Luận văn: Thông tin đối ngoại về tự do tôn giáo trên báo TTXVN

Nghiên cứu công tác thông tin đối ngoại về quyền tự do tôn giáo trên các sản phẩm báo chí của Thông tấn xã Việt Nam, phân tích thực trạng và giải pháp.

• Tác giả: Phan Thị Hường
• Người hướng dẫn: PGS.TS. Hoàng Văn Nghĩa
• Trường học: Học viện Báo chí và Tuyên truyền
• Chuyên ngành: Báo chí
• Đề tài: Thông tin đối ngoại về đảm bảo quyền tự do tôn giáo trên các sản phẩm đối ngoại của Thông tấn xã Việt Nam hiện nay (Khảo sát báo Vietnam News và Vietnam Plus từ năm 2018 và năm 2019)
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan thông tin đối ngoại về đảm bảo quyền tự do tôn giáo

Thông tin đối ngoại giữ vị trí then chốt trong công tác truyền thông quốc gia. Lĩnh vực này truyền tải hình ảnh đất nước đổi mới, hội nhập và tôn trọng nhân quyền. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, quyền tự do tín ngưỡng luôn là trọng tâm chú ý của quốc tế. Thông tấn xã Việt Nam đảm nhận vai trò chủ lực trên mặt trận thông tin đối ngoại. Cơ quan này xuất bản các ấn phẩm đối ngoại bằng nhiều ngôn ngữ như Vietnam News và VietnamPlus. Nhiệm vụ trọng tâm là phản ánh trung thực chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước về tôn giáo. Đồng thời, các sản phẩm thông tin giới thiệu đời sống sinh hoạt tôn giáo phong phú của các tầng lớp nhân dân. Báo chí đối ngoại làm rõ khung pháp lý tiến bộ, tiêu biểu là Luật Tín ngưỡng, tôn giáo. Các tác phẩm báo chí khẳng định mọi công dân đều bình đẳng trước pháp luật về quyền tự do tín ngưỡng. Việc cung cấp nguồn tin chính xác giúp cộng đồng quốc tế hiểu đúng tình hình thực tế tại Việt Nam. Đây là nền tảng vững chắc để xây dựng hình ảnh một quốc gia dân chủ, văn minh và tôn trọng quyền con người.

1.1. Khái niệm và vị trí của Thông tấn xã Việt Nam

Thông tấn xã Việt Nam là cơ quan thông tấn nhà nước, giữ vai trò chủ lực cung cấp thông tin đối ngoại chính thống. Đơn vị sở hữu mạng lưới phân phối đa phương tiện và đa ngôn ngữ rộng khắp toàn cầu. Các sản phẩm nổi bật bao gồm báo in Vietnam News, báo điện tử VietnamPlus và các bản tin truyền hình chuyên đề. Những kênh thông tin này trực tiếp tiếp cận độc giả quốc tế, ngoại giao đoàn cùng cộng đồng người Việt ở nước ngoài. Việc truyền thông về tôn giáo giúp định hướng dư luận, khẳng định tính minh bạch và uy tín của nguồn tin quốc gia.

1.2. Cơ sở pháp lý về quyền tự do tôn giáo tại Việt Nam

Hiến pháp năm 2013 và Luật Tín ngưỡng, tôn giáo năm 2016 tạo nền tảng pháp lý vững chắc cho quyền tự do tôn giáo. Pháp luật Việt Nam quy định mọi người có quyền tự do tín ngưỡng, theo hoặc không theo tôn giáo. Không ai được xâm phạm quyền tự do này hoặc lợi dụng tín ngưỡng để vi phạm pháp luật. Các tôn giáo đều bình đẳng, được bảo vệ và tạo điều kiện phát triển hợp pháp. Báo chí đối ngoại căn cứ vào khung pháp lý này để phản ánh trung thực, khách quan đời sống tôn giáo trước bạn bè quốc tế.

