Thực hiện quy chế dân chủ ở cơ sở tại các trường trung học phổ thông huyện Đức Linh, tỉnh Bình Thuận

Luận văn thạc sĩ phân tích thực hiện quy chế dân chủ ở cơ sở các trường trung học phổ thông từ thực tiễn huyện đức linh tỉnh, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải

• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thế Nghĩa
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Chính trị học
• Đề tài: Thực hiện quy chế dân chủ ở cơ sở các trường trung học phổ thông từ thực tiễn huyện Đức Linh, tỉnh Bình Thuận
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: DÂN CHỦ VÀ THỰC HIỆN DÂN CHỦ Ở CƠ SỞ - MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
• 1.1. Lý luận chung về dân chủ
• 1.2. Thực hiện dân chủ ở cơ sở
• 1.3. Tiểu kết Chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP THỰC HIỆN QUY CHẾ DÂN CHỦ Ở CƠ SỞ CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG HUYỆN ĐỨC LINH, TỈNH BÌNH THUẬN
• 2.1. Khái quát đặc điểm phát triển kinh tế - xã hội, văn hóa - con người, tỉnh Bình Thuận trong thời kỳ đổi mới
• 2.2. Thực trạng việc thực hiện quy chế dân chủ ở cơ sở các trường trung học phổ thông huyện Đức Linh, tỉnh Bình Thuận
• 2.3. Các giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện quy chế dân chủ ở cơ sở trong các trường trung học phổ thông - từ huyện Đức Linh, tỉnh Bình Thuận
• 2.4. Tiểu kết Chương 2
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về thực hiện quy chế dân chủ tại trường trung học phổ thông huyện Đức Linh

Việc thực hiện quy chế dân chủ tại các trường trung học phổ thông (THPT) huyện Đức Linh, tỉnh Bình Thuận là một vấn đề quan trọng trong bối cảnh hiện nay. Quy chế này không chỉ giúp nâng cao quyền lợi học sinh mà còn tạo ra môi trường học tập tích cực, khuyến khích sự tham gia của học sinh vào các hoạt động của nhà trường. Thực hiện quy chế dân chủ còn góp phần xây dựng giáo dục công dân và phát huy quyền tự quản của học sinh.

1.1. Khái niệm và vai trò của quy chế dân chủ trong trường học

Quy chế dân chủ trong trường học được hiểu là hệ thống các quy định nhằm đảm bảo quyền lợi và nghĩa vụ của học sinh, giáo viên. Nó đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng môi trường học tập công bằng, minh bạch và dân chủ.

1.2. Lợi ích của việc thực hiện quy chế dân chủ tại trường THPT

Việc thực hiện quy chế dân chủ mang lại nhiều lợi ích như nâng cao sự tham gia của học sinh vào các quyết định của nhà trường, cải thiện mối quan hệ giữa giáo viên và học sinh, và tạo ra một môi trường học tập tích cực hơn.

II. Thực trạng thực hiện quy chế dân chủ tại các trường THPT huyện Đức Linh

Thực trạng thực hiện quy chế dân chủ tại các trường THPT huyện Đức Linh hiện nay cho thấy nhiều vấn đề cần được giải quyết. Mặc dù đã có những nỗ lực trong việc triển khai quy chế, nhưng vẫn còn tồn tại nhiều hạn chế trong việc thực hiện quyền lợi của học sinh. Các trường cần có những biện pháp cụ thể để khắc phục tình trạng này.

2.1. Những thách thức trong việc thực hiện quy chế dân chủ

Một số thách thức bao gồm sự thiếu hiểu biết của học sinh về quyền lợi của mình, sự chậm trễ trong việc triển khai các quy định của quy chế, và sự thiếu đồng bộ trong công tác quản lý.

2.2. Đánh giá hiệu quả thực hiện quy chế dân chủ

Đánh giá hiệu quả thực hiện quy chế dân chủ cho thấy rằng mặc dù có những tiến bộ nhất định, nhưng vẫn cần cải thiện hơn nữa để đảm bảo quyền lợi của học sinh được thực hiện đầy đủ.

