Tổng quan nghiên cứu

Quản lý tài chính công đối với lĩnh vực giáo dục luôn giữ vai trò cốt lõi trong chiến lược phát triển kinh tế bền vững. Tại huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên, giai đoạn 2018 - 2020 ghi nhận nguồn kinh phí chi thường xuyên từ ngân sách nhà nước cho ngành giáo dục chiếm tỷ trọng áp đảo, trung bình trên 70% tổng chi thường xuyên của toàn bộ ngân sách địa phương. Mặc dù quy mô cấp phát hàng năm liên tục gia tăng nhằm đáp ứng nhu cầu học tập của hàng chục nghìn học sinh, nguồn lực tài chính thực tế vẫn chưa bắt kịp nhu cầu đầu tư cơ sở vật chất và đổi mới trang thiết bị dạy học hiện đại.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn xuất phát từ những bất cập thực tiễn trong công tác điều hành ngân sách tại 97 cơ sở giáo dục công lập trực thuộc huyện. Quy trình lập dự toán tại một số đơn vị còn mang tính hình thức, công tác chấp hành ngân sách đôi khi chưa bám sát tiến độ thực tế, và chất lượng báo cáo quyết toán chưa đạt độ chuẩn hóa cao. Mục tiêu nghiên cứu cụ thể là hệ thống hóa cơ sở lý luận về quản lý chi thường xuyên, phân tích toàn diện thực trạng quản lý ngân sách giáo dục tại địa bàn giai đoạn 2018 - 2020, từ đó thiết lập hệ thống giải pháp đồng bộ có tính ứng dụng cao. Phạm vi nghiên cứu bao quát không gian hành chính huyện Đại Từ với dữ liệu thực chứng từ Phòng Tài chính - Kế hoạch, Phòng Giáo dục và Đào tạo, Kho bạc Nhà nước cùng toàn bộ các trường công lập. Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện qua việc tối ưu hóa tỷ lệ giải ngân, nâng cao chỉ số minh bạch tài chính và đảm bảo mục tiêu 100% trường học sử dụng ngân sách tiết kiệm, hiệu quả.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết kinh tế học công cộng của John Maynard Keynes về vai trò điều tiết tài khóa của nhà nước và lý thuyết quản lý tài chính công theo chu trình ngân sách hiện đại. Chi thường xuyên cho giáo dục công lập được định vị là khoản chi không hoàn trả trực tiếp từ ngân sách nhà nước, nhằm duy trì bộ máy vận hành và nâng cao chất lượng dịch vụ giáo dục. Các khái niệm cốt lõi bao gồm: chu trình quản lý ngân sách, định mức phân bổ dự toán, kiểm soát chi qua Kho bạc Nhà nước và phân cấp quản lý tài chính địa phương.

Khung nghiên cứu bám sát các căn cứ pháp lý then chốt như Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015 và Nghị quyết số 38/2016/NQ-HĐND của Hội đồng nhân dân tỉnh Thái Nguyên về phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi. Về mặt kinh tế, chi thường xuyên giáo dục được phân bổ thành 4 nhóm nội dung trọng yếu: chi thanh toán cho con người (tiền lương, phụ cấp, các khoản đóng góp theo lương), chi quản lý hành chính, chi hoạt động nghiệp vụ chuyên môn, và chi mua sắm, sửa chữa thường xuyên tài sản công.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp chặt chẽ giữa nguồn dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp nhằm đảm bảo tính khách quan và khoa học. Nguồn dữ liệu thứ cấp được thu thập từ báo cáo quyết toán ngân sách, báo cáo phát triển kinh tế - xã hội của Ủy ban nhân dân huyện Đại Từ và số liệu thống kê ngành giáo dục giai đoạn 2018 - 2020. Dữ liệu sơ cấp được thu thập qua cuộc khảo sát thực địa diện rộng tiến hành trong năm 2020.

