Chương 1 KHÁI QUÁT CHUNG VỀ BẢO HIỂM XÃ HỘI TỰ NGUYỆN VÀ PHÁP LUẬT BẢO HIỂM XÃ HỘI TỰ NGUYỆN 1. Khái quát chung về Bảo hiểm xã hội tự nguyện 1. Khái niệm, ý nghĩa BHXH tự nguyện Bảo hiểm xã hội có lịch sử hình thành, phát triển từ lâu đời và được triển khai thực hiện rộng rãi trên thế giới, "chế độ bảo hiểm tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp ra đời lần đầu tiên ở nước Phổ” (Cộng hòa liên bang Đức). "Đến năm 1850 và năm 1861 các quỹ ốm đau được thành lập ở Đức, Bỉ.
Năm 1883, nước Đức ban hành đạo luật đầu tiên về BHXH” [33]. Khi mới triển khai thực hiện BHXH, hầu hết các nước thường áp dụng BHXH bắt buộc cho các đối tượng có nhu cầu và có khả năng tham gia BHXH bắt buộc (dành cho những người tham gia quan hệ lao động). Ở Việt Nam BHXH ra đời từ rất sớm. Từ năm 1986, Việt Nam đã thực hiện chính sách cải cách kinh tế và chuyển đổi nền kinh tế từ cơ chế kế hoạch hóa tập trung sang cơ chế thị trường, sự đổi mới về cơ chế kinh tế đòi hỏi có những thay đổi tương ứng về chính sách xã hội nói chung và chính sách BHXH nói riêng.
Hiến pháp năm 1992 đã nêu rõ: Nhà nước thực hiện chế độ BHXH đối với công chức Nhà nước và người làm công ăn lương, khuyến khích phát triển các hình thức BHXH khác đối với người lao động. Trong văn kiện Đại hội VII của Đảng Cộng sản Việt Nam đã nêu rõ, cần đổi mới chính sách BHXH theo hướng mọi người lao động và các đơn vị kinh tế thuộc các thành phần kinh tế đều có nghĩa vụ đóng góp BHXH, thống nhất tách quỹ BHXH ra khỏi ngân sách. Ngay trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội đất nước giai đoạn 2011-2020, Đảng Cộng sản Việt Nam đã đề ra mục tiêu là 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com “tiếp tục sửa đổi, hoàn thiện hệ thống bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp, trợ giúp và cứu trợ xã hội đa dạng, linh hoạt, có khả năng bảo vệ, giúp đỡ mọi thành viên trong xã hội, nhất là các nhóm yếu thế, dễ bị tổn thương, vượt qua khó khăn hoặc các rủi ro trong đời sống” [20, tr. Hiện nay, ở nước ta Bảo hiểm xã hội được thực hiện với cơ chế Nhà nước - Người sử dụng lao động - Người lao động.
Trong đó, cơ quan nhà nước đóng vai trò tiến hành các hoạt động bảo hiểm, người sử dụng lao động và người lao động cam kết đóng góp cho nhà nước để được hưởng các chế độ bảo hiểm. BHXH là một trong những phương pháp được con người lựa chọn để nhằm bù đắp một phần thu nhập khi đối mặt với những rủi ro, biến cố trong cuộc sống như lũ lụt, hạn hán, động đất, hoả hoạn, bệnh tật, mất việc làm… Khi rơi vào những trường hợp rủi ro trên, con người có nhu cầu đòi hỏi khắc phục khó khăn về kinh tế, chữa bệnh, an dưỡng tuổi già, chăm sóc sức khoẻ… Chính vì vậy các nhà nghiên cứu chính sách xã hội đã đề ra chính sách bảo hiểm xã hội. Bảo hiểm xã hội là bộ phận chủ yếu, trụ cột, đóng vai trò quyết định của hệ thống An sinh xã hội và được thể chế hoá bằng những văn bản quy định pháp luật của nhà nước. Có nhiều khái niệm khác nhau về BHXH, nhưng khái niệm theo Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) đó là: BHXH là sự đảm bảo thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập đối với người lao động khi họ gặp phải những biến cố rủi ro làm giảm hoặc mất khả năng lao động hoặc mất việc làm, bằng cách hình thành và sử dụng một quỹ tài chính tập trung do sự đóng góp của người sử dụng lao động, người lao động và sự bảo trợ của Nhà nước, nhằm đảm bảo an toàn đời sống cho người lao động và cho gia đình họ, góp phần bảo đảm an toàn xã hội.