II. Phân tích thực trạng thông tin đối ngoại về quyền tự do tôn giáo

Khảo sát thực tiễn trên Vietnam News và VietnamPlus giai đoạn 2018-2019 cho thấy nhiều kết quả nổi bật và một số thách thức. Thông tấn xã Việt Nam đã đăng tải khối lượng lớn tin bài phản ánh các sự kiện tôn giáo lớn. Tiêu biểu là Đại lễ Phật đán Liên Hợp Quốc Vesak 2019 và các lễ hội Giáng sinh, Phục sinh trên toàn quốc. Các bài viết thể hiện sự quan tâm sâu sắc của Nhà nước đối với đồng bào có đạo. Tuy nhiên, nội dung thông tin đối ngoại đôi khi còn nặng tính hành chính và một chiều. Số lượng bài phân tích chuyên sâu, mang tính tranh luận học thuật hoặc phản biện trực diện vẫn còn hạn chế. Hình thức thể hiện trên môi trường số chưa thực sự đa dạng, chưa tận dụng tối đa đồ họa tương tác hay video ngắn. Bên cạnh đó, các thế lực thù địch thường xuyên xuyên tạc tình hình tự do tôn giáo tại các vùng dân tộc thiểu số. Tốc độ phản hồi thông tin và tính chủ động trong định hướng dư luận quốc tế đòi hỏi phải được nâng cao hơn nữa để đáp ứng yêu cầu thực tiễn.

2.1. Thành tựu truyền thông trên Vietnam News và VietnamPlus

Vietnam News và VietnamPlus truyền tải kịp thời, sinh động bức tranh sinh hoạt tôn giáo phong phú tại Việt Nam. Các sản phẩm báo chí này sử dụng ngoại ngữ chuẩn xác, phù hợp văn hóa tiếp nhận của độc giả quốc tế. Báo chí đã làm nổi bật các chính sách hỗ trợ của chính quyền đối với cơ sở thờ tự và đào tạo chức sắc. Nhiều phóng sự ảnh, bài viết chất lượng cao đã chứng minh quyền tự do sinh hoạt tôn giáo của người dân luôn được bảo đảm đầy đủ, từ vùng đô thị đến vùng sâu, vùng xa.

2.2. Thách thức trước các luận điệu sai lệch và bất cập nội tại

Công tác thông tin đối ngoại đối mặt với nhiều âm mưu lợi dụng tôn giáo nhằm chia rẽ khối đại đoàn kết dân tộc. Một số tổ chức quốc tế thiếu thông tin kiểm chứng đã đưa ra báo cáo sai lệch về Việt Nam. Trong khi đó, nội dung phản bác của báo chí trong nước đôi lúc còn chậm trễ và cứng nhắc. Nguồn nhân lực làm báo đối ngoại am hiểu sâu sắc về thần học, luật học và ngoại ngữ chuyên ngành vẫn còn mỏng, gây khó khăn cho việc xử lý các vấn đề nhạy cảm phát sinh.

III. Giải pháp nâng cao thông tin đối ngoại về quyền tự do tôn giáo

Để tối ưu hóa hiệu quả thông tin đối ngoại, Thông tấn xã Việt Nam cần triển khai đồng bộ nhiều nhóm giải pháp trọng tâm. Trước hết, quy trình sản xuất nội dung phải đổi mới mạnh mẽ theo hướng báo chí dữ liệu và đa phương tiện. Việc ứng dụng infographic, podcast, video đa ngôn ngữ và mega-story sẽ thu hút giới trẻ cùng độc giả quốc tế. Tiếp theo, các cơ quan chức năng cần chủ động cung cấp thông tin kịp thời, minh bạch cho báo chí khi có sự việc phức tạp nảy sinh. Phương thức thông tin cần chuyển từ thế bị động giải thích sang chủ động định hướng và xác lập thông điệp chuẩn xác. Song song đó, đội ngũ phóng viên, biên tập viên đối ngoại phải được đào tạo bài bản về kiến thức tôn giáo học, kỹ năng báo chí hiện đại và năng lực ngoại ngữ sắc bén. Việc tăng cường liên kết, trao đổi nguồn tin với các hãng thông tấn quốc tế uy tín cũng mở rộng độ phủ sóng của thông tin chính thống Việt Nam trên trường quốc tế.