Cỡ mẫu khảo sát gồm 205 cá nhân, được chọn theo phương pháp chọn mẫu định ngạch kết hợp ngẫu nhiên phân tầng. Trong đó, khối nhà quản lý gồm 11 cán bộ lãnh đạo, chuyên viên từ Ủy ban nhân dân huyện, Phòng Tài chính - Kế hoạch, Phòng Giáo dục và Đào tạo, và Kho bạc Nhà nước huyện. Khối đơn vị thụ hưởng gồm 194 đại diện là hiệu trưởng và kế toán trưởng của toàn bộ 97 cơ sở giáo dục công lập trên địa bàn (gồm 33 trường mầm non, 30 trường tiểu học, 29 trường trung học cơ sở, 3 trường liên cấp, 1 trường phổ thông dân tộc nội trú và 1 trung tâm giáo dục nghề nghiệp - giáo dục thường xuyên).

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích thống kê mô tả kết hợp thang đo Likert 5 mức độ (khoảng cách giá trị 0,8 điểm từ 1,00 đến 5,00) là nhằm lượng hóa chính xác mức độ hài lòng và đánh giá của các chủ thể đối với từng khâu quản lý. Phương pháp so sánh tương đối và tuyệt đối được áp dụng xuyên suốt để nhận diện xu hướng biến động của các dòng kinh phí qua 3 năm ngân sách.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, cơ cấu chi thường xuyên tại các trường công lập huyện Đại Từ có sự mất cân đối nghiêm trọng. Khoản chi thanh toán cho con người chiếm tỷ trọng trung bình từ 80% đến 85% tổng chi thường xuyên, trong khi chi cho hoạt động nghiệp vụ chuyên môn và mua sắm, sửa chữa tài sản chỉ chiếm khoảng 15% đến 20%. Điều này phản ánh nguồn lực phục vụ đổi mới phương pháp giảng dạy và hiện đại hóa phòng học còn rất eo hẹp.

Thứ hai, kết quả khảo sát 205 cán bộ ghi nhận điểm trung bình đánh giá công tác lập dự toán đạt mức 3,55/5,00 điểm (mức Đồng ý). Tuy nhiên, chỉ số đánh giá tính kịp thời và độ chính xác của dự toán chi nghiệp vụ chỉ đạt 3,12 điểm (mức Bình thường). Khâu chấp hành dự toán qua Kho bạc Nhà nước đạt độ chuẩn hóa cao với điểm trung bình 3,85 điểm, nhờ quy trình kiểm soát hồ sơ chứng từ chặt chẽ.

Thứ ba, sự phân bổ ngân sách giữa các bậc học có sự phân hóa rõ rệt. Cấp mầm non và tiểu học chiếm trên 65% tổng dự toán chi thường xuyên toàn huyện do mạng lưới trường lớp rộng và số lượng giáo viên đông đảo. Tỷ lệ hoàn thành dự toán chi ngân sách hàng năm tại các cơ sở đều đạt trên 98%, song hiện tượng điều chỉnh dự toán vào quý 4 vẫn diễn ra tại hơn 30% số đơn vị trường học.

Thảo luận kết quả

Thực trạng chi cho con người chiếm tỷ lệ áp đảo bắt nguồn từ đặc thù thâm dụng lao động của ngành giáo dục, cùng với chính sách cải cách tiền lương và bảo hiểm theo quy định hiện hành. Tuy nhiên, việc tỷ trọng chi chuyên môn bị thu hẹp đã ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng giảng dạy thực tế. Dữ liệu khảo sát khi được tổng hợp qua bảng ma trận đánh giá cho thấy năng lực của đội ngũ kế toán trường học là yếu tố tác động mạnh nhất đến sai lệch dự toán, với mức tác động đo lường trung bình đạt 4,15/5,00 điểm.

