Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BẢO HIỂM XÃ HỘI TỰ NGUYỆN 1. Khái niệm Bảo hiểm xã hội tự nguyện Con ngƣời muốn tồn tại và phát triển đòi hỏi phải lao động để tạo ra các giá trị giúp thỏa mãn những nhu cầu tối thiểu về vật chất và tinh thần. Tuy nhiên, không phải lúc nào cuộc sống của con ngƣời cũng thuận lợi, có thu nhập thƣờng xuyên, sức khỏe ổn định mà nó luôn tiềm ẩn những nguy cơ, rủi ro nhƣ: thiên tai, lũ lụt, ốm đau, tai nạn, những biến động xã hội,… và không ai tránh đƣợc quy luật sinh lão bệnh tử. Khi đó, khả năng lao động của mỗi ngƣời bị giảm sút, thậm chí là mất khả năng lao động khiến thu nhập bị ảnh hƣởng, trong khi các nhu cầu của cuộc sống lại đặt ra cấp thiết hơn.
Điều này không chỉ ảnh hƣởng trực tiếp đến bản thân và gia đình mỗi ngƣời mà còn ảnh hƣởng đến sự phát triển chung của toàn xã hội. Để tạo ra cơ chế hỗ trợ một phần thu nhập cho ngƣời lao động khi họ bị giảm hoặc mất khả năng lao động, góp phần đảm bảo an sinh xã hội, các nƣớc trên thế giới ngay từ rất sớm đã xây dựng các loại hình BHXH. Tùy vào điều kiện kinh tế - xã hội cũng nhƣ mức độ phát triển, mỗi quốc gia xây dựng cho mình một chính sách riêng, nhƣng tựu chung hiện có hai loại hình BHXH là: BHXH bắt buộc và BHXH tự nguyện. Bảo hiểm xã hội bắt buộc là loại hình đƣợc áp dụng cho những ngƣời làm việc trong khu vực chính thức, bao gồm: cán bộ, công chức Nhà nƣớc và những ngƣời lao động có quan hệ lao động ổn định.
Đối với loại hình này, cả hai bên trong quan hệ lao động (ngƣời lao động và ngƣời sử dụng lao động) đều có trách nhiệm tham gia đóng góp tạo dựng quỹ BHXH bắt buộc. Còn BHXH tự nguyện là hình thức tự tham gia của ngƣời lao động để 6 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com hình thành Qũy BHXH tự nguyện. Khái niệm BHXH tự nguyện không phải là một khái niệm mới, nó đã đƣợc hình thành và sử dụng tại nhiều quốc gia trên thế giới nhƣ các nƣớc Châu Âu và các châu lục khác. Về giải thích từ ngữ, theo Từ điển Tiếng Việt thì “Tự nguyện là theo yêu cầu, đề nghị của chính mình, xuất phát từ ý muốn của bản thân” [60, tr.
Nhƣ vậy có thể hiểu bản chất của BHXH tự nguyện chính là sự tự do ý chí của ngƣời tham gia, xuất phát từ chính nhu cầu và nguyện vọng của ngƣời lao động mà không có sự bắt buộc tham gia từ các cơ quan quản lý nhà nƣớc hay bất kì cá nhân, tổ chức nào khác. Còn khái niệm BHXH có thể đƣợc hiểu là: BHXH là sự tổ chức bảo đảm bù đắp hoặc thay thế một phần thu nhập cho ngƣời lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập từ nghề nghiệp do bị giảm hoặc mất khả năng lao động hoặc sức lao động không đƣợc sử dụng, thông qua việc hình thành và sử dụng một quỹ tài chính do sự đóng góp của các bên tham gia BHXH và các nguồn thu hợp pháp khác, nhằm góp phần đảm bảo an toàn kinh tế cho ngƣời lao động và gia đình họ; đồng thời góp phần bảo đảm an toàn xã hội [1]. Theo từ điển giải thích thuật ngữ Luật học: “BHXH tự nguyện là loại hình BHXH hình thành trên sự kết hợp giữa việc tổ chức, bảo trợ của Nhà nước với sự tham gia tự nguyện của người lao động có nhu cầu bảo hiểm” [56, tr.87] Theo khoản 3 Điều 3 giải thích từ ngữ Luật bảo hiểm xã hội năm 2006 thì “Bảo hiểm xã hội tự nguyện là loại hình bảo hiểm xã hội mà người lao động tự nguyện tham gia, được lựa chọn mức đóng và phương thức đóng phù hợp với thu nhập của mình để hưởng bảo hiểm xã hội”. Theo khoản 3 Điều 3 giải thích từ ngữ Luật bảo hiểm xã hội năm 2014 (đƣợc Quốc hội nƣớc Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khóa XIII, kỳ họp 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com thứ 8 thông qua ngày 20 tháng 11 năm 2014 có hiệu lực từ 01/01/2016) thì: “Bảo hiểm xã hội tự nguyện là loại hình bảo hiểm xã hội do Nhà nước tổ chức mà người tham gia được lựa chọn mức đóng, phương thức đóng phù hợp với thu nhập của mình và Nhà nước có chính sách hỗ trợ tiền đóng bảo hiểm xã hội để người tham gia hưởng chế độ hưu trí và tử tuất”.