8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Từ những nhu cầu của cuộc sống cần có sự san sẽ, giúp đỡ nhau, tương thân tương ái mà Bảo hiểm xã hội tự nguyện ra đời bên cạnh bảo hiểm xã hội bắt buộc là nhu cầu tất yếu. Hiện nay, trên thế giới có hai mô hình BHXH tự nguyện, đó là “BHXH tự nguyện áp dụng cho bất kì người lao động nào tự nguyện tham gia và mô hình bảo hiểm bổ sung cho BHXH bắt buộc” [16, tr. Mặc dù mang tính chất tự nguyện nhưng BHXH tự nguyện là chính sách do Nhà nước ban hành nhằm đảm bảo quyền lợi cho các bên tham gia; Nhà nước quy định mức đóng góp để hình thành Quỹ BHXH tự nguyện đảm bảo đủ kinh phí để chi trả cho người tham gia BHXH tự nguyện và xây dựng các chế độ mà người tham gia BHXH được hưởng (bao gồm điều kiện hưởng, mức hưởng) nhằm bảo đảm bù đắp rủi ro cho người tham gia BHXH tự nguyện. BHXH tự nguyện là loại hình BHXH được xây dựng trên cơ sở tự nguyện của người lao động với tư cách là người tham gia cũng là người hưởng BHXH.
Giữa loại hình BHXH tự nguyện và loại hình BHXH bắt buộc có những điểm giống nhau về mục tiêu, bản chất, mục đích hoạt động, sự hình thành và sử dụng quỹ. Tuy nhiên, BHXH tự nguyện có những điểm khác so với BHXH bắt buộc đó là mối quan hệ lao động của những người tham gia BHXH ở hai loại hình này. Trong những năm qua, cùng với BHXH bắt buộc, việc triển khai BHXH tự nguyện đã phát huy tác dụng trong việc hỗ trợ người lao động khi gặp những khó khăn, biến cố trong cuộc sống, trên cơ sở những đóng góp của người lao động trước khi xảy ra những rủi ro đó. Có thể hiểu một cách khái quát về Bảo hiểm xã hội tự nguyện như sau: Bảo hiểm xã hội tự nguyện là một loại hình BHXH do Nhà nước ban hành để đảm bảo thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập đối với người lao 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com động khi họ gặp phải những biến cố rủi ro làm giảm hoặc mất khả năng lao động bằng cách hình thành và sử dụng một quỹ tài chính tập trung do sự tự nguyện đóng góp một phần thu nhập của người lao động, người sử dụng lao động, nhằm đảm bảo an toàn đời sống cho người lao động và cho gia đình họ, góp phần bảo đảm an sinh xã hội.
Hoặc có thể nói: Bảo hiểm xã hội tự nguyện là loại hình bảo hiểm xã hội mà người lao động tự nguyện tham gia, được lựa chọn mức đóng và phương thức đóng phù hợp với thu nhập của mình để hưởng bảo hiểm xã hội. Từ những khái niệm trên đây, có thể thấy rằng người lao động có quyền lựa chọn mức đóng, phương thức đóng phù hợp với thu nhập của mình và người lao động hoàn toàn tự nguyện tham gia BHXH tự nguyện để được hưởng các chế độ bảo hiểm theo quy định của nhà nước. Khi tham gia vào BHXH tự nguyện thì mức đóng góp được chia cho người sử dụng lao động và người lao động; tỷ lệ đóng góp của các bên khác nhau tuỳ thuộc vào sự thoả thuận giữa người lao động và người sử dụng lao động khi tham gia BHXH tự nguyện thông qua việc người sử dụng lao động trả lương cho người lao động để người lao động tự nguyện tham gia BHXH tự nguyện. BHXH tự nguyện không vì mục tiêu lợi nhuận, mà vì mục đích bảo đảm sự phát triển lâu bền của nền kinh tế, góp phần ổn định, thúc đẩy sự tiến bộ của xã hội.