Khi so sánh với bài học thực tiễn tại huyện Sông Lô (tỉnh Vĩnh Phúc) - nơi 97,4% học sinh lớp 9 thi đỗ vào lớp 10 nhờ nguồn chi thường xuyên được ưu tiên linh hoạt cho bồi dưỡng giáo viên và ứng dụng công nghệ thông tin - huyện Đại Từ vẫn còn khoảng cách đáng kể trong việc phân bổ vốn cho chuyển đổi số học đường. Trên các biểu đồ cơ cấu và đồ thị đường biểu diễn xu hướng 2018 - 2020, các khoản chi quản lý hành chính có xu hướng giảm nhẹ khoảng 2,1%, nhưng tốc độ tăng trưởng chi đầu tư trang thiết bị dạy học vẫn chưa tương xứng với quy mô phát triển 97 trường học trên địa bàn.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, hoàn thiện quy trình lập dự toán ngân sách từ cấp cơ sở. Ủy ban nhân dân huyện chỉ đạo Phòng Giáo dục và Đào tạo phối hợp Phòng Tài chính - Kế hoạch tổ chức hướng dẫn lập dự toán chi tiết trước ngày 15 tháng 7 hàng năm. Đặt mục tiêu nâng độ chính xác của dự toán lên trên 95%, bám sát số lượng lớp học thực tế và kế hoạch giảng dạy từng kỳ, khắc phục triệt để tình trạng xin cấp bổ sung dự toán cuối năm.

Thứ hai, cơ cấu lại các nhóm nội dung chi thường xuyên giai đoạn 2022 - 2025. Phòng Tài chính - Kế hoạch chủ trì tham mưu điều chỉnh định mức phân bổ, phấn đấu nâng tỷ trọng chi cho hoạt động nghiệp vụ chuyên môn và mua sắm thiết bị từ mức dưới 20% hiện nay lên mức tối thiểu 22% đến 25% tổng chi thường xuyên vào năm 2025. Chủ động cắt giảm tối thiểu 10% chi phí hành chính và khánh tiết không thiết yếu.

Thứ ba, số hóa và siết chặt công tác kiểm soát thanh toán qua Kho bạc Nhà nước. Kho bạc Nhà nước huyện Đại Từ đẩy mạnh ứng dụng dịch vụ công trực tuyến mức độ 4, rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ quyết toán xuống dưới 3 ngày làm việc. Thực hiện từ chối thanh toán 100% các khoản chi sai mục lục ngân sách hoặc vượt định mức quy định tại Nghị quyết số 38/2016/NQ-HĐND.

Thứ tư, nâng cao năng lực chuyên môn cho đội ngũ kế toán trường học. Phòng Giáo dục và Đào tạo phối hợp với các cơ sở đào tạo tổ chức tối thiểu 2 khóa bồi dưỡng chuyên sâu hàng năm về chế độ kế toán hành chính sự nghiệp mới và kỹ năng phân tích dự toán. Đảm bảo 100% cán bộ kế toán tại 97 trường học thành thạo phần mềm quản lý tài chính công vào cuối năm 2023.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm cơ quan quản lý nhà nước cấp quận, huyện: Cán bộ lãnh đạo và chuyên viên Phòng Tài chính - Kế hoạch, Phòng Giáo dục và Đào tạo tại các địa phương có thể ứng dụng khung chỉ tiêu và quy trình lập dự toán thực chứng trong luận văn để chuẩn hóa công tác phân bổ ngân sách hàng năm.

Ban giám hiệu và kế toán các trường công lập: Cung cấp cẩm nang thực hành chi tiết giúp nhận diện các lỗi sai sót phổ biến trong quản lý hóa đơn chứng từ, rút ngắn thời gian lập báo cáo quyết toán và tối ưu hóa quy chế chi tiêu nội bộ.

Cán bộ kiểm soát chi thuộc hệ thống Kho bạc Nhà nước: Cung cấp góc nhìn thực tiễn về những điểm nghẽn tại đơn vị thụ hưởng, từ đó thiết lập quy trình hậu kiểm minh bạch, hạn chế tối đa rủi ro thất thoát ngân sách giáo dục.

Giảng viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh ngành Quản lý kinh tế, Tài chính - Ngân hàng: Tài liệu tham khảo học thuật giá trị về phương pháp tích hợp định tính - định lượng, quy trình khảo sát Likert 5 mức độ và kỹ thuật phân tích số liệu tài chính địa phương.