Về bản chất, BHXH tự nguyện áp dụng cho những đối tƣợng là ngƣời lao động không thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc và theo nguyên tắc hoàn toàn tự nguyện. Đây là chế độ BHXH của Nhà nƣớc, do nhà nƣớc ban hành, nhằm tạo điều kiện pháp lý để mọi ngƣời lao động đƣợc tham gia bằng việc giành một phần thu nhập của mình đóng góp vào quỹ BHXH tự nguyện để đƣợc hƣởng khi có nhu cầu. Với các quy định của pháp luật về chế độ BHXH tự nguyện, Nhà nƣớc đã tạo điều kiện để mọi ngƣời lao động đƣợc quyền tham gia và hƣởng BHXH theo quy định của pháp luật. Từ những định nghĩa nêu trên, có thể khẳng định, dù đƣợc hiểu theo cách nào thì BHXH tự nguyện là loại hình BHXH do ngƣời lao động tự nguyện tham gia, dựa trên sự tự do ý chí của họ và ngƣời tham gia đóng góp một phần thu nhập vào Qũy BHXH tự nguyện để hƣởng các chế độ bảo hiểm theo quy định của pháp luật (pháp luật quy định về các chế độ BHXH tự nguyện mà ngƣời tham gia đƣợc hƣởng, mức hƣởng, điều kiện hƣởng,.
Nhƣ vậy, BHXH tự nguyện là loại hình BHXH mà ngƣời lao động tự nguyện tham gia, đƣợc lựa chọn một trong các mức đóng và phƣơng thức đóng pháp luật đã quy định phù hợp với thu nhập của mình để hƣởng bảo hiểm xã hội. Việc tham gia vào BHXH tự nguyện tuỳ thuộc vào ý muốn chủ quan của ngƣời lao động, pháp luật không bắt buộc ngƣời lao động phải tham gia. Nhà nƣớc có nhiệm vụ xây dựng chính sách pháp luật về BHXH tự nguyện nhằm động viên, khuyến khích ngƣời lao động tham gia. 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.
Đặc điểm của Bảo hiểm xã hội tự nguyện BHXH tự nguyện là một loại hình BHXH, do đó nó mang các đặc điểm của BHXH nói chung, đồng thời lại có những điểm khác biệt với các loại hình BHXH khác. Xuất phát từ bản chất của BHXH là quá trình tổ chức đền bù hậu quả của những rủi ro xã hội hoặc các sự kiện bảo hiểm (Sự đền bù này đƣợc thực hiện thông qua quá trình tổ chức và sử dụng quỹ tiền tệ tập trung, hình thành do sự đóng góp của các bên tham gia BHXH và các nguồn thu hợp pháp khác của quỹ BHXH; Nhằm bù đắp hoặc thay thế một phần thu nhập cho ngƣời lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do bị giảm hoặc mất khả năng lao động hoặc sức lao động không đƣợc sử dụng; Nhằm góp phần bảo đảm an toàn kinh tế cho ngƣời lao động và gia đình họ, đồng thời góp phần bảo đảm an toàn xã hội), có thể thấy BHXH nói chung và BHXH tự nguyện nói riêng có một số đặc trƣng cơ bản sau: Thứ nhất, ngƣời lao động khi tham gia BHXH tự nguyện và đảm bảo các điều kiện luật định thì đƣợc đảm bảo thu nhập của mình cho tới lúc chết. Đây là đặc trƣng riêng có của BHXH nói chung, thể hiện tính xã hội rất cao mà không một loại hình bảo hiểm nào có đƣợc. Tuy nhiên, tùy thuộc vào thiết kế các chế độ BHXH tự nguyện ở mỗi quốc gia, ở mỗi thời kỳ mà quyền lợi của ngƣời tham gia là khác nhau.
