Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THỰC HIỆN PHÁP LUẬT BẢO HIỂM XÃ HỘI 1. Cơ sở lý luận về BHXH BHXH ra đời trên cơ sở nền kinh tế hàng hoá phát triển và việc thuê mướn nhân công trở nên phổ biến. Theo quan niệm trên thế giới thì BHXH là sự đảm bảo thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập đối với người lao động khi họ gặp phải những biến cố làm giảm hoặc mất khả năng lao động, mất việc làm trên cơ sở hình thành và sử dụng một quỹ tiền tệ tập trung nhằm đảm bảo đời sống cho người lao động và gia đình họ góp phần đảm bảo an toàn xã hội. Như vậy, BHXH là một nhu cầu khách quan, đa dạng và phức tạp.
Nó thể hiện mối quan hệ giữa 3 bên: bên tham gia, bên BHXH và bên được BHXH. Ở Việt Nam, quá trình xây dựng và thực hiện chính sách BHXH là sự đổi mới không ngừng cho phù hợp với nhu cầu phát triển kinh tế xã hội của đất nước trong từng giai đoạn nhất định. Trong hoạt động BHXH, Nhà nước tiến hành xây dựng nhiều chính sách, chế độ, tổ chức triển khai và giám sát quá trình thực hiện nhằm thực hiện tốt quyền và nghĩa vụ của người tham gia BHXH. Như vậy, Nhà nước giữ vai trò quản lý về BHXH, bảo hộ cho quỹ BHXH mà không phải chi từ ngân sách nhà nước (NSNN) cho lĩnh vực này.
Mặt khác, chính sách BHXH là một bộ phận quan trọng của chính sách xã hội, giúp Nhà nước điều tiết mối quan hệ giữa chính sách kinh tế và xã hội trên phương diện vĩ mô, bảo đảm cho nền kinh tế liên tục phát triển và giữ gìn ổn định xã hội trong từng thời kỳ cũng như trong suốt quá trình. Các khái niệm về BHXH Bảo hiểm xã hội (BHXH) là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của người lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, thất nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết trên cơ sở đóng vào quỹ bảo hiểm xã hội. (Khoản 1, Điều 3 Luật BHXH 2006) Bảo hiểm xã hội bắt buộc là loại hình bảo hiểm xã hội mà người lao động và người sử dụng lao động phải tham gia. (Khoản 2, Điều 3 Luật BHXH 2006) 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chất lượng là khả năng của tập hợp các đặc tính của một sản phẩm, hệ thống hay quá trình để đáp ứng các yêu cầu của khách hàng và các bên có liên quan.
Chất lượng BHXH là mức độ mà các chế độ, chính sách BHXH đáp ứng được nhu cầu và sự mong đợi của khách hàng. Chất lượng BHXH phải phù hợp với điều kiện kinh tế xã hội và đáp ứng những thay đổi của xã hội. Chất lượng chính sách BHXH tốt phải phản ánh được tác động của nó đến các tổ chức cũng như quyền lợi của các đối tượng thụ hưởng BHXH và mối quan tâm chung của xã hội, đảm bảo phát huy những mặt tích cực và hạn chế những yếu tố tiêu cực. Chính sách bảo hiểm xã hội là những quy định chung của Nhà nước gồm những chủ trương, định hướng lớn về các vấn đề cơ bản của BHXH, những mục tiêu, đối tượng, phạm vi và chế độ trợ cấp, các nguồn đóng góp, cách thức tổ chức thực hiện các chế độ BHXH.
Chính sách BHXH có thể biểu hiện dưới dạng hiến pháp, văn bản pháp luật. song lại rất khó thực hiện nếu không được cụ thể hóa và không thông qua các chế độ BHXH cụ thể. Chế độ bảo hiểm xã hội là sự cụ thể hóa chính sách BHXH, là hệ thống các quy định cụ thể và chi tiết, là sự bố trí, sắp xếp các phương tiện để thực hiện BHXH đối với người lao động. Nói cách khác, đó là hệ thống các quy định được pháp luật hóa về đối tượng hưởng, nghĩa vụ và mức đóng góp cho từng trường hợp BHXH cụ thể.
BHXH bắt buộc bao gồm các chế độ sau: - Chế độ trợ cấp ốm đau; - Chế độ trợ cấp thai sản; - Chế độ trợ cấp tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp (TNLĐ-BNN); - Chế độ hưu trí; - Chế độ tử tuất. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Các yếu tố cấu thành chất lượng Bảo hiểm xã hội - Sự thoả mãn nhu cầu của đối tượng tham gia BHXH Các quy định của chính sách, chế độ BHXH phải phù hợp điều kiện kinh tế - xã hội từng thời kỳ, đảm bảo nguyên tắc công bằng trong việc đóng, hưởng BHXH của các đối tượng tham gia. Phải đảm bảo mức độ hài lòng chung thông qua các yếu tố như: khả năng tiếp cận dịch vụ, thủ tục và quy trình phải đơn giản, dế hiểu; ý kiến của đối tượng tham gia phải được tôn trọng, đối xử thân thiện, vui vẻ; sự tín nhiệm trong cung cấp dịch vụ.
- Quá trình cung cấp, thực hiện các chế độ BHXH Ở đây liên quan đến trách nhiệm của các cơ quan BHXH trong công tác tổ chức thực hiện chính sách BHXH đảm bảo việc thu, chi trả đúng và đủ. Thái độ, trách nhiệm, tác phong, sự chuyên nghiệp của cán bộ, công chức BHXH; cơ sở vật chất và điều kiện hỗ trợ hoạt động cung ứng dịch vụ BHXH; các nội dung về công khai công vụ; thủ tục hành chính và quy trình xử lý các nghiệp vụ BHXH; thời gian giải quyết; lệ phí; cơ chế giám sát, góp ý. - Diện bao phủ đối tượng tham gia BHXH Thể hiện ở số lượng người tham gia BHXH và ý thức của đối tượng tham gia BHXH. Ở nước ta, dân số chủ yếu tập trung ở khu vực nông thôn, làm nông nghiệp, do đó số lượng người lao động trong độ tuổi tham gia còn ít, độ bao phủ không cao.
