Luận án tiến sĩ thừa kế theo pháp luật theo bộ luật dân sự nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa việt nam năm 2015

Luận án tiến sĩ phân tích thừa kế theo pháp luật trong Bộ luật Dân sự Việt Nam 2015, cung cấp cái nhìn sâu sắc về quy định và thực tiễn.

• Tác giả: Đặng Thu Hà
• Người hướng dẫn: PGS. Phạm Văn Tuyết
• Trường học: Viện Hàn Lâm Khoa Học Xã Hội Việt Nam
• Chuyên ngành: Luật Kinh Tế
• Đề tài: Thừa Kế Theo Pháp Luật: Nghiên Cứu Bộ Luật Dân Sự Việt Nam 2015
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CÁC VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.2. Khái niệm, đặc điểm thừa kế theo pháp luật
• 1.3. THỰC TRẠNG QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VỀ THỪA KẾ THEO PHÁP LUẬT
• 1.4. THỰC TIỄN ÁP DỤNG PHÁP LUẬT VỀ THỪA KẾ THEO PHÁP LUẬT VÀ MỘT SỐ KIẾN NGHỊ
• 2. CHƯƠNG 2: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THỪA KẾ THEO PHÁP LUẬT
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VỀ THỪA KẾ THEO PHÁP LUẬT
• 4. CHƯƠNG 4: THỰC TIỄN ÁP DỤNG PHÁP LUẬT VỀ THỪA KẾ THEO PHÁP LUẬT VÀ MỘT SỐ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương này cung cấp cái nhìn tổng quan về tình hình nghiên cứu liên quan đến thừa kế theo pháp luật tại Việt Nam. Nhiều công trình đã được thực hiện, từ các luận văn, luận án đến các bài viết khoa học. Các tác giả đã nghiên cứu sâu về khái niệm, đặc điểm và ý nghĩa của quyền thừa kế. Đặc biệt, các nghiên cứu đã chỉ ra rằng thừa kế theo pháp luật là một chế định quan trọng, phản ánh ý chí của nhà nước trong việc điều chỉnh các quan hệ xã hội liên quan đến di sản. Một số tác giả như Phùng Trung Tập và Phạm Văn Tuyết đã có những đóng góp đáng kể trong việc làm rõ khái niệm và đặc điểm của thừa kế theo pháp luật. Họ nhấn mạnh rằng việc dịch chuyển di sản phải tuân theo hàng thừa kế do pháp luật quy định, điều này khác biệt so với thừa kế theo di chúc.

1.1. Các công trình nghiên cứu lý luận

Nhiều công trình nghiên cứu đã chỉ ra rằng thừa kế theo pháp luật không chỉ là một khái niệm pháp lý mà còn là một hiện tượng xã hội. Các tác giả đã phân tích các quy định trong Bộ luật Dân sự (BLDS) và chỉ ra rằng thừa kế theo pháp luật có những đặc điểm riêng biệt. Ví dụ, trong thừa kế theo pháp luật, người thừa kế chỉ được hưởng di sản khi không thuộc các trường hợp không được hưởng di sản. Điều này cho thấy sự khác biệt rõ rệt giữa thừa kế theo pháp luật và thừa kế theo di chúc. Các nghiên cứu cũng đã chỉ ra rằng việc xác định người thừa kế phải dựa trên mối quan hệ huyết thống, hôn nhân hoặc nuôi dưỡng với người để lại di sản.

II. Một số vấn đề lý luận về thừa kế theo pháp luật

Chương này tập trung vào việc làm rõ các vấn đề lý luận liên quan đến thừa kế theo pháp luật. Đầu tiên, khái niệm thừa kế được định nghĩa là việc chuyển giao tài sản từ người chết sang người còn sống theo quy định của pháp luật. Di sản thừa kế có thể bao gồm tài sản, quyền lợi và nghĩa vụ. Đặc điểm của thừa kế theo pháp luật là việc phân chia di sản phải tuân theo hàng thừa kế mà pháp luật quy định. Điều này có nghĩa là người thừa kế ở hàng sau chỉ được hưởng di sản khi không còn ai ở hàng thừa kế trước. Ý nghĩa của quy định này là bảo đảm quyền lợi cho những người có mối quan hệ gần gũi với người để lại di sản, đồng thời tạo ra sự công bằng trong việc phân chia tài sản.

2.1. Khái niệm và đặc điểm thừa kế theo pháp luật

Khái niệm thừa kế theo pháp luật được hiểu là việc chuyển giao tài sản theo quy định của pháp luật mà không phụ thuộc vào ý chí của người để lại di sản. Đặc điểm nổi bật của chế định này là tính bắt buộc và sự phân chia theo hàng thừa kế. Điều này có nghĩa là pháp luật đã xác định rõ ràng ai là người thừa kế và cách thức phân chia di sản. Các quy định này không chỉ bảo vệ quyền lợi của người thừa kế mà còn góp phần duy trì trật tự xã hội. Việc phân chia di sản theo hàng thừa kế cũng giúp giảm thiểu tranh chấp giữa các bên liên quan, tạo ra sự minh bạch trong quá trình thừa kế.

III. Thực trạng quy định của pháp luật về thừa kế theo pháp luật

Chương này phân tích thực trạng quy định của pháp luật về thừa kế theo pháp luật trong Bộ luật Dân sự năm 2015. Các quy định hiện hành đã có nhiều cải tiến so với các phiên bản trước đó, tuy nhiên vẫn còn tồn tại một số hạn chế. Một trong những vấn đề nổi bật là sự không đồng bộ giữa các quy định pháp luật và thực tiễn áp dụng. Nhiều trường hợp tranh chấp phát sinh do việc xác định người thừa kế không rõ ràng hoặc do di sản không được phân chia hợp lý. Điều này dẫn đến việc cần thiết phải có những kiến nghị nhằm hoàn thiện quy định pháp luật, bảo đảm quyền lợi cho người thừa kế và giảm thiểu tranh chấp.

