CHƯƠNG 1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ FDI VÀ THU HÚT FDI VÀO KHU CÔNG NGHIỆP 1. Một số vấn đề lý luận về FDI và thu hút FDI vào khu công nghiệp 1. Một số vấn đề lý luận về FDI 1. Khái niệm và đặc điểm.
Khái niệm Đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) đã xu ất hiện vào thời kỳ đầu của chủ nghĩa tư bản, sau những cuộc xâm chiếm thuộc địa và trở thành hiện tượng phổ biến khi chủ nghĩa tư b ản chuyển từ giai đoạn tự do cạnh tranh sang cạnh tranh độc quyền. Ban đầu, FDI chính là một trong những phương thức tìm kiếm, khai thác các yếu tố cần thiết, đảm bảo cho sự tồn tại và phát triển của nền sản xuất tư bản chủ nghĩa. Cho đến ngày nay, trải qua nhiều giai đoạn phát triển, đã có rất nhiều khái niệm về FDI được đưa ra: Theo Quỹ tiền tệ quốc tế (IMF), FDI là “một khoản đầu tư với những quan hệ lâu dài, theo đó, một tổ chức trong một nền kinh tế (nhà đầu tư trực tiếp) thu được lợi ích lâu dài từ một doanh nghiệp (DN) đặt tại một nền kinh tế khác. Mục đích của nhà đầu tư trực tiếp là muốn có nhiều ảnh hưởng trong việc quản lý DN đặt tài nền kinh tế khác đó”.
[IMF’s fifth edition of the Balance of Payments Manual (BPM5) 1993, trang 86] Có hai vấn đề được nhấn mạnh trong định nghĩa trên c ủa IMF, đó là lợi ích lâu dài và quyền quản lý doanh nghiệp. Khi tiến hành đầu tư trực tiếp nước ngoài, các nhà đầu tư thường đặt ra các mục tiêu lợi ích dài hạn, đòi hỏi phải có một mối quan hệ lâu dài giữa nhà đầu tư trực tiếp và doanh nghiệp nhận đầu tư trực tiếp. Mục đích tạo ảnh hưởng trong quản lý doanh nghiệp ở đây chính là quyền kiểm soát doanh nghiệp, nghĩa là quyền được tham gia vào các quyết định quan trọng ảnh hưởng đến sự tồn tại và phát triển của doanh nghiệp như thông qua chiến lược hoạt động, quyết định phần vốn góp giữa các bên, quyết định việc phân chia lợi nhuận. Theo Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), “Đầu tư trực tiếp nước ngoài được thực hiện nhằm thiết lập các mối quan hệ kinh tế lâu dài với một doanh nghiệp đặc biệt là những khoản đầu tư mang lại khả năng tạo ảnh hưởng đối với LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 việc quản lý doanh nghiệp nói trên bằng cách: (i) thành lập hoặc mở rộng một doanh nghiệp hoặc một chi nhánh thuộc toàn quyền quản lý của nhà đầu tư trực tiếp, (ii) mua lại toàn bộ doanh nghiệp đã có, (iii) tham gia vào m ột doanh nghiệp mới, (iv) cấp tín dụng dài hạn (>5 năm).[The forth edition of the OECD Detailed Benchmark Definition of Foreign Investment 2008, trang 48-49] Khái niệm của OECD về cơ bản cũng giống như khái niệm của IMF về FDI, đó là cũng chú trọng tới yếu tố “lâu dài” trong hoạt động đầu tư và tạo ảnh hưởng đối với việc quản lý doanh nghiệp.