3.1. Đổi mới phương thức truyền thông số và đa phương tiện

Thông tấn xã Việt Nam cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số vào sản xuất các sản phẩm thông tin đối ngoại. Các định dạng hiện đại như video ngắn trên mạng xã hội, đồ họa tương tác và phóng sự âm thanh cần được phát triển rộng rãi. Cách tiếp cận mới giúp các câu chuyện về đời sống tôn giáo trở nên chân thực, gần gũi và dễ tiếp cận hơn. Việc tối ưu hóa công cụ tìm kiếm và phân phối nội dung trên các nền tảng số toàn cầu sẽ nâng cao đáng kể lượt tiếp cận của độc giả nước ngoài.

3.2. Nâng cao năng lực chuyên môn và chủ động đấu tranh phản bác

Đội ngũ làm báo đối ngoại cần được bồi dưỡng kiến thức chuyên sâu về chính sách tôn giáo, luật pháp quốc tế và kỹ năng tranh luận. Báo chí phải xây dựng kịch bản truyền thông chủ động, phản ứng nhanh trước các tin giả và báo cáo sai lệch. Sự kết hợp chặt chẽ giữa các nhà khoa học, nhà ngoại giao và cơ quan báo chí sẽ tạo nên những bài viết sắc sảo, thuyết phục. Luận cứ khoa học vững chắc là vũ khí hữu hiệu nhất để bảo vệ uy tín quốc gia.

IV. Kết luận về thông tin đối ngoại đảm bảo quyền tự do tôn giáo

Thông tin đối ngoại về quyền tự do tôn giáo trên các sản phẩm của Thông tấn xã Việt Nam đóng vai trò then chốt trong chiến lược bảo vệ và phát triển đất nước. Thông qua các tác phẩm báo chí chuẩn mực, Việt Nam khẳng định mạnh mẽ chính sách tôn trọng quyền con người và quyền tự do tín ngưỡng. Việc phản ánh trung thực thực tiễn sinh hoạt tôn giáo không chỉ củng cố lòng tin của nhân dân mà còn tạo dựng uy tín quốc tế vững chắc. Nhận thức đúng đắn và hành động quyết liệt trong việc đổi mới nội dung, phương thức truyền thông là yêu cầu cấp thiết hiện nay. Các cơ quan quản lý và tòa soạn cần phối hợp chặt chẽ để tạo nên sức mạnh truyền thông đồng bộ. Kết quả nghiên cứu khẳng định tầm quan trọng của việc kết hợp chặt chẽ giữa thông tin đối ngoại với ngoại giao Đảng, ngoại giao Nhà nước và đối ngoại nhân dân. Đây là giải pháp căn bản nhằm giữ vững môi trường hòa bình, ổn định và thúc đẩy hội nhập quốc tế sâu rộng.

4.1. Khẳng định giá trị thực tiễn và uy tín quốc tế của Việt Nam

Công tác thông tin đối ngoại hiệu quả đã khẳng định rõ nét hình ảnh đất nước Việt Nam độc lập, dân chủ và tôn trọng tự do tín ngưỡng. Những ấn phẩm như Vietnam News và VietnamPlus tiếp tục đóng vai trò cầu nối tin cậy giữa Việt Nam với thế giới. Việc cung cấp bức tranh thực tế sống động giúp bạn bè quốc tế thấu hiểu, tôn trọng thể chế chính trị và văn hóa của dân tộc. Điều này trực tiếp góp phần nâng cao vị thế và uy tín của Việt Nam trên các diễn đàn đa phương toàn cầu.