3.1. Những nguyên tắc của pháp luật Việt Nam về thừa kế theo pháp luật

Nguyên tắc cơ bản của thừa kế theo pháp luật là bảo đảm quyền lợi cho những người có mối quan hệ gần gũi với người để lại di sản. Pháp luật quy định rõ ràng về hàng thừa kế, từ đó xác định ai là người thừa kế và cách thức phân chia di sản. Tuy nhiên, thực tế cho thấy nhiều trường hợp người thừa kế không được hưởng di sản do các lý do như bị truất quyền thừa kế hoặc không đủ điều kiện hưởng di sản. Điều này cho thấy cần có sự điều chỉnh trong quy định pháp luật để bảo đảm quyền lợi cho người thừa kế.

IV. Thực tiễn áp dụng pháp luật về thừa kế theo pháp luật và một số kiến nghị

Chương này đánh giá thực tiễn áp dụng pháp luật về thừa kế theo pháp luật và đưa ra một số kiến nghị nhằm hoàn thiện quy định pháp luật. Thực tiễn cho thấy, nhiều vụ tranh chấp thừa kế phát sinh do sự không rõ ràng trong quy định pháp luật hoặc do sự khác biệt trong cách hiểu và áp dụng pháp luật. Các kiến nghị bao gồm việc bổ sung quy định về điều kiện hưởng di sản cho các trường hợp đặc biệt như con nuôi, cha dượng, mẹ kế. Những kiến nghị này nhằm tạo ra một hành lang pháp lý rõ ràng hơn, bảo đảm quyền lợi cho người thừa kế và giảm thiểu tranh chấp.

4.1. Đánh giá chung tình hình tranh chấp thừa kế theo pháp luật ở Việt Nam

Tình hình tranh chấp thừa kế theo pháp luật ở Việt Nam trong những năm gần đây có xu hướng gia tăng. Nhiều vụ việc tranh chấp không chỉ liên quan đến việc phân chia di sản mà còn liên quan đến tư cách người thừa kế. Điều này cho thấy sự cần thiết phải có những quy định pháp luật rõ ràng hơn để bảo vệ quyền lợi của người thừa kế. Việc nghiên cứu và đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật về thừa kế là rất cần thiết để nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật trong thực tiễn.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Luận án tiến sĩ luật học với đề tài "Thừa kế theo pháp luật theo Bộ luật Dân sự nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2015" do nghiên cứu sinh Đặng Thu Hà thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Phạm Văn Tuyết tại Học viện Khoa học Xã hội (Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, 2019, Chuyên ngành: Luật Kinh tế, Mã số: 9.380107) là công trình nghiên cứu hệ thống và chuyên sâu về chế định thừa kế theo pháp luật sau khi Bộ luật Dân sự (BLDS) năm 2015 chính thức có hiệu lực từ ngày 01/01/2017.

Trong bối cảnh nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa phát triển mạnh mẽ, cơ cấu tài sản của công dân không còn bó hẹp ở các tư liệu sinh hoạt truyền thống mà mở rộng sang quyền sử dụng đất, phần vốn góp, cổ phần doanh nghiệp (theo Luật Doanh nghiệp 2014) và quyền sở hữu trí tuệ (theo Luật Sở hữu trí tuệ 2005, sửa đổi bổ sung 2009). Sự biến chuyển kinh tế - xã hội này dẫn đến các tranh chấp thừa kế gia tăng nhanh chóng cả về quy mô lẫn tính chất phức tạp. Luận án giải quyết Research Gap (khoảng trống nghiên cứu) then chốt: sự thiếu hụt một công trình lý luận - thực chứng toàn diện phân tích sự tương thích giữa các quy phạm thừa kế theo pháp luật trong BLDS 2015 với thực tiễn tư pháp giai đoạn 2017–2019 và sự giao thoa với các luật chuyên ngành. Trong khi công trình tiến sĩ tiền nhiệm của Phùng Trung Tập (2002, 2004) [53, 55] đã hoàn thành trước đó 15 năm và gắn với BLDS cũ, còn các công trình của Đỗ Văn Đại (2016) [10] hay Phạm Văn Tuyết và Lê Kim Giang (2017) [83] chủ yếu tiếp cận theo hướng bình luận điểm mới tổng quát hoặc tập hợp án lệ, thì luận án này định vị việc tái cấu trúc hệ thống lý luận và giải pháp lập pháp về thừa kế theo pháp luật.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu (Research Questions) và giả thuyết nghiên cứu (Hypotheses) được xác lập:

• RQ1: Hệ thống lý luận về thừa kế theo pháp luật theo BLDS 2015 gồm những cấu phần cốt lõi nào và có sự khác biệt bản chất gì so với thừa kế theo di chúc?
• RQ2: Thực trạng quy định pháp luật hiện hành bộc lộ những xung đột, bất cập nào khi xử lý các đối tượng di sản mới và các quan hệ gia đình hiện đại?
• RQ3: Thực tiễn áp dụng pháp luật tại Tòa án các cấp giai đoạn 2014–2019 đặt ra những vướng mắc gì và định hướng lập pháp nào cần được đề xuất?
• H1: Quy định về diện và hàng thừa kế trong BLDS 2015 được xây dựng trên cơ sở lý thuyết "phỏng đoán ý chí của người để lại di sản", phản ánh hài hòa truyền thống văn hóa "tứ đại đồng đường" với biến đổi nhân khẩu học hiện đại.
• H2: Tồn tại sự bất cập và khoảng trống quy phạm đối với trường hợp thừa kế thế vị khi cha mẹ chết cùng thời điểm, quyền thừa kế của trẻ sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản sau khi người để lại di sản chết, và quyền thừa kế của con nuôi đối với cha mẹ đẻ của cha mẹ nuôi.
• H3: Việc hoàn thiện quy định thừa kế theo pháp luật sẽ giải quyết dứt điểm sự chồng chéo giữa BLDS 2015 với Luật Doanh nghiệp và Luật Sở hữu trí tuệ, giảm thiểu tỷ lệ tranh chấp dân sự bị hủy, sửa tại Tòa án.

