứu đã làm rõ cơ sở lý luận của nguồn vốn ODA đối với nông nghiệp và phát triển nông thôn, cụ thể : Đánh giá tác động của ODA; xác định quy trình thu hút và sử dụng ODA; Tiêu chí đánh giá thu hút và sử dụng ODA và các nhân tố khách quan và chủ quan anh hưởng đến thu hút và sử dụng ODA. Qua đó khang định, ODA tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong quá trình tái cơ cấu nông nghiệp và phát triển nông thôn trong thời kỳ mới.
Đồng thời, luận án đã phân tích thực trạng thu hút và sử dụng ODA tại vùng Duyên hải Miền Trung, đã rút ra những kết quả và những tồn tại, hạn chế và nguyên nhân, trên cơ sở đó đề xuất các giải pháp tăng cường thu hút va nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn vốn này. - Nguyễn Thị Minh Hòa (2013), “Nguồn vốn ODA với van dé xóa đói giảm nghèo ở Ninh Binh”, luận văn Thạc sĩ Kinh tế chính trị, Dai học Kinh tế - Dai học Quốc gia Hà Nội. Ngoài việc đề cập tới vai trò của ODA đối với hoạt động xóa đói giảm nghẻo, đề tài đã đi sâu nghiên cứu thực trạng đói nghèo và vai trò của nguồn vốn ODA với công tác xóa đói giảm nghèo của tỉnh Ninh Bình và phân tích các động của nguồn vốn ODA như thúc đây phát triển cơ sở hạ tầng, giáo dục, tạo việc làm, tăng thu nhập và phát triển mạng lưới an sinh xã hội. Từ những đánh giá về thực trạng tác giả cũng đã đưa ra các giải pháp nhằm tăng cường vai trò của ODA cho tỉnh Ninh Bình.
Đối với các tỉnh như Sơn La với điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội khác biệt so với tat cả các tỉnh thành khác trong cả nước van dé thu hút và sử dụng ODA hết sức quan trọng nhưng đến hiện tại vẫn chưa có một công trình nghiên cứu nào phân tích được tình hình thu hút và sử dụng ODA trong các lĩnh vực có phạm vi hẹp. Mặc dù đã có rất nhiều đầu sách và công trình nghiên cứu khác nhau dé cập tới van đề ODA về khu vực Tây Bắc cũng như Sơn La nhưng vẫn dừng lại ở việc đánh giá tổng quan chứ chưa di vào một ngành hoặc lĩnh vực cụ thé. Có thể kể tới đề tài: N guyén Thi Lan Anh (2010), “Nâng cao hiệu qua sw dung nguon vốn hỗ tro phát triển chính thức (ODA) tại tỉnh Sơn La”, luận văn thạc sĩ Kinh tế, Trường Đại học Kinh tế quốc dân, Hà Nội. Đề tài đã đi sâu phân tích thực trạng sử dụng ODA, kết hợp với việc sử dụng các hệ thống chỉ tiêu đánh giá hiệu quả sử dụng dé đưa ra các nhận định về hiệu quả sử dụng ODA của Sơn La, từ đó đề xuất các giải pháp để nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn vốn này tại tỉnh.
Tuy nhiên, luận văn này không đi sâu phân tích về một ngành hay lĩnh vực cụ thể. * Nghiên cứu về các giải pháp thu hút, sử dụng và quản lý ODA - Quy chế Quản lý và sử dụng nguôn hồ trợ phát triển chính thức ban hành kèm theo Nghị định số 131/2006/NĐ-CP ngày 09/11/2006 của Chính phủ. Quy chế ban hành các quy định chung; trình tự các bước từ giai đoạn vận động đến ký kết điều ước quốc tế; theo dõi đánh giá chương trình, dự án và quản lý nhà nước về ODA. Quy chế này đã thể hiện nhiều quan điểm mới trong việc thu hút và sử dụng nguồn vốn ODA.
Sau bồn lần ban hành, Quy chế này được coi là phù hợp và dé đưa vào ứng dụng nhất. Nhưng quy chế mới chỉ là văn bản khung hướng dẫn việc quản lý và sử dụng ODA. - Tran Thị Phuong Thảo (2005), “Các giải pháp thu hút và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn vốn Hỗ trợ phát triển chính thức (ODA) tại Bộ Nông nghiệp và PTNT trong giai đoạn hiện nay ”, luận văn Thạc sĩ, Học viện Tài chính. Nghiên cứu đề cập tới các giải pháp vĩ mô đối với Bộ Nông nghiệp và PTNT.
Tuy nhiên, các giải pháp mới chỉ tiếp cận đưới góc độ ngành chứ chưa xét tới yếu tô địa phương và khu vực. - Tôn Thành Tâm (2005), “Giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý nguồn vốn Hỗ trợ phát triển chính thức (ODA) tại Việt Nam”, Luận an Tién sĩ Kinh tế, Đại học Kinh tế Quốc dân. Luận án đã đề cập tới những vấn đề lý luận cơ bản về hiệu quả quản lý ODA, phân tích và đánh giá hiệu quả quản lý ODA của Việt Nam và đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý nguồn vốn ODA cho tới năm 2010. Tác giả cũng đưa ra kinh nghiệm sử dụng của một số quốc gia, nhưng mới chỉ đề cập tới kết quả mà chưa thực sự nhắn mạnh về cách thức xây dựng mô hình hay cơ chế cụ thê.
Nhận xét Thông qua tổng quan các nghiên cứu về khái niệm, về thu hút, sử dụng ODA có thể nhận thấy các nghiên cứu đã chỉ ra được các vấn đề lý luận cơ bản về ODA như khái niệm, đặc điểm, vai trò của ODA. Đồng thời, các nghiên cứu đã đưa ra được những thực trạng về thu hút và sử dụng nguồn vốn này tại một số nước, khu vực trên thế giới cũng như tại Việt Nam.