III. Phương pháp nâng cao hiệu quả thực hiện quy chế dân chủ tại trường THPT

Để nâng cao hiệu quả thực hiện quy chế dân chủ, các trường THPT huyện Đức Linh cần áp dụng một số phương pháp cụ thể. Những phương pháp này không chỉ giúp cải thiện tình hình hiện tại mà còn tạo ra một môi trường học tập tốt hơn cho học sinh.

3.1. Tăng cường giáo dục về quyền lợi học sinh

Cần tổ chức các buổi tuyên truyền, giáo dục về quyền lợi và nghĩa vụ của học sinh để họ hiểu rõ hơn về quy chế dân chủ và tham gia tích cực hơn vào các hoạt động của nhà trường.

3.2. Cải thiện cơ chế giám sát và phản hồi

Cần xây dựng cơ chế giám sát và phản hồi hiệu quả để học sinh có thể bày tỏ ý kiến và đóng góp vào việc thực hiện quy chế dân chủ tại trường.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về quy chế dân chủ

Nghiên cứu về thực hiện quy chế dân chủ tại các trường THPT huyện Đức Linh đã chỉ ra nhiều ứng dụng thực tiễn. Những kết quả này không chỉ có giá trị trong việc cải thiện môi trường học tập mà còn góp phần vào việc xây dựng một nền giáo dục công bằng và dân chủ.

4.1. Kết quả đạt được từ việc thực hiện quy chế dân chủ

Việc thực hiện quy chế dân chủ đã giúp nâng cao quyền lợi học sinh, tạo ra một môi trường học tập tích cực và khuyến khích sự tham gia của học sinh vào các hoạt động của nhà trường.

4.2. Những bài học kinh nghiệm từ thực tiễn

Các trường cần rút ra bài học kinh nghiệm từ thực tiễn để cải thiện quy trình thực hiện quy chế dân chủ, từ đó nâng cao hiệu quả giáo dục và phát triển toàn diện cho học sinh.

V. Kết luận và hướng phát triển tương lai về quy chế dân chủ

Kết luận về việc thực hiện quy chế dân chủ tại các trường THPT huyện Đức Linh cho thấy rằng cần có những bước đi cụ thể để cải thiện tình hình hiện tại. Hướng phát triển tương lai cần tập trung vào việc nâng cao nhận thức của học sinh và giáo viên về quy chế dân chủ.

5.1. Định hướng phát triển quy chế dân chủ trong tương lai

Cần xây dựng các chương trình đào tạo và bồi dưỡng cho giáo viên và học sinh về quy chế dân chủ để đảm bảo rằng mọi người đều hiểu rõ và thực hiện đúng quyền lợi của mình.

5.2. Tầm quan trọng của việc duy trì quy chế dân chủ

Việc duy trì và phát huy quy chế dân chủ là rất quan trọng để đảm bảo rằng quyền lợi của học sinh được thực hiện đầy đủ và hiệu quả trong môi trường học tập.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục đào tạo tại Việt Nam, việc thực hiện quy chế dân chủ ở cơ sở các trường trung học phổ thông (THPT) đóng vai trò then chốt trong nâng cao chất lượng quản lý và giáo dục. Tỉnh Bình Thuận, đặc biệt là huyện Đức Linh, với sự phát triển kinh tế - xã hội ổn định, đã tạo điều kiện thuận lợi cho ngành giáo dục phát triển. Từ năm 2010 đến nay, ba trường THPT trên địa bàn huyện Đức Linh (THPT Đức Linh, THPT Hùng Vương, THPT Quang Trung) đã triển khai thực hiện quy chế dân chủ ở cơ sở nhằm phát huy quyền làm chủ của cán bộ giáo viên, công nhân viên (CBGV-CNV) và học sinh.

Mục tiêu nghiên cứu tập trung làm rõ thực trạng việc thực hiện quy chế dân chủ ở các trường THPT huyện Đức Linh, từ đó đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện trong giai đoạn tiếp theo. Phạm vi nghiên cứu bao gồm khảo sát thực tiễn tại ba trường THPT trên địa bàn huyện từ năm 2010 đến nay. Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện qua việc cung cấp luận cứ khoa học cho việc phát huy dân chủ cơ sở trong giáo dục, góp phần nâng cao chất lượng quản lý và đào tạo, đồng thời tạo môi trường giáo dục dân chủ, công bằng và minh bạch.