Khung lý thuyết của luận án tích hợp học thuyết Mác - Lênin về tư hữu và quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng - kiến trúc thượng tầng, lý thuyết quyền sở hữu tài sản, lý thuyết bình đẳng dân sự và lý thuyết phỏng đoán ý chí lập pháp. Phạm vi nghiên cứu bao quát hệ thống văn bản pháp luật dân sự Việt Nam qua các thời kỳ (1945, 1995, 2005, 2015), tập trung vào thực tiễn xét xử giai đoạn 2014–2019 trên toàn lãnh thổ Việt Nam, đồng thời đối chiếu luật so sánh với Pháp, Đức, Canada, Hoa Kỳ, Nhật Bản và Thái Lan.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tình hình nghiên cứu được luận án tổng hợp thành 3 dòng chính (major research streams):

Dòng thứ nhất tập trung vào lý luận nền tảng về thừa kế theo pháp luật. Tiêu biểu là các công trình của Phùng Trung Tập (2004, 2017) [55, 63], Phạm Văn Tuyết và Lê Kim Giang (2017) [83], Nguyễn Văn Huy (2017) [23], Hoàng Thế Liên (1997) [93] và Hà Thị Mai Hiên (1995) [17]. Các tác giả đã thống nhất định nghĩa thừa kế theo pháp luật dựa trên Điều 649 BLDS 2015: "Thừa kế theo pháp luật là thừa kế theo hàng thừa kế, điều kiện và trình tự thừa kế do pháp luật quy định". Nguyễn Văn Huy (2017) [23] và Phạm Văn Tuyết, Lê Kim Giang (2017) [83] phân tích sâu đặc điểm dịch chuyển di sản theo trật tự hàng luật định, điều kiện người thừa kế chỉ có thể là cá nhân có quan hệ hôn nhân, huyết thống, nuôi dưỡng và nguyên tắc chia kỷ phần bằng nhau.

Dòng thứ hai nghiên cứu thực trạng quy phạm và kỹ thuật lập pháp. Tiêu biểu là các nghiên cứu của Nguyễn Minh Tuấn (2007, 2016) [75, 76], Đỗ Văn Đại (2016) [10], Nguyễn Văn Cừ và Trần Thị Huệ (2017) [19, 93], và Nguyễn Văn Mạnh (2002) [35]. Nhóm công trình này phân tích các trường hợp mở thừa kế theo Điều 650 BLDS 2015, diện và hàng thừa kế theo Điều 651 BLDS 2015, đồng thời chỉ ra tính kế thừa tịnh tiến của BLDS 2015 so với BLDS 2005 và BLDS 1995.

Dòng thứ ba tập trung vào thực tiễn áp dụng pháp luật và giải quyết tranh chấp tại Tòa án. Đáng chú ý là các nghiên cứu của Tưởng Duy Lượng (2009, 2017) [32, 33], Đỗ Văn Đại (2010, 2016), Trần Văn Hà (2017) [15], Nguyễn Hải An (2004) [1] và Thái Công Khanh (2002). Tác giả Tưởng Duy Lượng khẳng định quy định thừa kế là "một trong những phương tiện pháp lý cần thiết để bảo toàn và gia tăng sự tích lũy của cải xã hội", kích thích "lòng say mê lao động sáng tạo, kích thích sự quản lý năng động của mỗi người; tạo ra sự thi đua thầm lặng của mỗi cá nhân nhằm nâng khối tài sản của mình lên bằng sức lực và khả năng sáng tạo mà họ có" [32, tr. 11].

Tranh luận học thuật cốt lõi tồn tại giữa ít nhất hai luồng quan điểm đối lập về chế định thừa kế thế vị (Điều 680 BLDS 1995, nay là Điều 652 BLDS 2015):

• Luồng quan điểm thứ nhất (đại diện bởi Nguyễn Ngọc Điện [11] và Tưởng Duy Lượng [32]) cho rằng điều luật chưa dự liệu trường hợp người có quyền thừa kế của nhau chết cùng thời điểm, dẫn đến việc cháu không thể mặc nhiên thế vị nhận di sản của ông bà nếu cha/mẹ chết cùng thời điểm với ông/bà theo cách giải thích cơ học của quy định "con chết trước cha mẹ".
• Luồng quan điểm thứ hai (Phùng Trung Tập [56] và Nguyễn Hải An [1]) lập luận cần mở rộng quyền thừa kế thế vị bằng cách sửa đổi cấu trúc điều luật, bảo vệ tuyệt đối quyền lợi của cháu/chắt ngay cả khi cha mẹ bị truất quyền hoặc chết đồng thời, nhằm đảm bảo công bằng trong dịch chuyển tài sản gia tộc.

Luận án định vị nghiên cứu của mình thông qua việc so sánh với các nghiên cứu quốc tế: công trình của Carole Shammas, Marylyn Salmon, Michel Dililin (1987) về lịch sử luật thừa kế Hoa Kỳ [98]; công trình khảo sát luật thừa kế Đức và Canada của Eric P.; và báo cáo của Trung tâm về quyền và nhà ở (2004) về bảo vệ quyền thừa kế của phụ nữ tại vùng cận Sahara châu Phi [97]. So với các hệ thống pháp luật nước ngoài như Pháp (Bộ luật Dân sự Pháp quy định 4 hàng thừa kế), Thái Lan (Bộ luật Dân sự và Thương mại Thái Lan quy định 6 hàng thừa kế tại Điều 1629) [39], Nhật Bản (phân định vị trí cha mẹ ở hàng thứ hai thay vì hàng thứ nhất), luận án làm rõ tính đặc thù của hệ thống 3 hàng thừa kế tại Việt Nam.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng học thuyết Mác - Lênin về tư hữu và học thuyết về kiến trúc thượng tầng pháp lý khi chứng minh rằng chế định thừa kế theo pháp luật không thuần túy là sự can thiệp áp đặt mang tính ý chí chủ quan của nhà nước, mà là sự phản ánh tất yếu khách quan của cơ sở kinh tế và quan hệ sở hữu. Khi cá nhân không lập di chúc, nhà nước thực hiện chức năng phân phối di sản dựa trên lý thuyết "phỏng đoán ý chí của người để lại di sản" (Presumptive Intent Theory) do Phạm Văn Tuyết và Lê Kim Giang định hình [83]. Pháp luật dự liệu rằng mong muốn tự nhiên của người đã khuất là dịch chuyển tài sản cho những người có mối quan hệ gần gũi nhất dựa trên 3 trụ cột: hôn nhân, huyết thống và nuôi dưỡng.

