Chương 1 TỔNG QUAN VỀ CẠNH TRANH VÀ PHÁP LUẬT VỀ CẠNH TRANH 1. KHÁI NIỆM CẠNH TRANH VÀ PHÁP LUẬT VỀ CẠNH TRANH 1. Khái quát chung về cạnh tranh 1. Khái niệm cạnh tranh Nền kinh tế Việt Nam đang trong cơ chế thị trường, là nền kinh tế có sự tồn tại của nhiều hình thức sở hữu được pháp luật thừa nhận và bảo hộ, cùng với nó là sự tự do hóa thương mại, quyền tự do khế ước, quyền tự do định đoạt của các chủ thể và cạnh tranh xuất hiện - đó là quy luật của kinh tế thị trường.
Cạnh tranh là lực lượng điều tiết trong hệ thống thị trường (đảm bảo cả người sản xuất và người tiêu dùng không thể bị lợi dụng ưu thế của nhau trên thị trường). Tuy nhiên, cạnh tranh chỉ xuất hiện với tính cách là động lực phát triển nội tại của nền kinh tế, động lực thúc đẩy sản xuất xã hội phát triển. Hơn nữa, cạnh tranh cũng chỉ xuất hiện thực sự với tính cách là một cuộc đua tranh của một ngành, một lĩnh vực kinh tế nào đó khi có sự tham gia của các chủ thể kinh doanh có lợi ích cơ bản mâu thuẫn nhau. Có nhiều định nghĩa khác nhau về cạnh tranh và cạnh tranh là một khái niệm được sử dụng trong nhiều lĩnh vực khác nhau.
Adam Smith - nhà kinh tế học theo trường phái cổ điển Anh là người đầu tiên đưa ra lý thuyết tương đối hoàn chỉnh về cạnh tranh trên cơ sở những tiếp thu và bổ sung những lý luận về giá trị tự nhiên của trường phái này, ông đòi hỏi sự đảm bảo tự do hành động cho mọi doanh nghiệp và hộ gia đình, nghĩa là đảm bảo sự tự do cạnh tranh giữa các doanh nghiệp cũng như sự lựa chọn tiêu dùng của các hộ gia đình. Theo ông, cạnh tranh là một quá trình bao gồm 11 các hành vi và phản ứng tạo ra cho mỗi thành viên tham gia thị trường tự do có giới hạn. Theo Đại từ điển tiếng Việt thì cạnh tranh được hiểu là "sự tranh đua giữa những cá nhân, tập thể có chức năng như nhau nhằm giành phần hơn, phần thắng về mình". Ngày nay, cạnh tranh được hiểu là sự chạy đua hay ganh đua giữa các thành viên của một thị trường hàng hóa, sản phẩm cụ thể nhằm mục đích lôi kéo về phía mình ngày càng nhiều khách hàng, thị trường và thị phần của một thị trường.
Như vậy, xét về phương diện kinh tế, cạnh tranh được tồn tại trên cơ sở tiền đề là sự hiện diện của các thành viên trên thương trường có chạy đua vì mục tiêu kinh tế giữa các thành viên và chúng đều diễn ra trên một thương trường hàng hóa cụ thể. Tuy nhiên, để đơn giản hóa có thể hiểu cạnh tranh là sự ganh đua giữa một nhóm người mà sự nâng cao vị thế của người này sẽ làm giảm vị thế của những người còn lại và điều kiện cho sự cạnh tranh trên thị trường là phải có ít nhất hai chủ thể quan hệ khách hàng và có sự tương ứng giữa sự cống hiến và phần được hưởng của mỗi thành viên trên thị trường. Có thể kết luận rằng, cạnh tranh chỉ xuất hiện trong điều kiện của nền kinh tế thị trường, nơi mà cung - cầu là cốt vật chất, giá cả là diện mạo và cạnh tranh là linh hồn sống của thị trường [28]. Nhận dạng cạnh tranh Ở mỗi một hình thái khác nhau, cạnh tranh lại có tính chất và mức độ biểu hiện khác nhau.