Theo số liệu thống kê, tỷ lệ học sinh bỏ học tại Trường THPT Đức Linh giảm từ 2% xuống còn 0,81% trong năm học 2017-2018, thể hiện sự cải thiện trong quản lý và giáo dục. Cơ cấu kinh tế tỉnh Bình Thuận cũng chuyển dịch tích cực với tốc độ tăng trưởng GDP bình quân 12,8% giai đoạn 2010-2015, tạo nền tảng phát triển giáo dục bền vững. Việc thực hiện quy chế dân chủ ở cơ sở không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả quản lý mà còn thúc đẩy sự tham gia tích cực của các bên liên quan trong nhà trường, từ đó nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên thế giới quan và phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng, chủ nghĩa duy vật lịch sử và tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ xã hội chủ nghĩa. Hai lý thuyết trọng tâm được áp dụng gồm:

1. Lý thuyết dân chủ xã hội chủ nghĩa: Nhấn mạnh quyền làm chủ của nhân dân trong mọi lĩnh vực đời sống xã hội, đặc biệt là trong quản lý nhà nước và các tổ chức xã hội. Dân chủ được thể chế hóa qua chế độ nhà nước và pháp luật, đảm bảo sự tham gia bình đẳng của mọi công dân.

2. Nguyên tắc tập trung dân chủ: Kết hợp hài hòa giữa sự chỉ đạo tập trung của lãnh đạo với việc mở rộng dân chủ rộng rãi, phát huy tính chủ động, sáng tạo của các cấp dưới trong quản lý và hoạt động giáo dục.

Các khái niệm chính bao gồm: quyền làm chủ của nhân dân, quy chế dân chủ ở cơ sở, dân chủ trực tiếp và gián tiếp, nguyên tắc tập trung dân chủ, và vai trò của nhà trường trong phát huy dân chủ.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp kết hợp giữa lý luận và thực tiễn, bao gồm:

• Phương pháp hệ thống cấu trúc: Phân tích các thành phần cấu thành của quy chế dân chủ và mối quan hệ giữa các yếu tố trong nhà trường.
• Phương pháp lịch sử và logic: Đánh giá quá trình phát triển và thực hiện quy chế dân chủ trong bối cảnh lịch sử và chính trị xã hội hiện nay.
• Phương pháp phân tích và tổng hợp: Thu thập, xử lý và tổng hợp số liệu từ khảo sát thực tế tại ba trường THPT huyện Đức Linh.
• Phương pháp so sánh: So sánh thực trạng thực hiện quy chế dân chủ giữa các trường và với các nghiên cứu khác trong ngành giáo dục.
• Phương pháp quy nạp và diễn dịch: Rút ra các kết luận từ dữ liệu thực tiễn và áp dụng các nguyên lý lý thuyết để đề xuất giải pháp.

Nguồn dữ liệu chính bao gồm báo cáo thống kê của các trường THPT, các văn bản pháp luật liên quan như Luật Giáo dục 2005 và sửa đổi 2009, Thông tư Bộ GD&ĐT, Nghị định và Chỉ thị của Chính phủ về quy chế dân chủ ở cơ sở. Cỡ mẫu nghiên cứu là toàn bộ cán bộ, giáo viên, nhân viên và đại diện học sinh tại ba trường THPT huyện Đức Linh, với phương pháp chọn mẫu thuận tiện và phỏng vấn sâu để thu thập thông tin chi tiết.

Timeline nghiên cứu kéo dài từ năm 2010 đến năm 2018, tập trung khảo sát thực trạng và đánh giá hiệu quả thực hiện quy chế dân chủ trong giai đoạn này.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tỷ lệ học sinh bỏ học giảm rõ rệt: Tại Trường THPT Đức Linh, tỷ lệ học sinh bỏ học giảm từ 2% năm học 2016-2017 xuống còn 0,81% năm học 2017-2018. Tương tự, Trường THPT Hùng Vương cũng ghi nhận tỷ lệ bỏ học duy trì dưới 1%, cho thấy sự ổn định trong công tác quản lý và giáo dục.