Mô hình lý thuyết của luận án đưa ra các mệnh đề khoa học (Propositions):

• P1: Thừa kế theo pháp luật và thừa kế theo di chúc là hai phương thức dịch chuyển di sản độc lập tương hỗ; sự khiếm khuyết hiệu lực của di chúc là điều kiện kích hoạt việc áp dụng thừa kế theo pháp luật đối với toàn bộ hoặc một phần di sản.
• P2: Diện thừa kế theo pháp luật là một tập hợp đóng giới hạn ở cá nhân có mối quan hệ thân thuộc; hàng thừa kế là sự phân tầng thứ tự ưu tiên loại trừ (hàng trước loại trừ hàng sau) dựa trên mức độ suy đoán về sự gắn kết tình cảm và nghĩa vụ cấp dưỡng.
• P3: Sự chuyển dịch từ nền kinh tế hiện vật sang kinh tế số và kinh tế tri thức đòi hỏi sự dịch chuyển paradigm (chuyển đổi hệ hình) từ việc chỉ công nhận di sản là tài sản hữu hình sang bảo hộ quyền tài sản vô hình và quyền đối với vật liệu sinh học di truyền.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp liên ngành 3 lý thuyết: (1) Lý thuyết pháp lý thực chứng (Legal Positivism) để mổ xẻ cấu trúc quy phạm của BLDS 2015; (2) Lý thuyết xã hội học pháp luật (Sociological Jurisprudence) để lý giải tác động của văn hóa dòng họ và cấu trúc dân số học; (3) Lý thuyết luật so sánh (Comparative Law) để đánh giá năng lực tương thích quốc tế.

Luận án xác lập đóng góp khái niệm rõ nét khi phân biệt ranh giới giữa "diện thừa kế" (toàn bộ phạm vi người có tư cách nhận di sản theo luật định) và "hàng thừa kế" (nhóm chủ thể cùng thứ tự ưu tiên nhận kỷ phần bằng nhau). Điều kiện biên (Boundary conditions) được xác định rõ: Khung phân tích chỉ áp dụng cho quan hệ thừa kế theo pháp luật nội địa Việt Nam, không điều chỉnh quan hệ thừa kế có yếu tố nước ngoài theo tư pháp quốc tế.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án theo đuổi lập trường triết học hiện thực phản biện (Critical Realism) kết hợp chủ nghĩa duy vật biện chứng. Thiết kế nghiên cứu kết hợp đa phương pháp (Mixed-method Doctrinal and Empirical Legal Design), bao gồm:

• Phương pháp nghiên cứu pháp lý chuẩn tắc (Doctrinal Legal Research): Phân tích văn bản quy phạm, giải thích luật học, quy nạp và diễn dịch logic pháp lý để làm sáng tỏ bản chất của các điều luật từ Điều 649 đến Điều 662 BLDS 2015.
• Phương pháp nghiên cứu luật so sánh (Comparative Legal Analysis): Đối chiếu quy định của Việt Nam với các hệ thống dân luật (Civil Law) như Pháp, Đức, Nhật Bản, Thái Lan và thông luật (Common Law) như Hoa Kỳ, Canada.
• Phương pháp nghiên cứu thực chứng án lệ (Empirical Jurisprudence Analysis): Khảo sát các bản án, quyết định giám đốc thẩm của TANDTC và TAND các cấp trong giai đoạn 2014–2019.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập dữ liệu tuân thủ tiêu chí chọn mẫu có chủ đích (Purposive Sampling Strategy):

• Dữ liệu lập pháp: Toàn văn các văn bản pháp luật dân sự từ thời kỳ phong kiến (Quốc triều hình luật, Hoàng Việt luật lệ), Dân luật Bắc kỳ, Dân luật Trung kỳ, Sắc lệnh số 97/SL (1945), Thông tư 1742/BTP, Thông tư 594/TANDTC, Pháp lệnh Thừa kế 1990, BLDS 1995, BLDS 2005 và BLDS 2015.
• Dữ liệu xét xử: Hồ sơ các vụ án tranh chấp thừa kế theo pháp luật thực tế, số liệu thống kê tranh chấp dân sự từ Tòa án nhân dân tối cao giai đoạn 2014–2019 (được hệ thống hóa tại Bảng 4.1 của luận án).
• Kỹ thuật tam giác hóa (Triangulation): Tam giác hóa dữ liệu (kết hợp văn bản luật, số liệu xét xử thực tế và ý kiến chuyên gia); Tam giác hóa lý thuyết (đối chiếu giữa lý thuyết kinh tế chính trị Mác - Lênin với lý thuyết dân sự học hiện đại).

Data và phân tích

Dữ liệu thống kê trong luận án chỉ ra thực trạng tranh chấp thừa kế so với tổng thể các vụ án dân sự tại Việt Nam từ năm 2014 đến năm 2019 duy trì ở mức cao và gia tăng độ phức tạp khi giá trị quyền sử dụng đất và tài sản doanh nghiệp tăng vọt.

Phân tích định tính chuẩn tắc được tiến hành thông qua việc mổ xẻ các vụ án tiêu biểu về xác định hàng thừa kế khi người thừa kế chết cùng thời điểm, quan hệ thừa kế giữa con riêng và bố dượng/mẹ kế theo Điều 654 BLDS 2015, và tranh chấp quyền thừa kế tài sản tạo lập từ công sức đóng góp của các thành viên gia đình.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Phát hiện 1: Cơ sở văn hóa - nhân khẩu học của mô hình 3 hàng thừa kế. Luận án chứng minh quy định giới hạn ở 3 hàng thừa kế (tới thế hệ thứ tư: cụ và chắt) trong BLDS 2015 hoàn toàn tương thích với văn hóa truyền thống "tứ đại đồng đường" và diễn biến nhân khẩu học Việt Nam. Trích dẫn dữ liệu thống kê từ Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) trong luận án: "Nếu năm 1960 tuổi đời của người Việt trung bình chỉ đạt 40 năm (thế giới là 48 năm) thì đến nay tuổi thọ của người Việt đã tăng lên 73,2 (tỷ lệ người trên 65 tuổi chiếm gần 7% dân số), vượt tuổi thọ trung bình của thế giới (trung bình thế giới là 69 tuổi). Dự báo, đến năm 2050, tuổi thọ trung bình của người Việt sẽ tăng lên 80,4 tuổi" [94]. Với khoảng cách trung bình giữa các thế hệ là 20 năm, việc quy định đến hàng thừa kế thứ ba là sự phỏng đoán tối ưu về mối liên kết xã hội thực tế.