Câu hỏi thường gặp

Điểm đột phá trong giải pháp quản lý chi thường xuyên của luận văn là gì? Luận văn đề xuất mô hình phân bổ dự toán dựa trên hiệu suất công việc và chuẩn hóa dữ liệu tài chính số giữa 3 bên: Trường học, Phòng Giáo dục và Đào tạo, và Kho bạc Nhà nước. Giải pháp này giúp cắt giảm tối thiểu 15% thời gian phê duyệt và nâng tỷ trọng chi hoạt động chuyên môn lên trên 22%.

Tại sao chi cho con người lại chiếm tới hơn 80% tổng chi thường xuyên tại huyện Đại Từ? Đặc thù của ngành giáo dục là quy mô nhân sự lớn với 97 cơ sở công lập. Khoản chi này bao gồm tiền lương, các khoản phụ cấp đứng lớp, phụ cấp khu vực miền núi và bảo hiểm xã hội bắt buộc, vốn là những khoản chi cố định theo ngạch bậc pháp luật quy định.

Thang đo Likert được vận dụng như thế nào để đánh giá công tác quản lý tài chính? Nghiên cứu sử dụng thang đo 5 mức độ từ Rất không đồng ý (1 điểm) đến Rất đồng ý (5 điểm), với khoảng cách phân lớp chuẩn 0,8 điểm. Điểm trung bình khảo sát từ 205 cá nhân phản ánh chính xác các điểm nghẽn từ khâu dự toán (3,55 điểm) đến thanh tra kiểm tra (3,62 điểm).

Bài học kinh nghiệm nào từ huyện Sông Lô được luận văn đề xuất ứng dụng? Luận văn đề xuất học tập mô hình gắn kết quả giải ngân với chỉ số chất lượng đầu ra học tập của huyện Sông Lô, đồng thời chuẩn hóa quy trình tập huấn kế toán định kỳ nhằm kiểm soát 100% chứng từ chi tiêu công khai, minh bạch.

Căn cứ pháp lý nào đóng vai trò cốt lõi trong việc định hình các đề xuất của luận văn? Hai văn bản mang tính quyết định là Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015 và Nghị quyết số 38/2016/NQ-HĐND của tỉnh Thái Nguyên, quy định chi tiết thẩm quyền phân cấp nguồn thu và định mức phân bổ nhiệm vụ chi cho các cấp học.

Kết luận

Luận văn đã giải quyết toàn diện bài toán quản lý chi thường xuyên ngân sách nhà nước cho ngành giáo dục công lập tại huyện Đại Từ với những đóng góp cụ thể:

  • Hệ thống hóa sâu sắc lý luận quản lý tài chính công gắn với phân cấp ngân sách địa phương và các tiêu chuẩn định mức kinh tế ngành giáo dục.
  • Đánh giá chân thực bức tranh chi thường xuyên giai đoạn 2018 - 2020 tại 97 trường học, chỉ rõ tỷ trọng chi cho con người chiếm trên 80% và chi chuyên môn còn thấp.
  • Định lượng hóa mức độ ảnh hưởng của các nhân tố quản lý thông qua khảo sát thực chứng 205 cán bộ chuyên trách với thang đo Likert chuẩn hóa.
  • Rút ra các bài học thực tiễn đắt giá từ các địa phương điển hình như huyện Sông Lô và thị xã Phổ Yên để áp dụng vào địa bàn miền núi.
  • Xây dựng hệ thống 4 nhóm giải pháp trực tiếp và bổ trợ có lộ trình thực thi rõ ràng, gắn trách nhiệm trực tiếp cho từng cơ quan ban ngành.

Lộ trình triển khai các giải pháp được khuyến nghị thực hiện quyết liệt trong giai đoạn 2022 - 2025, bắt đầu bằng việc số hóa quy trình lập dự toán và bồi dưỡng chuẩn hóa 100% kế toán trường học ngay trong năm đầu tiên. Các cơ quan quản lý và đơn vị trường học hãy chủ động ứng dụng khung khuyến nghị của nghiên cứu để tối ưu hóa nguồn lực công, kiến tạo môi trường giáo dục chất lượng cao và bền vững cho huyện Đại Từ.