2. Chất lượng đội ngũ giáo viên được nâng cao: Tổng số cán bộ, giáo viên, nhân viên tại Trường THPT Đức Linh là 108 người, trong đó có 5 giáo viên trình độ thạc sĩ và 3 giáo viên đang theo học thạc sĩ. 100% giáo viên thực hiện trên 235 tiết thao giảng đạt khá tốt, với 65 tiết xếp loại giỏi, góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy.

3. Ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý và giảng dạy: Các trường đã triển khai sử dụng phần mềm quản lý hồ sơ, nhập điểm điện tử và giáo án điện tử. Năm học 2017-2018, Trường THPT Đức Linh thực hiện 297 tiết dạy bằng giáo án điện tử, tạo hứng thú học tập và phát huy sáng tạo của học sinh.

4. Thực hiện nguyên tắc tập trung dân chủ trong quản lý nhà trường: Các trường tổ chức họp giao ban định kỳ giữa Ban Giám hiệu, tổ trưởng chuyên môn, công đoàn và đoàn thanh niên để đánh giá công tác, lắng nghe ý kiến đóng góp và xây dựng kế hoạch hoạt động. Điều này giúp tăng cường sự phối hợp và phát huy quyền làm chủ của CBGV-CNV.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của những kết quả tích cực trên là sự quan tâm chỉ đạo sát sao của các cấp ủy Đảng, chính quyền địa phương và ngành giáo dục, cùng với việc ban hành và thực hiện nghiêm túc các văn bản pháp luật, quy chế dân chủ ở cơ sở. Việc đầu tư cơ sở vật chất, trang thiết bị hiện đại và nâng cao trình độ đội ngũ giáo viên cũng góp phần quan trọng.

So với các nghiên cứu trong ngành giáo dục, kết quả này phù hợp với xu hướng phát huy dân chủ cơ sở nhằm nâng cao hiệu quả quản lý và chất lượng giáo dục. Việc ứng dụng công nghệ thông tin được đánh giá là một bước tiến quan trọng, giúp minh bạch hóa các hoạt động quản lý và tạo điều kiện thuận lợi cho giáo viên và học sinh.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tỷ lệ học sinh bỏ học qua các năm, bảng thống kê số lượng giáo viên đạt chuẩn và số tiết thao giảng đạt loại giỏi, cũng như biểu đồ thể hiện mức độ ứng dụng công nghệ thông tin trong giảng dạy và quản lý.

Tuy nhiên, vẫn còn tồn tại một số hạn chế như khó khăn trong tổ chức dạy học 2 buổi/ngày do cơ sở vật chất chưa đáp ứng đủ, nhận thức và kỹ năng đổi mới phương pháp dạy học của một số giáo viên còn hạn chế, và tỷ lệ học sinh bỏ học tuy giảm nhưng chưa hoàn toàn ổn định.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đầu tư cơ sở vật chất và trang thiết bị dạy học: Đẩy mạnh xây dựng phòng học, phòng chức năng và trang thiết bị công nghệ thông tin để đáp ứng yêu cầu dạy học 2 buổi/ngày và nâng cao chất lượng giảng dạy. Chủ thể thực hiện là Sở GD&ĐT phối hợp với UBND huyện, thực hiện trong vòng 2 năm tới.

2. Nâng cao năng lực đội ngũ giáo viên: Tổ chức các khóa đào tạo, bồi dưỡng chuyên môn và đổi mới phương pháp dạy học, đặc biệt là kỹ năng ứng dụng công nghệ thông tin trong giảng dạy. Ban Giám hiệu các trường phối hợp với các trung tâm đào tạo thực hiện hàng năm.

3. Thực hiện nghiêm túc nguyên tắc tập trung dân chủ: Tăng cường tổ chức các cuộc họp, đối thoại giữa Ban Giám hiệu, giáo viên, nhân viên và học sinh để phát huy quyền làm chủ, giải quyết kịp thời các kiến nghị, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý. Thực hiện liên tục và định kỳ hàng quý.

4. Xây dựng môi trường giáo dục thân thiện, an toàn và dân chủ: Tăng cường công tác giáo dục đạo đức, phòng chống bạo lực học đường và các tệ nạn xã hội, đồng thời phát huy vai trò của các tổ chức đoàn thể trong nhà trường. Ban Giám hiệu phối hợp với các tổ chức đoàn thể và phụ huynh thực hiện thường xuyên.