Phát hiện 2: Khoảng trống pháp lý đối với thai nhi thụ tinh sau khi người để lại di sản chết. BLDS 2015 chỉ bảo vệ quyền thừa kế của người "sinh ra và còn sống sau thời điểm mở thừa kế nhưng đã thành thai trước thời điểm người để lại di sản chết" (Khoản 1 Điều 613). Luận án phát hiện lỗ hổng nghiêm trọng đối với trường hợp trẻ được sinh ra bằng vật liệu di truyền lưu trữ (tinh trùng hoặc trứng) của người đã chết được sử dụng sau thời điểm mở thừa kế. Đối chiếu với Luật California (Hoa Kỳ) [105, California Probate Code Điều 249.5], pháp luật bang này cho phép đứa trẻ sinh ra từ vật liệu di truyền được hưởng thừa kế nếu có văn bản đồng ý của người đã khuất và được sinh ra trong vòng 2 năm kể từ khi người để lại di sản chết.

Phát hiện 3: Bất cập trong cơ chế thừa kế thế vị (Điều 652 BLDS 2015). Luận án chỉ ra sự bất hợp lý khi quy định hiện hành chỉ cho phép cháu thế vị cha/mẹ nhận di sản của ông/bà trong trường hợp "con của người để lại di sản chết trước hoặc cùng một thời điểm với người để lại di sản". Nếu con bị người để lại di sản truất quyền thừa kế hoặc bị tước quyền theo Điều 621, thì pháp luật hiện hành chưa có cơ chế bảo vệ quyền lợi độc lập của người cháu, dẫn đến sự trừng phạt gián tiếp đối với thế hệ sau.

Phát hiện 4: Xung đột quy chuẩn giữa BLDS 2015 với Luật Doanh nghiệp 2014 và Luật Sở hữu trí tuệ. Khi di sản là cổ phần hoặc phần vốn góp trong công ty TNHH/công ty hợp danh, người thừa kế theo pháp luật thuộc hàng thứ nhất không mặc nhiên trở thành thành viên công ty mà phải tuân thủ điều lệ doanh nghiệp và sự chấp thuận của các thành viên còn lại. Tương tự, quyền nhân thân không thể chuyển giao trong quyền sở hữu trí tuệ tạo ra rào cản khi phân chia quyền tài sản phát sinh từ tác phẩm, sáng chế.

Implications đa chiều

• Hàm ý lý thuyết (Theoretical Advances): Tái định nghĩa hoàn chỉnh khái niệm "Diện thừa kế" và "Hàng thừa kế", bổ sung chiều kích bảo vệ quyền lợi của các chủ thể phôi thai y sinh học vào lý luận luật dân sự Việt Nam.
• Hàm ý phương pháp luận (Methodological Innovations): Cung cấp mô hình phân tích liên kết giữa phân tích quy phạm văn bản với thống kê nhân khẩu học xã hội và án lệ thực tế, có thể nhân rộng sang nghiên cứu các chế định hôn nhân gia đình và hợp đồng.
• Khuyến nghị lập pháp và thực thi (Policy & Practical Recommendations):
  1. Bổ sung quy định về người thừa kế sinh ra bằng phương pháp hỗ trợ sinh sản sau khi người để lại di sản chết: Quy định rõ điều kiện hưởng thừa kế nếu có sự đồng thuận bằng văn bản của người để lại di sản và việc sinh con hoàn tất trong thời hạn luật định (khuyến nghị 24 tháng).
  2. Sửa đổi quy định thừa kế thế vị: Quy định rõ con nuôi được thừa kế thế vị đối với cha mẹ đẻ của cha mẹ nuôi khi đáp ứng đủ điều kiện về nuôi dưỡng thực tế.
  3. Quy định chi tiết điều kiện thừa kế giữa con riêng và bố dượng, mẹ kế: Hướng dẫn cụ thể tiêu chí "quan hệ chăm sóc, nuôi dưỡng nhau như cha con, mẹ con" theo Điều 654 BLDS 2015 để Tòa án các cấp áp dụng thống nhất.
  4. Hoàn thiện quy định về từ chối nhận di sản: Quy định thời hạn tối đa được quyền từ chối nhận di sản nhằm tránh tình trạng người thừa kế trì hoãn vô thời hạn nhằm tẩu tán tài sản trốn tránh nghĩa vụ trả nợ.

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận một số giới hạn nghiên cứu (Limitations):

• Về phạm vi nội dung: Luận án không nghiên cứu quan hệ thừa kế theo pháp luật có yếu tố nước ngoài (xung đột pháp luật và thẩm quyền tư pháp quốc tế).
• Về phạm vi thời gian dữ liệu: Các bản án thực tế được thu thập chủ yếu trong giai đoạn đầu áp dụng BLDS 2015 (2017–2019), do đó một số án lệ mới phát sinh sau năm 2019 chưa được cập nhật đầy đủ.
• Về phạm vi đối tượng tài sản: Chưa đi sâu giải quyết các dạng thức tài sản số mới xuất hiện (tiền mã hóa, tài khoản kỹ thuật số, dữ liệu cá nhân trên không gian mạng).