Tuy nhiên khái niệm này chỉ ra cụ thể hơn các cách thức để nhà đầu tư tạo ảnh hưởng đối với hoạt động quản lý doanh nghiệp. Tại Việt Nam, Luật Đầu tư nước ngoài ban hành năm 1996 quy định “Đầu tư trực tiếp nước ngoài là đưa vào Việt Nam vốn bằng tiền hoặc bất kỳ tài sản nào để tiến hành hoạt động đầu tư theo quy định của Luật này”. Luật Đầu tư năm 2005 và 2014 đều không đưa ra khái niệm “đầu tư trực tiếp nước ngoài”, thay vào đó Luật Đầu tư 2005 làm rõ các khái niệm “đầu tư trực tiếp” - hình thức đầu tư do nhà đầu tư bỏ vốn đầu tư và tham gia quản lý hoạt động đầu tư và “đầu tư nước ngoài” - việc nhà đầu tư nước ngoài đưa vào Việt Nam vốn bằng tiền và các tài sản hợp pháp khác để tiến hành hoạt động đầu tư mà không đưa ra khái niệm “đầu tư trực tiếp nước ngoài”. Như vậy, về bản chất nguồn luật của Việt Nam cũng cách hi ểu về FDI theo cách hiểu thông dụng của thế giới.
Từ những khái niệm đã nêu trên có th ể hiểu đầu tư trực tiếp nước ngoài là một hình thức đầu tư quốc tế trong đó chủ đầu tư của một nước đầu tư toàn bộ hay phần đủ lớn vốn đầu tư cho một dự án ở nước khác nhằm giành quyền kiểm soát hoặc tham gia kiểm soát dự án đó. FDI có thể hiểu theo hai nghĩa là FDI vào (ngư ời nước ngoài nắm quyền kiểm soát các tài sản ở một nước A) hoặc FDI ra (các nhà đầu tư ởnước A nắm quyền kiểm soát các tài sản ở một nước khác). Trong phạm vi của luận văn này, đầu tư trực tiếp nước ngoài sẽ được hiểu theo nghĩa FDI vào. Đặc điểm FDI có những đặc điểm chính sau: Tìm kiếm lợi nhuận:FDI chủ yếu là đầu tư tư nhân với mục đích hàng đầu là tìm kiếm lợi nhuận.Theo cách phân loại FDI của UNCTAD, IMF và OECD và LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 theo quy định của luật pháp nhiều nước, FDI là đầu tư tư nhân, do đó mục đích ưu tiên hàng đầu là lợi nhuận.
Các nước nhận đầu tư, nhất là các nước đang phát triển phải đặc biệt lưu ý đi ều này khi tiến hàng thu hút FDI. Các nước tiếp nhận vốn FDI cần phải xây dựng cho mình một hành lang pháp lý đ ủ mạnh và các chính sách thu hút FDI hợp lý để hướng FDI vào phục vụ cho các mục tiêu phát triển kinh tế, xã hội của nước mình, tránh tình trạng FDI chỉ phục vụ cho mục đích tìm ki ếm lợi nhuận của các chủ đầu tư. Các chủ đầu tư nước ngoài phải đóng góp một tỷ lệ vốn tối thiểu trong vốn pháp định hoặc vốn điều lệ tùy theo quy định của luật pháp từng nước và giành quyền kiểm soát hoặc tham gia kiểm soát doanh nghiệp nhận đầu tư. Luật các nước thường quy định không giống nhau về vấn đề này.
Tỷ lệ góp vốn của các chủ đầu tư sẽ quy định quyền và nghĩa vụ của mỗi bên, đồng thời lợi nhuận và rủi ro cũng đư ợc phân chia dựa vào tỷ lệ này. Quyền kiểm soát của nhà đầu tư: Nhà đầu tư tự quyết định đầu tư, quyết định sản xuất kinh doanh và tự chịu trách nhiệm về lỗ, lãi. Nhà đầu tư nước ngoài được quyên tự lựa chọn lĩnh vực đầu tư, hình thức đầu tư, thị trường đầu tư, quy mô đầu tư cũng như công nghệ, do đó sẽ tự đưa ra những quyết định có lợi nhất cho mình. Hình thức này mang tính khả thi và hiệu quả kinh tế cao, không có những ràng buộc về chính trị, không để lại gánh nặng nợ nần cho nền kinh tế nước nhận đầu tư.