Ở một số nƣớc, BHXH tự nguyện đƣợc thiết kế với đầy đủ các chế độ ngắn hạn và dài hạn, thu nhập của ngƣời tham gia đƣợc bảo đảm (bảo hiểm) cả trong và sau quá trình lao động. Cụ thể: Khi còn làm việc, ngƣời lao động đƣợc trợ cấp khi bị ốm đau, lao động nữ đƣợc trợ cấp thai sản khi sinh con; ngƣời bị tai nạn lao động đƣợc trợ cấp tai nạn lao động; Khi không còn làm việc ngƣời lao động đƣợc hƣởng chế độ hƣu trí (ở Việt Nam còn gọi là hƣởng lƣơng hƣu); Khi chết thì ngƣời thân của ngƣời lao động đƣợc trợ cấp tiền mai táng và trợ cấp tiền tuất. Nhƣng ở một số nƣớc khác (nhƣ Việt Nam) thì thu nhập của ngƣời tham gia BHXH tự nguyện chỉ 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com đƣợc bảo hiểm khi quá trình lao động kết thúc với các sự kiện: hết tuổi lao động hoặc ngƣời lao động qua đời. Thứ hai, các sự kiện bảo hiểm trong BHXH tự nguyện liên quan đến thu nhập của ngƣời lao động.
Nó có thể là: ốm đau, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, thai sản, mất việc làm, già yếu, chết. Do những sự kiện và rủi ro này mà ngƣời lao động bị giảm hoặc mất khả năng lao động hoặc khả năng lao động không đƣợc sử dụng (mất việc làm), dẫn đến việc họ bị giảm hoặc mất nguồn thu nhập từ hoạt động nghề nghiệp. Trong những trƣờng hợp đó, ngƣời lao động cần phải có khoản thu nhập khác bù vào để ổn định cuộc sống và sự bù đắp này đƣợc thông qua các chế độ trợ cấp của BHXH tự nguyện. Thứ ba, ngƣời lao động khi tham gia BHXH tự nguyện có quyền đƣợc hƣởng trợ cấp BHXH tự nguyện, tuy nhiên quyền này chỉ có thể trở thành hiện thực khi họ thực hiện đầy đủ nghĩa vụ đóng phí bảo hiểm.
Bên cạnh những đặc điểm trên, BHXH tự nguyện còn mang những nét đặc trƣng riêng có nhƣ sau: Đối tượng tham gia BHXH tự nguyện thường không có quan hệ lao động chính thức,đa phần là những người lao động tự tạo việc làm, nông dân, ngư dân và lao động tự do. Mọi đối tƣợng trong xã hội, không phân biệt thành phần kinh tế, vùng miền, mức thu nhập nếu có nhu cầu và điều kiện đều có thể tham gia BHXH tự nguyện. Những đối tƣợng này chiếm số lƣợng đông đảo trong xã hội. Khác với ngƣời lao động thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc, có quan hệ lao động chính thức, có sự phân chia nghĩa vụ đóng BHXH với ngƣời sử dụng lao động, những ngƣời thuộc diện tham gia BHXH tự nguyện hầu nhƣ không có quan hệ lao động với ngƣời sử dụng lao động, không có thu nhập ổn định, không có sự chia sẻ của giới chủ trong việc đóng phí BHXH, do vậy họ phải tự bỏ chi phí đóng góp và việc tham gia phụ thuộc 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.