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

1. Nghiên cứu cơ chế điều chỉnh pháp luật đối với thừa kế tài sản số (Digital Assets Inheritance) trong bối cảnh chuyển đổi số quốc gia.
2. Hoàn thiện khung pháp lý về giải quyết xung đột pháp luật trong thừa kế xuyên biên giới theo Phần thứ năm BLDS 2015.
3. Nghiên cứu thực nghiệm so sánh tác động của thời hiệu yêu cầu chia di sản 30 năm đối với bất động sản (Điều 623 BLDS 2015) tới tính ổn định của thị trường quyền sử dụng đất.
4. Đánh giá tác động xã hội học pháp luật của quy định về nghĩa vụ tài sản của người để lại di sản trong các tập đoàn gia đình.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật (Academic Impact): Công trình là tài liệu tham khảo nền tảng cho các nghiên cứu sau đại học chuyên ngành Luật Kinh tế và Luật Dân sự; cung cấp hệ thống luận cứ lý luận vững chắc được trích dẫn trong các giáo trình luật học tại Học viện Khoa học Xã hội, Đại học Luật Hà Nội, và Đại học Kiểm sát.
• Tác động lập pháp và chính sách (Policy Influence): Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho Ban soạn thảo các Nghị quyết hướng dẫn của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao về áp dụng pháp luật thừa kế, góp phần chuẩn hóa quá trình sửa đổi, bổ sung BLDS trong tương lai.
• Tác động thực tiễn tư pháp (Judicial Practice): Giúp đội ngũ Thẩm phán, Thẩm tra viên, Kiểm sát viên và Luật sư nhận diện chính xác các quan hệ thừa kế phức tạp (con riêng - cha dượng, con sinh ra bằng kỹ thuật y học, thừa kế phần vốn góp doanh nghiệp), nâng cao chất lượng xét xử và giảm thiểu khiếu kiện kéo dài.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên luật học: Tiếp cận khung lý thuyết hoàn chỉnh, hệ thống tài liệu so sánh quốc tế chuẩn mực và phương pháp luận phân tích án lệ đa chiều.
• Thẩm phán, Thư ký Tòa án và Hội thẩm nhân dân: Nắm vững cơ sở pháp lý và tiêu chí giải thích luật khi thụ lý các vụ án tranh chấp di sản phức tạp về hàng thừa kế và thừa kế thế vị.
• Nhà hoạch định chính sách và Đại biểu Quốc hội: Nhận diện các khoảng trống quy phạm và điểm xung đột giữa BLDS với các luật chuyên ngành để kiến tạo lộ trình sửa đổi luật kịp thời.
• Luật sư và Công chứng viên: Nâng cao kỹ năng tư vấn phân chia di sản, lập văn bản khai nhận/từ chối nhận di sản thừa kế bảo đảm an toàn pháp lý cho thân chủ.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Đó là việc luận giải và hoàn thiện lý thuyết "phỏng đoán ý chí của người để lại di sản" trong điều kiện chuyển đổi kinh tế - xã hội tại Việt Nam. Luận án chỉ ra rằng thừa kế theo pháp luật là sự dung hòa giữa ý chí quy chuẩn của nhà nước và ý chí giả định của cá nhân, lấy 3 mối quan hệ nền tảng (hôn nhân, huyết thống, nuôi dưỡng) làm tiêu chuẩn tối cao để duy trì trật tự gia đình và bảo đảm sự tích lũy của cải xã hội.

2. Đổi mới phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây? Khác với các công trình trước đây của Phùng Trung Tập (2004) [55] hay Đỗ Văn Đại (2016) [10] vốn chủ yếu thuần túy phân tích luật viết (normative legal analysis), luận án kết hợp tam giác hóa phương pháp: phân tích quy phạm chặt chẽ, đối chiếu luật so sánh đa quốc gia (Pháp, Thái Lan, Nhật Bản, Hoa Kỳ), và đánh giá thực chứng dữ liệu xét xử thực tế giai đoạn 2014–2019 của TANDTC.

3. Phát hiện gây bất ngờ nhất được hỗ trợ bởi dữ liệu thực chứng? Phát hiện về sự bất cập của quy định thừa kế đối với trẻ em sinh ra từ kỹ thuật hỗ trợ sinh sản sau khi người để lại di sản chết. Dữ liệu đối chiếu quốc tế từ California Probate Code (Điều 249.5) cho thấy pháp luật Việt Nam đang tồn tại khoảng trống pháp lý lớn khi chưa dự liệu quyền thừa kế cho nhóm trẻ này, dù công nghệ y học sinh sản đã trở nên phổ biến.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân rộng (Replication Protocol) không? Có. Luận án thiết lập quy trình 4 bước chuẩn hóa để xác định quan hệ thừa kế theo pháp luật trong thực tiễn tư pháp: (1) Xác định tính vô hiệu/khiếm khuyết của di chúc; (2) Phân loại và định giá khối di sản hợp pháp (loại trừ tài sản thờ cúng, di tặng, nghĩa vụ tài sản); (3) Lập danh sách diện thừa kế theo 3 mối quan hệ và sàng lọc điều kiện truất quyền/tước quyền; (4) Phân bổ kỷ phần bình đẳng theo trật tự hàng thừa kế loại trừ.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình như thế nào? Tập trung vào 3 trọng tâm: (1) Khung pháp lý về thừa kế tài sản số và dữ liệu trí tuệ nhân tạo; (2) Hoàn thiện quy chế quản trị tài sản thừa kế trong doanh nghiệp gia đình; (3) Hài hòa hóa pháp luật thừa kế Việt Nam với các điều ước quốc tế về tư pháp quốc tế.