Để đánh giá tính chất và mức độ biểu hiện cạnh tranh theo từng hình thái thì việc nhận dạng và xác lập các tiêu chí phân loại hình thái thị trường là hết sức quan trọng. - Căn cứ vào tính chất và mức độ can thiệp của công quyền vào đời sống kinh tế, người ta phân chia thị trường thành hai hình thái: cạnh tranh tự do và cạnh tranh có sự điều tiết của nhà nước. 12 Cạnh tranh tự do là một hình thái thị trường thoát khỏi mọi sự can thiệp của nhà nước. Đây là một hiện tượng không thể có trong thế giới hiện đại vì kinh tế thị trường hiện đại luôn có nhu cầu được điều tiết và nhà nước nào cũng phải có chính sách kinh tế riêng, vì thế luôn tìm cách hướng các hoạt động kinh tế vào mục tiêu kinh tế của mình.
Cạnh tranh có sự điều tiết của nhà nước là hình thái thị trường của các nền kinh tế thị trường hiện đại (tự do cạnh tranh trong hình thái thị trường này được bảo vệ, nuôi dưỡng và giới hạn bởi thể chế, chính sách và pháp luật của nhà nước). - Căn cứ vào cơ cấu doanh nghiệp và mức độ tập trung trong một ngành, một lĩnh vực kinh tế, mối liên hệ giữa bên mua và bên bán, người ta phân chia thị trường thành các hình thái sau: S.lg bên mua Một Một số Nhiều S.lg bên bán Một Độc quyền mua Độc quyền mua Độc quyền bán bán song phương bán hạn chế Một số Độc quyền mua Cạnh tranh mua Cạnh tranh bán bán hạn chế bán hạn chế Nhiều Độc quyền mua Cạnh tranh mua Cạnh tranh mua và bán - Căn cứ vào mục đích, tính chất của các phương thức cạnh tranh, người ta phân nhóm các hành vi cạnh tranh trên các hình thái thị trường gồm hai loại: cạnh tranh lành mạnh và cạnh tranh không lành mạnh. Cạnh tranh lành mạnh là hình thức cạnh tranh bằng khả năng vốn có của doanh nghiệp. Đó là những hoạt động nhằm thu hút khách hàng mà pháp luật không cấm, phù hợp với tập quán thương mại và đạo đức kinh doanh truyền thống như đăng ký nhãn hiệu thương phẩm, hạ giá bán hàng hóa trên cơ sở đổi mới công nghệ, giảm chi phí sản xuất, chi phí lưu thông, nâng 13 cao chất lượng phục vụ khách hàng, liên tục đổi mới phương thức giao tiếp với khách hàng.
Cạnh tranh không lành mạnh là những hành vi cụ thể của một chủ thể kinh doanh, nhằm mục đích cạnh tranh luôn thể hiện tính không lành mạnh (chứ không phải là trái pháp luật) và vô tình hay cố ý gây thiệt hại cho một đối thủ cạnh tranh hay bạn hàng cụ thể. Tuy nhiên, vì được bảo hộ bởi các nguyên tắc về quyền tự do kinh doanh, tự do khế ước và tự do lập hội và sự giục giã của lợi nhuận nên thực trạng của thương trường luôn diễn ra theo hướng không lành mạnh. Đây là một trong những tiền đề để pháp luật cạnh tranh ra đời. Vai trò, ý nghĩa của cạnh tranh trong nền kinh tế thị trường Như ta đã biết, cạnh tranh là tất yếu của một nền kinh tế thị trường.
Ngay từ khi xuất hiện, cạnh tranh đã có vai trò và ý nghĩa lớn đối với sự phát triển kinh tế. Ở thế kỷ XVIII, A.Smith (nhà kinh tế học cổ điển Anh) trong tác phẩm "Của cải của các dân tộc" (1776) đã thuyết minh vai trò quan trọng của cạnh tranh tự do trong bối cảnh nền kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa đang ở giai đoạn hình thành bị rất nhiều ràng buộc bởi những thiết chế phi tự do của Nhà nước phong kiến. Ông đưa ra thuyết "bàn tay vô hình", với ông trật tự thị trường theo nguyên tắc "bàn tay vô hình" sẽ điều hòa các hoạt đồng kinh tế một cách hiệu quả. Hãy thử hình dung một nền kinh tế thị trường sẽ ra sao nếu không có cạnh tranh.
