Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và các vấn đề liên quan đến đề tài Chương 2: Một số vấn đề lý luận về thừa kế theo pháp luật Chương 3: Thực trạng quy định của pháp luật về thừa kế theo pháp luật Chương 4: Thực tiễn áp dụng pháp luật về thừa kế theo pháp luật và một số kiến nghị 6 luan an Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CÁC VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Tình hình nghiên cứu 1. Các công trình nghiên cứu lý luận về thừa kế theo pháp luật Thừa kế nói chung và thừa kế theo pháp luật nói riêng là một vấn đề có lịch sử hình thành và phát triển lâu đời.
Một người lúc còn sống có tài sản thuộc sở hữu hợp pháp của mình đều có quyền để lại di sản thừa kế sau khi họ chết cho những người còn sống, không phụ thuộc vào việc người đó có năng lực hành vi dân sự đầy đủ hay không. Tương tự, một người hoàn toàn có thể trở thành người nhận di sản thừa kế, khi người đó được chỉ định trong di chúc, hoặc đáp ứng những điều kiện pháp luật quy định về người thừa kế theo pháp luật. Đề tài về thừa kế là một trong những đề tài nhận được sự quan tâm của rất nhiều nhà khoa học, nhất là các nhà khoa học trong lĩnh vực khoa học pháp lý. Trên cơ sở nghiên cứu các công trình về thừa kế nói chung và thừa kế theo pháp luật nói riêng, qua đó nhìn nhận được những vấn đề đã được nghiên cứu, cũng như các vấn đề còn bỏ ngỏ về nội dung thừa kế theo pháp luật, nghiên cứu sinh nhận thấy các tài liệu tham khảo về nội dung này rất đa dạng và phong phú về thể loại như sách, đề tài nghiên cứu khoa học, các luận văn, luận án, các bài viết trong các tạp chí, hội thảo khoa học.
Các công trình đó đã nghiên cứu về khái niệm thừa kế theo pháp luật, về ý nghĩa của quy định về thừa kế theo pháp luật, những trường hợp thừa kế theo pháp luật, về hàng thừa kế và phạm vi người thừa kế theo pháp luật ở nhiều góc độ và cách nhìn khác nhau, mỗi một công trình có cách nghiên cứu, tiếp cận riêng nhưng nhìn chung đều đã phân tích và phản ánh được những nét cơ bản nhất về các vấn đề nghiên cứu, cụ thể như sau: * Về khái niệm thừa kế theo pháp luật: Khái niệm thừa kế theo pháp luật đã được một số tác giả nghiên cứu trong các công trình như sách “Thừa kế theo pháp luật của công dân Việt Nam từ năm 1945 đến nay” của tác giả Phùng Trung Tập, do Nxb Tư pháp xuất bản năm 2004, sách “Pháp luật về thừa kế và thực tiễn giải quyết tranh chấp”, Nxb Tư pháp Hà Nội xuất bản năm 2017 của tác 7 luan an giả Phạm Văn Tuyết và Lê Kim Giang, tác giả Nguyễn Văn Huy trong cuốn sách “Thừa kế trong pháp luật dân sự Việt Nam”, Nxb. Tư pháp, Hà Nội 2017, cho thấy có sự thống nhất cao và đều dựa trên quy định của các BLDS như Điều 677 BLDS 1995, Điều 674 BLDS 2005, Điều 649 BLDS 2015: “Thừa kế theo pháp luật là thừa kế theo hàng thừa kế, điều kiện và trình tự thừa kế do pháp luật quy định”. * Về đặc điểm thừa kế theo pháp luật Trong các công trình nghiên cứu về thừa kế nói chung và thừa kế theo pháp luật nói riêng, có rất ít công trình nghiên cứu có đề cập tới đặc điểm của thừa kế theo pháp luật. Cụ thể: Sách: Pháp luật về thừa kế và thực tiễn giải quyết tranh chấp của tác giả Phạm Văn Tuyết, Lê Kim Giang (2017) [83] là một trong số rất ít cuốn sách đề cập tới đặc điểm của thừa kế theo pháp luật.
Trong cuốn sách này, tác giả đã thông qua việc so sánh thừa kế theo di chúc và thừa kế theo pháp luật để nêu lên những đặc điểm của thừa kế theo pháp luật như sau: Thứ nhất, việc dịch chuyển di sản trong thừa kế theo pháp luật phải được dịch chuyển theo hàng thừa kế mà pháp luật đã quy định trước. Hay nói cách khác là trong thừa kế theo di chúc thì di sản được định đoạt dựa theo ý chí của người có tài sản, nhưng trong thừa kế theo pháp luật thì những ai sẽ được hưởng di sản thừa kế do pháp luật dự liệu trước trong mọi trường hợp, mọi gia đình là như nhau, tức là được định đoạt theo ý chí của nhà làm luật [83, tr. Thứ hai, người thừa kế theo pháp luật chỉ được hưởng di sản khi có đủ hai điều kiện: thứ nhất không thuộc các trường hợp không được hưởng di sản quy định tại Khoản 1, Điều 643, BLDS 2005 và không bị người để lại di sản truất quyền thừa kế. Trong khi người thừa kế theo di chúc chỉ cần điều kiện là không thuộc một trong các trường hợp không được hưởng di sản theo quy định tại Khoản 1, Điều 643, BLDS 2005 vì khi người để lại di sản đã thể hiện ý chí của mình trong di chúc bằng việc định đoạt cho người được hưởng di sản đồng nghĩa với việc họ không tước quyền hưởng di sản của người được hưởng di sản Trường hợp người thừa kế theo di chúc thuộc một trong các trường hợp 8 luan an không được hưởng di sản [46, Khoản 1, Điều 643] nhưng người để lại di sản biết mà vẫn cho họ hưởng di sản thì họ vẫn được hưởng [46, Khoản 2, Điều 643] Thứ ba, trong thừa kế theo pháp luật, việc dịch chuyển di sản từ người để lại di sản sang những người được hưởng di sản phải theo trình tự do pháp luật quy định.