5. Minh bạch hóa công tác tài chính và quản lý: Thực hiện công khai thu chi, sử dụng ngân sách và các nguồn lực theo quy định, tạo niềm tin cho cán bộ, giáo viên và phụ huynh. Ban Giám hiệu và kế toán nhà trường chịu trách nhiệm, thực hiện hàng năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cán bộ quản lý giáo dục: Giúp nâng cao nhận thức và kỹ năng quản lý dân chủ trong nhà trường, từ đó cải thiện hiệu quả công tác chỉ đạo và điều hành.

2. Giáo viên và nhân viên nhà trường: Tăng cường hiểu biết về quyền và nghĩa vụ trong thực hiện quy chế dân chủ, phát huy vai trò tích cực trong quản lý và giảng dạy.

3. Nhà nghiên cứu và sinh viên ngành Chính trị học, Giáo dục học: Cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn về dân chủ cơ sở trong giáo dục, làm tài liệu tham khảo cho các nghiên cứu tiếp theo.

4. Cơ quan quản lý nhà nước và các tổ chức chính trị - xã hội: Hỗ trợ xây dựng chính sách, hướng dẫn và giám sát việc thực hiện quy chế dân chủ ở cơ sở trong lĩnh vực giáo dục.

Câu hỏi thường gặp

1. Quy chế dân chủ ở cơ sở là gì và tại sao quan trọng trong trường học?
   Quy chế dân chủ ở cơ sở là hệ thống các quy định pháp lý nhằm đảm bảo quyền làm chủ của cán bộ, giáo viên, nhân viên và học sinh trong quản lý và hoạt động của nhà trường. Nó quan trọng vì giúp nâng cao hiệu quả quản lý, tạo môi trường giáo dục dân chủ, minh bạch và công bằng.

2. Các trường THPT huyện Đức Linh đã thực hiện quy chế dân chủ như thế nào?
   Các trường đã tổ chức họp giao ban định kỳ, công khai các kế hoạch, thu chi tài chính, khuyến khích sự tham gia của CBGV-CNV và học sinh trong các hoạt động quản lý, đồng thời áp dụng công nghệ thông tin trong quản lý và giảng dạy.

3. Những khó khăn chính trong việc thực hiện quy chế dân chủ ở các trường THPT là gì?
   Khó khăn gồm hạn chế về cơ sở vật chất, đặc biệt là phòng học cho dạy 2 buổi/ngày; nhận thức và kỹ năng đổi mới phương pháp dạy học của một số giáo viên còn hạn chế; và việc duy trì sự ổn định trong tỷ lệ học sinh bỏ học.

4. Làm thế nào để nâng cao hiệu quả thực hiện quy chế dân chủ trong trường học?
   Cần tăng cường đầu tư cơ sở vật chất, nâng cao năng lực đội ngũ giáo viên, thực hiện nghiêm nguyên tắc tập trung dân chủ, xây dựng môi trường giáo dục thân thiện và minh bạch hóa công tác tài chính.

5. Vai trò của công nghệ thông tin trong việc thực hiện quy chế dân chủ ở cơ sở?
   Công nghệ thông tin giúp minh bạch hóa quản lý hồ sơ, điểm số, kế hoạch giảng dạy và thu chi tài chính, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho giáo viên và học sinh tham gia quản lý và học tập hiệu quả hơn.

Kết luận

• Luận văn đã làm rõ thực trạng và những thành tựu trong việc thực hiện quy chế dân chủ ở cơ sở tại các trường THPT huyện Đức Linh, tỉnh Bình Thuận từ năm 2010 đến nay.
• Việc phát huy quyền làm chủ của CBGV-CNV và học sinh góp phần nâng cao chất lượng giáo dục và quản lý nhà trường.
• Các khó khăn về cơ sở vật chất và nhận thức đổi mới phương pháp dạy học cần được khắc phục kịp thời.
• Đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm tăng cường đầu tư, nâng cao năng lực đội ngũ, thực hiện nguyên tắc tập trung dân chủ và minh bạch hóa quản lý.
• Khuyến nghị các cơ quan quản lý, nhà trường và các bên liên quan phối hợp triển khai các giải pháp trong vòng 2-3 năm tới để nâng cao hiệu quả thực hiện quy chế dân chủ ở cơ sở.