Cùng với BHXH bắt buộc, Bảo hiểm xã hội tự nguyện có ý nghĩa nhân văn sâu sắc, thể hiện qua các mặt sau đây: Thứ nhất, BHXH tự nguyện góp phần thực hiện công bằng xã hội, tạo sự bình đẳng giữa các thành phần kinh tế trên thị trường lao động. BHXH tự nguyện là công cụ phân phối lại thu nhập giữa những người có thu nhập cao, thấp khác nhau theo hướng có lợi cho những người có thu nhập thấp; là công cụ phân phối thu nhập của những người mạnh khoẻ, may mắn, có việc làm ổn 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com định cho những người đau ốm, gặp phải những biến cố, rủi ro trong lao động sản xuất và trong cuộc sống. Ở các nước phát triển và đang phát triển, trong điều kiện kinh tế thị trường, sự phân hoá giàu nghèo ngày càng gia tăng. Chính phủ các nước đều đưa ra các chính sách để giảm dần khoảng cách giàu, nghèo, chính vì vậy, chính sách BHXH tự nguyện là một trong những chính sách tạo sự bình đẳng cho người lao động, góp phần làm giảm bớt khoảng cách giữa người giàu và người nghèo.
Thứ hai, BHXH tự nguyện có vai trò phân phối, sử dụng hiệu quả nguồn quỹ dự phòng, tạo cơ chế chia sẻ, nhằm giảm bớt những rủi ro, góp phần phòng tránh và hạn chế tổn thất, đảm bảo an toàn cho sản xuất và đời sống xã hội và tạo động lực phát triển kinh tế, xã hội. Quỹ BHXH tự nguyện được hình thành từ s ự đóng góp của người lao động và từ sự hỗ trợ của nhà nước để chi trả các chế độ cho người tham gia BHXH tự nguyện. Quỹ BHXH phát triển sẽ góp phần tạo nguồn lực tài chính, cung ứng vốn cho việc đầu tư phát triển kinh tế - xã hội. Vì vậy, quỹ BHXH tự nguyện góp phần ổn định tài chính tiền tệ quốc gia, thúc đẩy phát triển kinh tế đất nước.
Thứ ba, BHXH tự nguyện giúp đảm bảo thu nhập cho người lao động và gia đình họ khi gặp những khó khăn như ốm đau, tai nạn lao động, chết… Những người tham gia BHXH tự nguyện hầu hết là những người lao động tự do, thu nhập thường thấp, không ổn định, bấp bênh như: những người nông dân, kinh doanh, buôn bán nhỏ… khi họ tham gia BHXH tự nguyện sẽ giúp họ và gia đình họ đảm bảo được phần nào những rủi ro xảy ra trong cuộc sống. Thứ tư, BHXH tự nguyện góp phần nâng cao năng suất lao động xã hội, thúc đẩy sản xuất phát triển. Người tham gia BHXH tự nguyện được đảm bảo về thu nhập ổn định ở mức độ cần thiết, giúp họ tiết kiệm kinh phí đều 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đặn để dự phòng khi già yếu, mất sức lao động… Chính vì vậy, BHXH tự nguyện tạo động lực cho người lao động phấn khởi, yên tâm làm việc, tạo điều kiện để thu hút các nguồn lực lao động vào nền sản xuất, thúc đẩy sản xuất phát triển.