Đó là người ở hàng thừa kế sau chỉ được hưởng di sản khi tất cả những người ở hàng thừa kế trước không còn ai hoặc không được hưởng, bị tước quyền hưởng hoặc từ chối nhận di sản. Còn trong thừa kế theo di chúc thì chỉ cần căn cứ vào ý chí của người để lại di sản định đoạt cho ai thì người đó sẽ được nhận, không cần theo trình tự nào [83, tr. 270 - 271] Sách: “Giáo trình Luật Dân sự Việt Nam” của Trường Đại học Kiểm sát do tác giả Vũ Thị Hồng Vân làm chủ biên (2016) cũng nêu lên đặc điểm của thừa kế theo pháp luật so với thừa kế theo di chúc là người thừa kế theo pháp luật chỉ có thể là cá nhân có một trong ba mối quan hệ hôn nhân, huyết thống, nuôi dưỡng với người để lại di sản, nhưng người thừa kế theo di chúc có thể là cá nhân, cơ quan, tổ chức và không cần có mối quan hệ gì với người để lại di sản. Trong Nguyễn Văn Huy (2017), Thừa kế trong pháp luật dân sự Việt Nam, Nxb.
Tư pháp, Hà Nội, tác giả Nguyễn Văn Huy nêu ba đặc điểm của thừa kế theo pháp luật là: Một là về dịch chuyển tài sản, đồng quan điểm với tác giả Phạm Văn Tuyết và Lê Kim Giang (2013) trong Pháp luật về thừa kế và thực tiễn giải quyết tranh chấp, tác giả Nguyễn Văn Huy nêu rõ: “Việc dịch chuyển tài sản theo hàng thừa kế do pháp luật quy định mà không theo ý chí của người để lại di sản. Việc dịch chuyển tài sản phải theo trình tự căn cứ vào hàng thừa kế. Người thừa kế ở hàng sau chỉ được hưởng nếu không còn ai ở hàng thừa kế trước” [23, tr.85] Hai là, “căn cứ xác định người thừa kế: Người thừa kế phải thuộc diện thừa kế theo pháp luật, có quan hệ hôn nhân, huyết thống hoặc nuôi dưỡng với người để lại di sản” [23, tr. Đây là điểm khác biệt rất lớn của thừa kế theo pháp luật so với thừa kế theo di chúc.
Trong thừa kế theo di chúc thì vấn đề này hoàn toàn không được đặt ra. Ba là, đối với phần di sản được hưởng thì “những người thừa kế theo pháp luật được hưởng những kỷ phần bằng nhau” [23, tr.85] nhưng trong thừa kế theo di chúc thì các kỷ phần có giá trị lớn nhỏ phụ thuộc vào ý chí của người để lại di sản. 9 luan an Tóm lại, dù đặc điểm mà các tác giả nêu lên là khác nhau nhưng các tác giả đều xuất phát từ nguyên nhân dẫn đến việc áp dụng thừa kế theo pháp luật là do người để lại di sản không thể hiện ý chí của mình đối với khối tài sản mà họ có trước khi chết nên pháp luật thay cho ý chí của người để lại di sản để định đoạt khối tài sản của họ sau khi họ chết. Pháp luật phân chia cho những người gần gũi nhất với người để lại di sản dựa trên ba mối quan hệ: hôn nhân, huyết thống hoặc nuôi dưỡng theo những điều kiện và trình tự luật định.
* Về ý nghĩa của quy định về thừa kế theo pháp luật Về ý nghĩa của quy định về thừa kế theo pháp luật, đã có nhiều công trình nghiên cứu đề cập tới ý nghĩa của quy định về thừa kế như sau: Bài viết: “Một số vấn đề về chế định quyền thừa kế trong Luật Dân sự” của tác giả Hà Thị Mai Hiên Tạp chí Nhà nước và pháp luật, số 5 năm 1995. Trong bài viết này, tác giả đã đề cập tới ý nghĩa của quy định pháp luật về thừa kế là “thiết lập một trật tự xác định người nào có thể thay thế người đã chết tham gia vào các quan hệ tài sản và bằng cách đó bảo đảm sự vận hành bình thường quá trình phát triển kinh tế xã hội” [17, tr. Sách: “Bình luận khoa học một số vấn đề cơ bản của BLDS”, Viện nghiên cứu khoa học pháp lý (1997), do tác giả Hoàng Thế Liên làm chủ biên, đã dành toàn bộ chương 5 viết về thừa kế. Tác giả nêu lên ý nghĩa của các quy định về thừa kế có ý nghĩa “đáp ứng được những yêu cầu, đòi hỏi của đời sống trong lĩnh vực này, tạo điều kiện cũng như khuyến khích mọi cá nhân tích cực lao động sản xuất, tăng thêm của cải vật chất cho gia đình và xã hội” [93, tr.
Luận án Tiến sĩ luật học: “Thừa kế theo pháp luật của công dân Việt Nam từ 1945 đến nay”, tác giả Phùng Trung Tập (2002), trong Luận án này, tác giả đã đưa ra ý nghĩa của các quy định về thừa kế là “điều chỉnh kịp thời các quan hệ trong lĩnh vực thừa kế, cũng như tạo cơ sở pháp lý cơ bản cho việc giải quyết những tranh chấp phát sinh từ quan hệ thừa kế” [53]. Sách: “Thừa kế theo pháp luật của công dân Việt Nam từ năm 1945 đến nay” của tác giả Phùng Trung Tập (2004).