Để tiếp tục phát huy hiệu quả nghiên cứu, các nhà quản lý và giáo viên nên áp dụng các giải pháp đề xuất, đồng thời tiếp tục theo dõi, đánh giá và điều chỉnh phù hợp với thực tiễn. Hành động ngay hôm nay sẽ góp phần xây dựng môi trường giáo dục dân chủ, công bằng và phát triển bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu thì đƣợc chia làm 2 chƣơng, phần kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, cụ thể: Chƣơng 1: Dân chủ và thực hiện dân chủ ở cơ sở - một số vấn đề lý luận và thực tiễn Chƣơng 2: Thực trạng và giải pháp thực hiện quy chế dân chủ ở cơ sở các trƣờng trung học phổ thông, huyện Đức Linh, tỉnh Bình Thuận 8 Chƣơng 1 DÂN CHỦ VÀ THỰC HIỆN DÂN CHỦ Ở CƠ SỞ - MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Lý luận chung về dân chủ 1. Khái niệm dân chủ Thuật ngữ "dân chủ" ra đời trong xã hội Hy Lạp cổ đại, nó đƣợc tạo thành bởi hai từ: Demos có nghĩa là nhân dân và Kratos có nghĩa là quyền lực. Nhƣ vậy, dân chủ (Démoskratos), theo nguyên tiếng Hy Lạp, có nghĩa là quyền lực thuộc về nhân dân và do chính nhân dân thực hiện quyền lực của mình trong tất cả các lĩnh vực của đòi sống xã hội.

Quyền lực, trƣớc hết là quyền uy và sức mạnh của con ngƣời đƣợc thể hiện trong những tổ chức xã hội nhất định. Trong xã hội công xã nguyên thủy, quyền lực của nhân dân đƣợc bộc lộ và thực hiện trong những tổ chức tự quản của công xã. Trong các xã hội có giai cấp và nhà nƣớc, quyền lực ấy đƣợc thể chế hóa vào chế độ nhà nƣớc và pháp luật, Vì vậy, ở đây dân chủ mang hình thức mới - hình thức nhà nƣớc với những tên gọi khác nhau: chính thể dân chủ, nền dân chủ hay chế độ dân chủ. Chính thể dân chủ, theo V.Lênin: đó là chính quyền của nhân dân.

Dân chủ ra đời gắn liền với hình thức nhà nƣớc, dân chủ mang trong mình những đặc trƣng cơ bản sau: Một là: Thừa nhận quyền sống, quyền tự do, bình đẳng của công dân trƣớc pháp luật. Hai là: Dựa trên nguyên tắc đa số quyết định, thiểu số phục tùng. Ba là: Đƣợc thực hiện bằng những công cụ, phƣơng pháp và phƣơng tiện có hiệu quả (giáo dục và cƣỡng bức, tự do và pháp luật.Mác cho rằng, dân chủ là cái chung, cái bản chất, nó đƣợc thể hiện ở một mức độ nào đó trong các chế độ nhà nƣớc khác nhau. Với tƣ cách là chế 9 độ dân chủ thì nhà nƣớc phả xem xét và đặt con ngƣời vào vị trí trung tâm để phục vụ.

Tuy nhiên, trong lịch sử đã tồn tại những nhà nƣớc phi dân chủ. Chẳng hạn, nhƣ trong xã hội chiếm hữu nô lệ và xã hội phong kiến, hoặc những chế độ độc tài nhƣ chế độ phát xít Hítle trƣớc đây là những chế độ bóp nghẹt quyền làm chủ và tự do của con ngƣời. Trong xã hội không có giai cấp và không có nhà nƣớc, thì dân chủ đƣợc bộc lộ và đƣợc thực hiện dƣới những hình thức tổ chức tự quản của xã hội. Trong xã hội có giai cấp và nhà nƣớc, dân chủ đƣợc thể chế hóa vào chế độ nhà nƣớc và nó trở thành hình thức chính quyền nhà nƣớc.