Ngoài ra, ý thức tham gia đóng BHXH đầy đủ, đúng qui định về đối tượng, số lượng, mức tiền lương là yếu tố ảnh hưởng tới chất lượng BHXH. Việc các đối tượng cố tình trốn đóng, nợ đọng, lạm dụng quỹ BHXH, không thực hiện các quy định của pháp luật về BHXH sẽ gây ảnh hưởng tới quyền lợi của các đối tượng thụ hưởng, làm giảm chất lượng BHXH. Các yếu tố cấu thành chất lượng BHXH trên đây còn phụ thuộc vào điều kiện kinh tế - xã hội và chuẩn mực xã hội từng thời kì. Các nhân tố tác động đến chất lượng Bảo hiểm xã hội - Nhóm các nhân tố liên quan đến điều kiện kinh tế-xã hội của đất nước Khả năng và tiềm lực phát triển kinh tế của mọi quốc gia thể hiện ở sự tăng 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trưởng kinh tế.
Trên bình diện quốc gia, tăng trưởng kinh tế làm cho cho ngân sách quốc gia tăng lên và nhà nước có điều kiện thực thi chính sách an sinh xã hội. Mặt khác, khi mức sống của nhân dân tăng lên, họ có điều kiện tham gia BHXH, sức hút của BHXH thực sự lớn hơn (nhiều người tham gia hơn, khả năng đóng phí BHXH tăng cao hơn.) và rủi ro xã hội (ốm đau, bệnh tật giảm xuống dẫn tới giảm phí đóng BHXH). Nền kinh tế càng phát triển, thu nhập bình quân đầu người càng được nâng cao thì Nhà nước mới có điều kiện nâng mức đóng góp và mức hưởng BHXH của người lao động và ngược lại. Ngược lại, khi kinh tế suy thoái, bất ổn đòi hỏi doanh nghiệp phải giảm lao động, giảm tiền lương đóng BHXH làm ảnh hưởng tới quyền lợi người lao động.
- Nhóm các nhân tố liên quan đến chính sách, văn bản pháp luật về BHXH Đây là khung pháp lý quy định rõ đối tượng áp dụng, quyền và nghĩa vụ các bên tham gia BHXH, nội dung các chế độ BHXH. Một chính sách, chế độ không hợp lý, không đảm bảo công bằng giữa các đối tượng thụ hưởng sẽ ảnh hưởng lớn tới chất lượng BHXH. - Nhóm các nhân tố liên quan đến tổ chức thực hiện BHXH Việc quy định đầy đủ, công khai minh bạch quy trình, thủ tục, hồ sơ, trách nhiệm và thời hạn giải quyết sẽ tạo thuận lợi cho người lao động và người sử dụng lao động và cơ quan BHXH thống nhất thực hiện. Công tác đôn đốc thu nợ BHXH, công tác chi trả các chế độ đúng, đủ, kịp thời, thuận tiện cho người thụ hưởng sẽ góp phần nâng cao chất lượng BHXH.
- Đội ngũ cán bộ, công chức Năng lực, thái độ phục vụ của đội ngũ cán bộ, công chức BHXH; sự thân thiện tín nhiệm, lịch sự trong cung cấp dịch vụ đáp ứng nhu cầu của người được phục vụ cũng được coi là những tiêu chí quan trọng đặc biệt trong tiến trình cải cách hành chính chung của cả Ngành BHXH góp phần nâng cao chất lượng BHXH. - Nhóm các nhân tố khác: Công bằng xã hội, bình đẳng xã hội, vai trò của Nhà nước trong việc thực hiện công bằng xã hội, khả năng chống đỡ về tài chính của quỹ BHXH. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Cơ sở hình thành chính sách, chế độ bảo hiểm xã hội Chính sách BHXH có phạm vi tác động rất lớn đến người lao động, người sử dụng lao động và cả nền kinh tế của đất nước.
Vì thế, khi ban hành chính sách BHXH nói chung, BHXH bắt buộc nói riêng phải dựa trên những cơ sở sinh học về giới tính, lứa tuổi của người lao động; điều kiện kinh tế - xã hội của đất nước trong từng thời kỳ; điều kiện lịch sử. Ngoài ra, chính sách BHXH do nhà nước ban hành nên nó còn phụ thuộc vào thể chế chính trị của từng quốc gia. - Cơ sở sinh học về giới tính, lứa tuổi của người lao động: Cơ sở sinh học là một trong những căn cứ quan trọng để xác lập mối tương quan đóng - hưởng trong chính sách BHXH nói chung. Nghiên cứu cơ sở sinh học để qua đó đề ra các chính sách BHXH đúng đắn đối với người lao động ở các độ tuổi khác nhau và giới tính khác nhau - Điều kiện kinh tế - xã hội của đất nước trong từng thời kỳ: Việc xây dựng mức đóng - hưởng các chế độ BHXH phải phù hợp với điều kiện phát triển của kinh tế - xã hội của đất nước.
Khi nền kinh tế phát triển, các doanh nghiệp kinh doanh có hiệu quả, có lãi và tích luỹ để tái sản xuất, thì doanh nghiệp mới có điều kiện đóng đủ BHXH theo quy định. Theo kinh nghiệm các nước, trình độ phát triển BHXH của một quốc gia phụ thuộc rất lớn vào trình độ phát triển kinh tế - xã hội của quốc gia đó.