4.2. Định hướng ứng dụng lâu dài trong công tác truyền thông

Các cơ quan báo chí đối ngoại cần tiếp tục chuẩn hóa quy trình xuất bản và xây dựng cơ sở dữ liệu chuyên đề về tôn giáo. Việc ứng dụng công nghệ trí tuệ nhân tạo và phân tích hành vi độc giả sẽ giúp tối ưu hóa nội dung theo từng khu vực địa lý. Bên cạnh đó, việc mở rộng hợp tác truyền thông quốc tế sẽ hỗ trợ lan tỏa thông điệp hòa hợp tôn giáo của Việt Nam một cách bền vững. Truyền thông đối ngoại hiện đại cần gắn kết chặt chẽ với các hoạt động giao lưu văn hóa và đối ngoại nhân dân để đạt hiệu quả cao nhất.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Một số vấn đề lý luận về thông tin đối ngoại về đảm bảo đảm quyền tự do tôn giáo trên các sản phẩm đối ngoại ở Việt Nam hiện nay Chương 2: Thực trạng bảo đảm thông tin đối ngoại về đảm bảo quyền tự do tôn giáo trên các sản phẩm đối ngoại của TTXVN hiện nay (Khảo sát báo Vietnam News và Vietnam Plus) Chương 3: Một số vấn đề đặt ra và giải pháp nhằm tăng cường hiệu quả thông tin đối ngoại về đảm bảo quyền tự do tôn giáo ở Việt Nam trên các sản phẩm đối ngoại ở Việt Nam hiện nay. 12 Chƣơng 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THÔNG TIN ĐỐI NGOẠI VỀ ĐẢM BẢO ĐẢM QUYỀN TỰ DO TÔN GIÁO TRÊN CÁC SẢN PHẨM ĐỐI NGOẠI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 1. Khái niệm chung 1. Thông tin đối ngoại Thông tin là một khái niệm tưởng như rất quen thuộc trong cuộc sống, tuy nhiên, xung quanh vấn đề định nghĩa thông tin đã nảy sinh nhiều cuộc thảo luận, tranh cãi bởi cách tiếp cận vấn đề ở những góc độ, quan điểm khác nhau.

Những khác biệt này thể hiện trong nhiều vấn đề: về thực thể thông tin, những dấu hiệu, hình thức biểu hiện, quan hệ của thông tin với các quy luật và phạm trù triết học, vai trò của thông tin trong quản lý, đời sống và trong sự phát triển xã hội. Có rất nhiều cách hiểu khác nhau, cụ thể: Trong tiếng La-tinh, “thông tin”-Informatio- nghĩa là thông báo, giải thích, tóm tắt. Thông tin là bất kỳ một chi tiết hoặc một thông báo mà ai đó quan tâm. Thông tin cũng có thể là những thông báo về đối tượng và những hiện tượng xảy ra xung quanh chúng ta, về những thông số, bản chất và tình trạng của chúng, những điều mà hệ thống thông tin (máy móc, con người) đã truyền tải lại trong quá trình công việc và cuộc sống.

Thông tin còn là công cụ điều hành, quản lý, chỉ đạo của mỗi quốc gia, là phương tiện hữu hiệu để mở rộng giao lưu hiểu biết giữa các nước, dân tộc, là nguồn cung cấp tri thức mọi mặt cho công chúng và là nguồn lực phát triển kinh tế - xã hội. Thông tin đối ngoại tuy không phải là vấn đề quá mới, nhưng vẫn còn tồn tại một số cách diễn giải định nghĩa, có thể dẫn đến một số cách hiểu. 13 Thông tin đối ngoại là một dạng thông tin, được hiểu là tin tức, là thông báo, là tri thức về một sự vật hay một hiện tượng được chứa đựng trong các hình thức nhất định, được tiếp nhận, lựa chọn và sử dụng trong công tác đối ngoại. Thông tin đối ngoại bao gồm những thông tin trong nước và quốc tế được dùng trong quá trình hoạt động đối ngoại.

Như vậy, thông tin đối ngoại không chỉ là sự truyền thông tin đối ngoại, mà còn là hoạt động mang tính tổng hợp, có tính tác động hai chiều. Phạm vi hoạt động TTĐN rất rộng, bao gồm những hoạt động tuyên truyền, nghiên cứu lý luận, phân tích, bình luận những sự kiện quốc tế, những vấn đề nhạy cảm trong quan hệ quốc tế,… nhằm bảo đảm tính khoa học và tính thuyết phục của các thông tin. Trên thế giới có một số thuật ngữ mang tính chất của hoạt động TTĐN. “Foreign Affair” là cụm từ được nhiều người sử dụng để nói về công tác TTĐN.