Với biểu hiện quyền làm chủ của nhân dân, dân chủ thể hiện trình độ văn minh của con ngƣời trong mỗi thời kỳ lịch sử nhất định; nó mang một ý nghĩa nhân văn sâu sắc. Trong mỗi thời kỳ lịch sử, dân chủ thể hiện mình vừa là nguyên nhân, vừa là kết quả của sự tiến bộ xã hội. Mặc dù xuất hiện từ rất sớm, nhƣng cho đến nay, khái niệm dân chủ vẫn còn những quan niệm khác nhau. Các trào lƣu triết học phi mácxít thƣờng coi nguyên tắc thiểu số phục tùng đa số và sự bình đẳng của công dân là đặc trƣng cơ bản của dân chủ.

Họ xem xét dân chủ tách rời với những điều kiện kinh tế - xã hội, với vấn đề sở hữu về tƣ liệu sản xuất và với vấn đề giai cấp và đấu tranh giai cấp để giành quyền lực chính trị, quyền bình đẳng tham gia vào các quyết định quản lý của nhà nƣớc. Đó chỉ là những quan niệm mang tính chất hình thức về dân chủ, nhằm che đậy cho các mục đích chính trị ẩn náu trong các thể chế chính trị của giai cấp thống trị, bóc lột. Trên cơ sở thế giới quan duy vật biện chứng, triết học mácxít đƣa ra quan niệm đúng đắn về bản chất của dân chủ. Trong đó khẳng định: dân chủ là mọi ngƣời dân bình đẳng với nhau và đƣợc quyền tham gia trực tiếp hay gián tiếp vào các quyết định quản lý xã hội của nhà nƣớc, nhờ đó mà họ đều 10 có quyền đƣợc hƣởng thụ những lợi ích từ các quyết định đó mang lại.

Khi đề cập đến vấn đề đó, C. Mác đã viết: Dân chủ là mọi công dân đều có quyền tham gia trực tiếp hay gián tiếp vào những quyết định trong quá trình quản lý, điều hành xã hội của nhà nước và đều có quyền được hưởng lợi từ trong các quyết định đó một cách bình đẳng.Lênin còn nhấn mạnh: Phát triển dân chủ một cách đầy đủ, nghĩa là làm cho toàn thể quần chúng nhân dân lao động tham gia thật sự, bình đẳng và thật sự rộng rãi vào mọi hoạt động của nhà nước. Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng đã đề cập đến bản chất của dân chủ một cách ngắn gọn, khái quát: “Dân chủ là dân làm chủ”. Từ thực tiễn lịch sử ra đời và phát triển của dân chủ, chủ nghĩa Mác - Lênin đã nêu ra những quan niệm cơ bản về dân chủ nhƣ sau: Thứ nhất, dân chủ là sản phẩm tiến hóa của lịch sử, là nhu cầu khách quan của con ngƣời nhằm thỏa mãn những nhu cầu về mọi mặt ngày càng đầy đủ hơn và thực chất hơn.

Thứ hai, dân chủ với tƣ cách là một phạm trù chính trị gắn với một phƣơng thức sản xuất và một kiểu nhà nƣớc và một giai cấp cầm quyền nhất định. Vì vậy, dân chủ luôn mang tính giai cấp, tính lịch sử cụ thể; không có và không thể có thứ “dân chủ trừu tƣợng”, phi giai cấp, phi lịch sử. Thứ ba, dân chủ với cách tiếp cận là giá trị và hệ giá trị mang lại công bằng và bình đẳng có nghĩa là đã xóa bỏ áp bức, bóc lột, bất công.Lênin, dân chủ đó chính là bình đẳng. Rõ ràng là cuộc đấu tranh của giai cấp vô sản để giành quyền bình đẳng có một ý nghĩa rất lớn, nghĩa là phải hiểu bình đẳng cho đúng, hiểu theo nghĩa xóa bỏ giai cấp.

Trong xã hội có giai cấp và nhà nƣớc, quyền lực của nhân dân đƣợc thể chế hóa bằng chế độ nhà nƣớc, pháp luật và cũng từ khi xã hội có giai cấp, dân chủ đƣợc thực hiện dƣới hình thức mới - hình thức nhà nƣớc với tên gọi là “chính thể dân chủ” hay “nền dân chủ”. 11 Buớc chuyền từ xã hội công xã nguyên thủy sang xã hội chiếm hữu nô lệ đã đánh dấu bƣớc ngoặt quan trọng của dân chủ. Dân chủ là quyền lực của nhân dân đƣợc thực hiện bởi những tổ chức tự quản một cách tự nguvện, theo truyền thống đã chuyển sang một hình thức mới gắn với nhà nƣớc. Từ đây dân chủ đƣợc thể chế hóa bằng chế độ nhà nƣớc, bằng pháp luật của giai cấp thống trị chủ nô và đƣợc thực hiện chủ yếu bằng cƣỡng chế.