Ở trạng thái của cạnh tranh hoàn hảo, nền kinh tế sẽ đạt mức độ hiệu quả cấp phát lý tưởng, tức là nếu không có cạnh tranh thì nền kinh tế sẽ nằm ở giới hạn đường giới hạn tiềm năng sản xuất. Như vậy, một bộ phận nguồn lực sẽ không được huy động vào sản xuất và gây ra sự lãng phí xét trên bình diện tổng thể nền kinh tế xã hội. Một doanh nghiệp rất khó trở thành doanh nghiệp có năng lực cạnh tranh nếu không được dung dưỡng 14 lâu năm trong một môi trường không có cạnh tranh. Do đó, trong khuôn khổ của nền kinh tế thị trường, ý nghĩa kinh tế của cạnh tranh là: - Thông qua quy luật cung cầu, cạnh tranh có khả năng nhanh nhạy trong việc phát hiện và đáp ứng mọi nhu cầu và thị hiếu của người tiêu dùng.
Bên cạnh đó, bằng phương thức cạnh tranh kinh điển là cạnh tranh qua giá mà nhờ đó giá cả của sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ được cải thiện theo hướng có lợi cho khách hàng và người tiêu dùng. - Cạnh tranh còn là nguồn gốc, động lực để phát triển khoa học kỹ thuật và công nghệ cao do cạnh tranh luôn có mục tiêu lâu dài là thu hút về mình ngày càng nhiều khách hàng nên nó buộc các nhà sản xuất công nghiệp và dịch vụ phải tạo ra những sản phẩm có chất lượng ngày càng cao với giá thành ngày càng hạ. Vì vậy, cạnh tranh cũng là cơ hội buộc các nhà doanh nghiệp phải áp dụng công nghệ mới, tiến bộ khoa học kỹ thuật. - Trong điều kiện của cơ chế thị trường có sự phát triển của cạnh tranh, nghĩa là mức độ của cạnh tranh đã trở nên sâu sắc thì các doanh nghiệp vì sự tồn tại của mình luôn phải toan tính để vượt lên trên các đối thủ của mình.
Điều đó có nghĩa là cạnh tranh có khả năng tạo sức ép để chống trì trệ, khắc phục suy thoái và buộc các doanh nghiệp phải kinh doanh có hiệu quả. Môi trường cạnh tranh là môi trường mà ở đó các doanh nghiệp luôn phải vận động, đổi mới, cải tiến không chỉ công nghệ mà cả chủng loại, kiểu dáng, phương thức kinh doanh. Theo đó, cạnh tranh tạo ra sự đổi mới liên tục và động lực phát triển liên tục. Với tất cả những vai trò và ý nghĩa trên đây của cạnh tranh, một nhà nước văn minh của một nền kinh tế thị trường hiện đại cần phải có nhiệm vụ, chức năng phát hiện, thừa nhận và bảo vệ, khuyến khích những khả năng và thuộc tính tốt đẹp đó của cạnh tranh.
Pháp luật và thực hiện pháp luật về cạnh tranh 15 Nền kinh tế thị trường không những chỉ bảo vệ và khuyến khích những thuộc tính tốt đẹp của cạnh tranh mà còn phải khắc phục những mặt tiêu cực, những khuyết tật của thị trường qua cạnh tranh và độc quyền. Ở các quốc gia đều có chính sách về cạnh tranh và từ đó điều tiết môi trường cạnh tranh của thị trường. Chính sách của cạnh tranh phải bao gồm việc sử dụng một số công cụ điều tiết cạnh tranh như: - Chính sách thuế - Kiểm soát giá cả - Điều chỉnh, kiểm soát độc quyền - Quốc hữu hóa - Ban hành pháp luật về cạnh tranh.