Cách thứ nhất giải thích rằng đây là “các hoạt động của một quốc gia trong các quan hệ với các quốc gia khác và trong các quan hệ quốc tế”. Cách thứ hai định nghĩa đó là “các công việc liên quan tới quan hệ quốc tế và lợi ích quốc gia với nước ngoài”.[52] Cả hai cách định nghĩa này đều phản ánh được tính chất chung của TTĐN, tuy nhiên mới chỉ nhấn mạnh tới quan hệ quốc tế và lợi ích quốc gia chứ chưa giải thích cụ thể những đặc điểm chính của TTĐN. Theo Từ điển Thuật ngữ Quan hệ quốc tế của Bộ Ngoại giao Mỹ “Public Diplomacy” mang một số ý khá giống với hoạt động TTĐN. Thuật ngữ này chỉ những chương tr nh được chính phủ bảo trợ nhằm thông tin và tác động lên quan điểm của nhân dân các nước khác.

Phương tiện chủ yếu của hoạt động này là thông quan các ấn phẩm phim ảnh giao lưu văn hóa, phát thanh - truyền hình. 14 Cả hai thuật ngữ trên mặc dù phần nào đã phản ánh được tính chất của TTĐN nhưng chưa bao hàm hết các hoạt động cũng như tính chất của các hoạt động này. Trong Chỉ thị số 10/2000/CT-TTg, ngày 26/4/2000 của Thủ tướng Chính phủ về “về tăng cường quản lý và đẩy mạnh công tác TTĐN”; Nghị định72/2015/NĐ-CP của Chính phủ về Quản lý hoạt động TTĐN đưa ra quan niệm về TTĐN dựa trên chính những nhiệm vụ của TTĐN: “TTĐN là một bộ phận rất quan trọng của công tác đối ngoại của Đảng, Nhà nước ta nhằm làm cho các nước, người nước ngoài (gồm cả người nước ngoài đang sinh sống, công tác tại Việt Nam), người Việt Nam đang sinh sống và làm việc ở nước ngoài hiểu về đất nước, con người Việt Nam, đường lối, chủ trương chính sách và thành tựu đổi mới của ta, trên cơ sở đó tranh thủ sự ủng hộ của nhân dân thế giới, sự đóng góp của cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc”.53] Theo tác giả Phạm Minh Sơn: “Thông tin đối ngoại là một bộ phận quan trọng trong công tác tư tưởng và đối ngoại của Đảng, Nhà nước và nhân dân ta nhằm làm cho thế giới hiểu rõ đường lối, chính sách của Đảng, Nhà nước, những thành tựu 37 trong công cuộc đổi mới của Việt Nam, đất nước, con người, lịch sử, văn hóa, những giá trị vật chất và tinh thần của dân tộc Việt Nam; đấu tranh chống lại những luận điệu xuyên tạc, chống phá Việt Nam; làm cho nhân dân ta hiểu rõ về thế giới; đồng thời tranh thủ sự đồng tình, ủng hộ, hợp tác, giúp đỡ của bạn bè quốc tế, sự đồng thuận và đóng góp của đồng bào ta ở nước ngoài đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc”[96, 16].” Theo Nghị định số 72/2015/NĐ-CP ngày 7/9/2015 của Chính phủ về Quản lý hoạt động TTĐN thì “TTĐN bao gồm thông tin chính thức về Việt 15 Nam, thông tin quảng bá hình ảnh Việt Nam và thông tin tình hình thế giới vào Việt Nam”. Từ những thuật ngữ, quan niệm, quan điểm về TTĐN, đặc biệt là quan điểm trong Chỉ thị về tăng cường quản lý và đẩy mạnh công tác TTĐN, tác giả đưa ra quan niệm về TTĐN.