Kết luận

1. Luận án đã hệ thống hóa và phát triển toàn diện hệ thống lý luận về thừa kế theo pháp luật theo BLDS năm 2015, định hình chuẩn xác các khái niệm diện thừa kế, hàng thừa kế và trình tự phân chia di sản.
2. Chứng minh một cách khoa học rằng mô hình 3 hàng thừa kế tại Việt Nam là sự kết tinh hợp lý giữa truyền thống văn hóa "tứ đại đồng đường" với các chỉ số nhân khẩu học và tuổi thọ bình quân (73,2 tuổi) của người Việt Nam.
3. Nhận diện chính xác 4 nhóm bất cập quy phạm thực tế: thừa kế thế vị khi chết cùng thời điểm, quyền thừa kế của trẻ sinh ra từ kỹ thuật hỗ trợ sinh sản sau khi người để lại di sản chết, điều kiện thừa kế của con nuôi đối với cha mẹ đẻ của cha mẹ nuôi, và sự xung đột giữa BLDS với Luật Doanh nghiệp/Luật Sở hữu trí tuệ.
4. Đề xuất hệ thống giải pháp lập pháp đồng bộ, có tính khả thi cao nhằm bổ sung các điều luật mới vào BLDS, sửa đổi các bất cập trong công tác xét xử của Tòa án nhân dân các cấp.
5. Mở ra các hướng nghiên cứu học thuật mới mang tính thời đại về thừa kế tài sản kỹ thuật số, công nghệ sinh học và tư pháp quốc tế, khẳng định giá trị kế thừa lâu dài cho nền khoa học pháp lý Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và các vấn đề liên quan đến đề tài Chương 2: Một số vấn đề lý luận về thừa kế theo pháp luật Chương 3: Thực trạng quy định của pháp luật về thừa kế theo pháp luật Chương 4: Thực tiễn áp dụng pháp luật về thừa kế theo pháp luật và một số kiến nghị 6 luan an Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CÁC VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Tình hình nghiên cứu 1. Các công trình nghiên cứu lý luận về thừa kế theo pháp luật Thừa kế nói chung và thừa kế theo pháp luật nói riêng là một vấn đề có lịch sử hình thành và phát triển lâu đời.

Một người lúc còn sống có tài sản thuộc sở hữu hợp pháp của mình đều có quyền để lại di sản thừa kế sau khi họ chết cho những người còn sống, không phụ thuộc vào việc người đó có năng lực hành vi dân sự đầy đủ hay không. Tương tự, một người hoàn toàn có thể trở thành người nhận di sản thừa kế, khi người đó được chỉ định trong di chúc, hoặc đáp ứng những điều kiện pháp luật quy định về người thừa kế theo pháp luật. Đề tài về thừa kế là một trong những đề tài nhận được sự quan tâm của rất nhiều nhà khoa học, nhất là các nhà khoa học trong lĩnh vực khoa học pháp lý. Trên cơ sở nghiên cứu các công trình về thừa kế nói chung và thừa kế theo pháp luật nói riêng, qua đó nhìn nhận được những vấn đề đã được nghiên cứu, cũng như các vấn đề còn bỏ ngỏ về nội dung thừa kế theo pháp luật, nghiên cứu sinh nhận thấy các tài liệu tham khảo về nội dung này rất đa dạng và phong phú về thể loại như sách, đề tài nghiên cứu khoa học, các luận văn, luận án, các bài viết trong các tạp chí, hội thảo khoa học.

Các công trình đó đã nghiên cứu về khái niệm thừa kế theo pháp luật, về ý nghĩa của quy định về thừa kế theo pháp luật, những trường hợp thừa kế theo pháp luật, về hàng thừa kế và phạm vi người thừa kế theo pháp luật ở nhiều góc độ và cách nhìn khác nhau, mỗi một công trình có cách nghiên cứu, tiếp cận riêng nhưng nhìn chung đều đã phân tích và phản ánh được những nét cơ bản nhất về các vấn đề nghiên cứu, cụ thể như sau: * Về khái niệm thừa kế theo pháp luật: Khái niệm thừa kế theo pháp luật đã được một số tác giả nghiên cứu trong các công trình như sách “Thừa kế theo pháp luật của công dân Việt Nam từ năm 1945 đến nay” của tác giả Phùng Trung Tập, do Nxb Tư pháp xuất bản năm 2004, sách “Pháp luật về thừa kế và thực tiễn giải quyết tranh chấp”, Nxb Tư pháp Hà Nội xuất bản năm 2017 của tác 7 luan an giả Phạm Văn Tuyết và Lê Kim Giang, tác giả Nguyễn Văn Huy trong cuốn sách “Thừa kế trong pháp luật dân sự Việt Nam”, Nxb. Tư pháp, Hà Nội 2017, cho thấy có sự thống nhất cao và đều dựa trên quy định của các BLDS như Điều 677 BLDS 1995, Điều 674 BLDS 2005, Điều 649 BLDS 2015: “Thừa kế theo pháp luật là thừa kế theo hàng thừa kế, điều kiện và trình tự thừa kế do pháp luật quy định”. * Về đặc điểm thừa kế theo pháp luật Trong các công trình nghiên cứu về thừa kế nói chung và thừa kế theo pháp luật nói riêng, có rất ít công trình nghiên cứu có đề cập tới đặc điểm của thừa kế theo pháp luật. Cụ thể: Sách: Pháp luật về thừa kế và thực tiễn giải quyết tranh chấp của tác giả Phạm Văn Tuyết, Lê Kim Giang (2017) [83] là một trong số rất ít cuốn sách đề cập tới đặc điểm của thừa kế theo pháp luật.

Trong cuốn sách này, tác giả đã thông qua việc so sánh thừa kế theo di chúc và thừa kế theo pháp luật để nêu lên những đặc điểm của thừa kế theo pháp luật như sau: Thứ nhất, việc dịch chuyển di sản trong thừa kế theo pháp luật phải được dịch chuyển theo hàng thừa kế mà pháp luật đã quy định trước. Hay nói cách khác là trong thừa kế theo di chúc thì di sản được định đoạt dựa theo ý chí của người có tài sản, nhưng trong thừa kế theo pháp luật thì những ai sẽ được hưởng di sản thừa kế do pháp luật dự liệu trước trong mọi trường hợp, mọi gia đình là như nhau, tức là được định đoạt theo ý chí của nhà làm luật [83, tr. Thứ hai, người thừa kế theo pháp luật chỉ được hưởng di sản khi có đủ hai điều kiện: thứ nhất không thuộc các trường hợp không được hưởng di sản quy định tại Khoản 1, Điều 643, BLDS 2005 và không bị người để lại di sản truất quyền thừa kế. Trong khi người thừa kế theo di chúc chỉ cần điều kiện là không thuộc một trong các trường hợp không được hưởng di sản theo quy định tại Khoản 1, Điều 643, BLDS 2005 vì khi người để lại di sản đã thể hiện ý chí của mình trong di chúc bằng việc định đoạt cho người được hưởng di sản đồng nghĩa với việc họ không tước quyền hưởng di sản của người được hưởng di sản Trường hợp người thừa kế theo di chúc thuộc một trong các trường hợp 8 luan an không được hưởng di sản [46, Khoản 1, Điều 643] nhưng người để lại di sản biết mà vẫn cho họ hưởng di sản thì họ vẫn được hưởng [46, Khoản 2, Điều 643] Thứ ba, trong thừa kế theo pháp luật, việc dịch chuyển di sản từ người để lại di sản sang những người được hưởng di sản phải theo trình tự do pháp luật quy định.