Thu nhập của chủ đầu tư phụ thuộc vào kết quả kinh doanh của doanh nghiệp mà họ bỏ vốn đầu tư, nó mang tính chất thu nhập kinh doanh chứ không phải lợi tức. FDI thường kèm theo chuyển giao công nghệcho các nước tiếp nhận đầu tư thông qua việc đưa máy móc, thiết bị, bằng phát minh, sáng chế, bí quyết kỹ thuật, cán bộ quản lý,… vào nước nhận đầu tư để thực hiện dự án. Tóm lại, điểm quan trọng để phân biệt FDI với các hình thức khác là quyền kiểm soát và quyền quản lý đối tượng tiếp nhận đầu tư. Đối với nước nhận đầu tư, ưu điểm của hình thức này là hiệu quả sử dụng vốn cao hơn so với các hình thức khác do nhà đầu tư nước ngoài trực tiếp sử dụng vốn.
Hình thức này cũng thể hiện tính an toàn và ổn định vì nhà đầu tư không dễ dàng rút vốn để chuyển sang hình LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 thức đầu tư khác nếu nhận thấy tình hình kinh tế nước nhận đầu tư không thuận lợi. Tuy nhiên nhược điểm là nước nhận đầu tư bị phụ thuộc vào kinh tế khu vực FDI. Đối với các nhà đầu tư, hình thức đầu tư này giúp họ chiếm lĩnh thị trường tiêu thụ sản phẩm, khai thác nguồn nguyên liệu, nhân công giá rẻ và những lợi thế khác của nước nhận đầu tư, tranh thủ những ưu đãi từ nước nhận đầu tư. Và đương nhiên, hình thức này cũng ti ềm ẩn nhiều rủi ro vì nhà đ ầu tư phải hoàn toàn chịu trách nhiệm với dự án đầu tư của mình, hoạt động đầu tư chịu sự điều chỉnh từ phía nước nhận đầu tư và không dễ dàng thu hồi, chuyển nhượng vốn.
Tác động của FDI đối với nước nhận đầu tư a. Tác động tích cực. Là nguồn hỗ trợ cho phát triển FDI là một trong những nguồn quan trọng để bù đắp sự thiếu hụt về vốn ngoại tệ của các nước nhận đầu tư, đặc biệt là đối với các nước đang phát triển. Vào thời kỳ đầu của quá trình phát triển kinh tế, h ầu hết các nước này đều rơi vào cái “vòng luẩn quẩn”đó là: Thu nhập thấp dẫn đến tiết kiệm thấp, vì vậy đầu tư thấp và rồi hậu quả lại là thu nhập thấp.
Tình trạng luẩn quẩn này chính là điểm nút khó khăn mà các nước này phải vượt qua để hội nhập vào quỹ đạo kinh tế hiện đại. Nguồn vốn FDI không quy định mức tối đa mà chỉ quy định mức tối thiểu, cho phép nước nhận FDI khai thác được nguồn vốn từ bên ngoài, làm cơ sở tạo ra công ăn việc làm trong nước, đổi mới công nghệ, kỹ t huật, tăng năng suất lao động.Từ đó tạo tiền đề tăng thu nhập, tăng tích lũy cho sự phát triển của xã hội, góp phầnkích thích các nước này đột phá khỏi cái “vòng luẩn quẩn” của chậm phát triển. Chuyển giao công nghệ Lợi ích quan trọng mà FDI mang lại đó là c ông nghệ khoa học hiện đại, kỹ thuật chuyên môn, trình độ quản lý tiên tiến. Khi đầu tư vào một nước nào đó, chủ đầu tư không chỉ đưa vào nước đó vốn bằng tiền mà còn chuyển cả vốn hiện vật như máy móc thiết bị, nguyên vật liệu.(phần cứng); tri thức khoa học, bí quyết quản lý, năng lực tiếp cận thị thường .) Do vậy nếu xét về lâu dài đây chính là lợi ích căn bản nhất đối với nước nhận đầu tư.
FDI có thể thúc đẩy phát triển các nghề mới, đặc biệt là những nghề đòi hỏi hàm lượng công nghệ cao. Vì thế nó có tác dụng to lớn đối với quá trình công LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 nghiệp hóa, dịch chuyển cơ cấu kinh tế ở các nước nhận đầu tư.