Như vậy, TTĐN là hoạt động quảng bá các thông tin, hình ảnh Việt Nam, đất nước, con người đến bạn bè quốc tế và thông tin về đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước, các thành tựu về kinh tế, văn hoá, xã hội… đến cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài. Quyền tự do tôn giáo Tự do tôn giáo, một giá trị tư tưởng của loài người, được hình thành ở Châu Âu với các cuộc cách mạng tư sản thế kỷ XVII - XVIII. Những nhà tư tưởng như John Locke (1632-1645), J.Rousseau (1712-1778) đã góp phần tạo ra lý thuyết về một nhà nước chỉ căn cứ vào nhu cầu và đòi hỏi của con người vào các “khế ước xã hội” mà thôi, chứ không còn tựa vào những nguyên tắc tôn giáo nữa [75, tr.20]; đã đặt ra nền móng cho quyền tự do tôn giáo khi cho rằng, tôn giáo là vấn đề của cá nhân hơn là của xã hội và vai trò của Nhà nước không phải là khuyến khích tôn giáo mà trái lại, là bảo vệ quyền của mỗi cá nhân sở hữu niềm tin của họ. Trong tiến trình vận động của lịch sử, quan niệm về tự do tôn giáo dần trở lên hoàn thiện hơn: Tuyên ngôn Độc lập của Hoa Kỳ năm 1776 đề cập đến tự do “tất cả mọi người sinh ra đều b nh đẳng, rằng tạo hóa cho họ những quyền không ai có thể xâm phạm được; trong những quyền ấy có quyền được sống, quyền tự do và quyền mưu cầu hạnh phúc” [15, tr.

96], song chưa nói cụ thể về tự do tôn giáo; sự đóng góp của Đại cách mạng Pháp năm 1789 và cách mạng tư sản Châu Âu đã có vai trò rất lớn trong việc giải quyết mối quan hệ giữa nhà nước và giáo hội; cuộc cách mạng ấy đã tạo ra một quyền lực 16 bằng chính chủ thể con người. Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền 1789 của Pháp, tại điều 1 có quy định “mọi người sinh ra và sống tự do và bình đẳng về các quyền” [15, tr.112] và quy định “không ai có thể gây phiền hà do có ý kiến kể cả tín ngưỡng này khác, miễn là không có biểu hiện gây rối trật tự công cộng do luật pháp quy định”, song cũng chưa nói rõ về tự do tôn giáo. Năm 1905, Luật Phân ly nổi tiếng của nước Pháp có nói đến quyền tự do lương tâm và quyền thực hành thờ phụng (điều 1) với “hạn chế duy nhất là phải đảm bảo lợi ích công cộng”, Luật Phân ly có đóng góp đặc biệt quan trọng v đã t m ra mô h nh thỏa ước đã khẳng định ba nguyên tắc cơ bản đó là; tách giáo hội khỏi nhà nước, tách nhà trường - hệ thống giáo dục ra khỏi giáo dục nhà thờ và coi tôn giáo là việc cá nhân của mỗi người. Quyền tự do tôn giáo trong văn bản luật quốc tế về tôn giáo được ghi nhận từ rất sớm trong các văn kiện luật nhân quyền quốc gia và quốc tế.

Ở cấp độ quốc gia, có thể kể đến Luật của Rhode Island 1647 và Hiệp ước Hòa bình Augsburg 1555 với những quy định liên quan đến “quyền được thừa hưởng về tự do tôn giáo”. Ở cấp độ quốc tế, quyền này được khẳng định ngay trong văn kiện quốc tế đầu tiên về nhân quyền là Tuyên ngôn Thế giới về nhân quyền năm 1948; Điều 18 của Tuyên ngôn thế giới về nhân quyền năm 1948 định nghĩa quyền tự do tôn giáo như sau: “Mọi người đều có quyền tự do tư tưởng, tự do tín ngưỡng và tôn giáo; quyền này bao gồm quyền tự do thay đổi tôn giáo và niềm tin, cũng như quyền tự do biểu hiện tôn giáo hay niềm tin của mình, một mình hay cùng chung nhau, ở nơi công cộng hay ở nơi riêng tư, bằng thuyết giảng, tục lệ, thờ cúng và làm các nghi lễ” [15, tr. Cũng theo khoản 1 Điều 18 của Công ước quốc tế về các quyền Dân sự và Chính trị năm 1966 nêu khái niệm quyền tự do tôn giáo: “Mọi người đều có quyền tự do tư tưởng, tín ngưỡng và tôn giáo.