Đó là người ở hàng thừa kế sau chỉ được hưởng di sản khi tất cả những người ở hàng thừa kế trước không còn ai hoặc không được hưởng, bị tước quyền hưởng hoặc từ chối nhận di sản. Còn trong thừa kế theo di chúc thì chỉ cần căn cứ vào ý chí của người để lại di sản định đoạt cho ai thì người đó sẽ được nhận, không cần theo trình tự nào [83, tr. 270 - 271] Sách: “Giáo trình Luật Dân sự Việt Nam” của Trường Đại học Kiểm sát do tác giả Vũ Thị Hồng Vân làm chủ biên (2016) cũng nêu lên đặc điểm của thừa kế theo pháp luật so với thừa kế theo di chúc là người thừa kế theo pháp luật chỉ có thể là cá nhân có một trong ba mối quan hệ hôn nhân, huyết thống, nuôi dưỡng với người để lại di sản, nhưng người thừa kế theo di chúc có thể là cá nhân, cơ quan, tổ chức và không cần có mối quan hệ gì với người để lại di sản. Trong Nguyễn Văn Huy (2017), Thừa kế trong pháp luật dân sự Việt Nam, Nxb.

Tư pháp, Hà Nội, tác giả Nguyễn Văn Huy nêu ba đặc điểm của thừa kế theo pháp luật là: Một là về dịch chuyển tài sản, đồng quan điểm với tác giả Phạm Văn Tuyết và Lê Kim Giang (2013) trong Pháp luật về thừa kế và thực tiễn giải quyết tranh chấp, tác giả Nguyễn Văn Huy nêu rõ: “Việc dịch chuyển tài sản theo hàng thừa kế do pháp luật quy định mà không theo ý chí của người để lại di sản. Việc dịch chuyển tài sản phải theo trình tự căn cứ vào hàng thừa kế. Người thừa kế ở hàng sau chỉ được hưởng nếu không còn ai ở hàng thừa kế trước” [23, tr.85] Hai là, “căn cứ xác định người thừa kế: Người thừa kế phải thuộc diện thừa kế theo pháp luật, có quan hệ hôn nhân, huyết thống hoặc nuôi dưỡng với người để lại di sản” [23, tr. Đây là điểm khác biệt rất lớn của thừa kế theo pháp luật so với thừa kế theo di chúc.

Trong thừa kế theo di chúc thì vấn đề này hoàn toàn không được đặt ra. Ba là, đối với phần di sản được hưởng thì “những người thừa kế theo pháp luật được hưởng những kỷ phần bằng nhau” [23, tr.85] nhưng trong thừa kế theo di chúc thì các kỷ phần có giá trị lớn nhỏ phụ thuộc vào ý chí của người để lại di sản. 9 luan an Tóm lại, dù đặc điểm mà các tác giả nêu lên là khác nhau nhưng các tác giả đều xuất phát từ nguyên nhân dẫn đến việc áp dụng thừa kế theo pháp luật là do người để lại di sản không thể hiện ý chí của mình đối với khối tài sản mà họ có trước khi chết nên pháp luật thay cho ý chí của người để lại di sản để định đoạt khối tài sản của họ sau khi họ chết. Pháp luật phân chia cho những người gần gũi nhất với người để lại di sản dựa trên ba mối quan hệ: hôn nhân, huyết thống hoặc nuôi dưỡng theo những điều kiện và trình tự luật định.

* Về ý nghĩa của quy định về thừa kế theo pháp luật Về ý nghĩa của quy định về thừa kế theo pháp luật, đã có nhiều công trình nghiên cứu đề cập tới ý nghĩa của quy định về thừa kế như sau: Bài viết: “Một số vấn đề về chế định quyền thừa kế trong Luật Dân sự” của tác giả Hà Thị Mai Hiên Tạp chí Nhà nước và pháp luật, số 5 năm 1995. Trong bài viết này, tác giả đã đề cập tới ý nghĩa của quy định pháp luật về thừa kế là “thiết lập một trật tự xác định người nào có thể thay thế người đã chết tham gia vào các quan hệ tài sản và bằng cách đó bảo đảm sự vận hành bình thường quá trình phát triển kinh tế xã hội” [17, tr. Sách: “Bình luận khoa học một số vấn đề cơ bản của BLDS”, Viện nghiên cứu khoa học pháp lý (1997), do tác giả Hoàng Thế Liên làm chủ biên, đã dành toàn bộ chương 5 viết về thừa kế. Tác giả nêu lên ý nghĩa của các quy định về thừa kế có ý nghĩa “đáp ứng được những yêu cầu, đòi hỏi của đời sống trong lĩnh vực này, tạo điều kiện cũng như khuyến khích mọi cá nhân tích cực lao động sản xuất, tăng thêm của cải vật chất cho gia đình và xã hội” [93, tr.

Luận án Tiến sĩ luật học: “Thừa kế theo pháp luật của công dân Việt Nam từ 1945 đến nay”, tác giả Phùng Trung Tập (2002), trong Luận án này, tác giả đã đưa ra ý nghĩa của các quy định về thừa kế là “điều chỉnh kịp thời các quan hệ trong lĩnh vực thừa kế, cũng như tạo cơ sở pháp lý cơ bản cho việc giải quyết những tranh chấp phát sinh từ quan hệ thừa kế” [53]. Sách: “Thừa kế theo pháp luật của công dân Việt Nam từ năm 1945 đến nay” của tác giả Phùng Trung Tập (2004).