Nên dân chủ hay chế độ dân chủ đầu tiên trong lịch sử của xã hội có giai cấp xuất hiện.Do đó, nền dân chủ luôn gắn với nhà nƣớc nhƣ là cơ chế để thực thi dân chủ và mang bản chất giai cấp của giai cấp thống trị. Nƣớc ta đang trong thời kỳ quá độ lên CNXH, hƣớng đến xây dựng thành công CNXH và nền dân chủ XHCN. Đây là khát khao, nguyện vọng của cả dân tộc Việt Nam, đồng thời nó cũng là động lực to lớn cho những thắng lợi của sự nghiệp đổi mới của cách mạng nƣớc ta những năm vừa qua. Trong tƣ tƣởng và hoạt động thực tiễn của mình, chủ tịch Hồ Chí Minh luôn trung thành với lý luận chủ nghĩa Mác - Lênin nói chung, lý luận về dân chủ nói riêng, phấn đấu cho sự nghiệp xây dựng một nền dân chủ thực sự cho dân tộc.

Nghiên cứu nền dân chủ ở Mỹ và Pháp chủ tịch Hồ Chí Minh cho rằng đó là nền dân chủ tƣ sản, tiếng là cộng hòa và dân chủ nhƣng dân chủ với thiểu số trong xã hội, đó là dân chủ của giai cấp tƣ sản, còn đại bộ phận các giai cấp nhƣ giai cấp công nhân, nông dân và ngƣời lao động khác vẫn bị bóc lột nặng nề. Chính dân chủ kiểu tƣ sản không phải là mẫu hình cho Việt Nam đi theo. Để có dân chủ, chính quyền cách mạng phải thực hiện tự do cho dân chúng, một chính quyền có nhiệm vụ to lớn thì “Bao nhiêu cái xấu, thối nát, bất công, áp bức của chế độ cũ, của các Hội đồng kỳ mục trƣớc sẽ không thể tồn tại trong các Uỷ ban nhân dân bây giờ” [32, tr. Trong nhà nƣớc của dân, thì dân là chủ, ngƣời dân đƣợc hƣởng mọi quyền dân chủ, nghĩa là có quyền làm bất cứ việc gì 12 mà pháp luật không cấm và có nghĩa vụ tuân theo pháp luật.

Nhà nƣớc của dân phải bằng mọi nỗ lực, hình thành đƣợc các thiết chế dân chủ để thực thi quyền làm chủ của ngƣời dân, trên ý nghĩa đó, các vị đại diện của dân, do dân cử ra, chỉ là thừa ủy quyền của dân, chỉ là công bộc của dân. Dân chủ là khát vọng muôn đời của con ngƣời. Theo đó, “Dân là chủ” là cách diễn đạt ngắn gọn, rõ ràng, đi thẳng vào bản chất của khái niệm trong cơ cấu quyền lực của xã hội. Tóm lại, dân chủ là một phạm trù chính trị - xã hội.

Quan niệm về dân chủ có một quá trình phát triển từ thấp đến cao, phụ thuộc vào những điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội nhất định trong từng giai đoạn cụ thể của lịch sử. Quan niệm về dân chủ trong lịch sử là hết sức phức tạp, theo các chiều hƣớng khác nhau và chịu sự chi phối bởi lợi ích kinh tế và hệ tƣ tƣởng của các giai cấp khác nhau. Chỉ có dƣới ánh sáng của chủ nghĩa Mác - Lênin thì vấn đề dân chủ mới đƣợc đề cập một cách đầy đủ nhất, bản chất nhất và khoa học nhất. Cũng phải khẳng định rằng, chỉ có dƣới CNXH, thì mới đảm bảo có đƣợc một nền dân chủ thực sự cho nhân dân lao động, dân chủ với ý nghĩa đích thực của nó.