Chương 1 – Cơ sở khoa học của đề tài Chương 2 – Đề xuất một số hoạt động trải nghiệm cho học sinh lớp 10 trong dạy học văn học dân gian Chương 3 – Thực nghiệm sư phạm 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI 1. Trải nghiệm Trong những năm gần đây, khi tiến hành quá trình dạy học, chúng ta thường xuyên nhắc đến thuật ngữ "trải nghiệm". Chính vì mức độ phổ biến của thuật ngữ này nên cũng có nhiều cách hiểu, nhiều quan niệm khác nhau về "trải nghiệm". Cuốn Từ điển tiếng Việt Hoàng Phê (chủ biên) - Viện ngôn ngữ học (NXB Đà Nẵng) giải thích: "trải" có nghĩa là "đã từng làm qua, từng biết đến, từng phải chịu đựng" [33, tr.985], còn "nghiệm" có nghĩa là "kinh qua thực tế và nhận thấy điều đó là đúng" [33, tr.
Do đó, "trải nghiệm" có thể hiểu là quá trình chủ thể đó được trực tiếp tham gia hoạt động, khám phá giúp cho con người nhận ra được cái đúng cái sai trong cuộc sống và từ đó rút ra những kinh nghiệm quý báu để hoàn thiện bản thân. Tác giả Phạm Minh Hạc trong cuốn Từ điển Bách khoa tâm lý học giáo dục học Việt Nam (NXB Giáo dục Việt Nam, Hà Nội, 2013) đã giải thích "chúng ta sống trong thực tại, trao đổi thông tin với thực tại, nhờ đó chúng ta thu được những kiến thức và kinh nghiệm riêng cho bản thân chúng ta. Như vậy, sống và trải nghiệm là hai khía cạnh luôn song hành với nhau, bổ sung và hoàn thiện cho nhau" [19, tr.976] Từ thực tiễn cho thấy, để trải nghiệm đạt được kết quả tốt nhất người ta phải thông qua thử nghiệm, do đó “trải nghiệm” được hiểu là quá trình những tồn tại khách quan tác động vào con người, con người cảm nhận được những tác động đó, để lại những ấn tượng sâu đậm, rút ra cho bản thân những bài học, vận dụng chúng vào thực tế đời sống và hình thành các giá trị cho con người. Trải nghiệm thường bắt đầu từ tri thức về sự hiểu biết về sự vật, hiện 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tượng, sự kiện, được thực hành vào đời sống thực tế để từ đó rút ra những kinh nghiệm riêng cho bản thân.
Như vậy, theo chúng tôi, HĐTN là hoạt động giáo dục được tiến hành theo phương thức trải nghiệm để góp phần phát triển toàn diện năng lực và nhân cách cho học sinh. Hoạt động này phải bao gồm ba yếu tố: vận dụng kinh nghiệm đã có; thử nghiệm tích cực vào hoạt động thực tế; hình thành kinh nghiệm mới. Trong quá trình đó, HS được trực tiếp hoạt động trong môi trường phù hợp để từ đó hiểu rõ hơn về bản thân, phát hiện những khả năng của mình, từ đó phát huy năng lực và tích luỹ những kinh nghiệm cho chính mình. Hoạt động trải nghiệm trong dạy học Chương trình giáo dục phổ thông - Chương trình tổng thể (Ban hành kèm theo Thông tư số 32/2018/TT- BGDĐT ngày 26 tháng 12 năm 2018 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo) nêu quan niệm về hoạt động giáo dục trải nghiệm: “là hoạt động giáo dục do nhà giáo dục định hướng, thiết kế và hướng dẫn thực hiện, tạo cơ hội cho học sinh tiếp cận thực tế, thể nghiệm các cảm xúc tích cực, khai thác những kinh nghiệm đã có và huy động tổng hợp kiến thức, kĩ năng của các môn học khác nhau để thực hiện những nhiệm vụ được giao hoặc giải quyết những vấn đề của thực tiễn đời sống nhà trường, gia đình, xã hội phù hợp với lứa tuổi; thông qua đó, chuyển hoá những kinh nghiệm đã trải qua thành tri thức mới, kĩ năng mới góp phần phát huy tiềm năng sáng tạo và khả năng thích ứng với cuộc sống, môi trường và nghề nghiệp tương lai.
Chương trình cũng lưu ý các nhà giáo dục “tập trung hơn vào các hoạt động xã hội, hoạt động hướng đến tự nhiên và hoạt động hướng nghiệp; đồng thời hoạt động hướng vào bản thân vẫn được tiếp tục triển khai để phát triển các phẩm chất và năng lực của học sinh”.31] Hiệp hội “Giáo dục trải nghiệm” quốc tế đã định nghĩa về học qua trải nghiệm “là một phạm trù bao hàm nhiều phương pháp trong đó người dạy 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com khuyến khích người học tham gia các trải nghiệm thực tế, sau đó phản ánh, tổng kết lại để tăng cường hiểu biết, phát triển kĩ năng, định hình các giá trị sống và phát triển các năng lực bản thân, tiến tới đóng góp tích cực cho cộng đồng và xã hội” [11, tr.115] Tài liệu Hoạt động trải nghiệm sáng tạo của Bộ KH-KT và Giáo dục Hàn Quốc đã nêu ra khái niệm: “Hoạt động trải nghiệm sáng tạo là một bộ phận của quá trình giáo dục, được tổ chức ngoài giờ học các môn văn hóa trên lớp và có mối quan hệ bổ sung, hỗ trợ cho hoạt động dạy học. Thông qua các hoạt động thực hành, những việc làm cụ thể và các hành động của học sinh, hoạt động trải nghiệm sáng tạo sẽ khai thác kinh nghiệm của mỗi cá nhân, tạo cơ hội cho các em vận dụng một cách tích cực những kiến thức đã học vào thực tế và đưa ra được những sáng kiến của mình, từ đó phát huy và nuôi dưỡng tính sáng tạo của mỗi cá nhân của học sinh” [11, tr. Như vậy, có thể thấy, học tập thông qua trải nghiệm là phương thức hoạt động chỉ sự tương tác, sự tác động của chủ thể với đối tượng xung quanh và ngược lại, hoạt động ở đây là hoạt động của chính bản thân chủ thể. Học tập trải nghiệm nhấn mạnh đến sự trải nghiệm, thúc đẩy năng lực sáng tạo của người học, trong đó “trải nghiệm” là phương thức giáo dục và “sáng tạo” là mục tiêu giáo dục.
Từ đây có thể thấy, so với các hoạt động ngoài giờ lên lớp đang được tiến hành hiện nay trong chương trình ở trường phổ thông thì HĐTN sẽ phong phú hơn cả về nội dung, phương pháp và hình thức hoạt động. Đặc biệt mỗi hoạt động phải phù hợp với mục tiêu phát triển những phẩm chất, năng lực nhất định của HS. Nội dung của HĐTN rất đa dạng và mang tính tích hợp; tổng hợp kiến thức, kĩ năng của nhiều môn học, nhiều lĩnh vực hoạt động và giáo dục như: giáo dục đạo đức, giáo dục trí tuệ, giáo dục kĩ năng sống, giáo dục giá trị sống, giáo dục thẩm mĩ, nghệ thuật, giáo dục lao động, giao dục an toàn giao thông… HĐTN yêu cầu nội dung giáo dục phải thiết thực và gần gũi với cuộc 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com sống thực tế, đáp ứng được nhu cầu hoạt động của HS, giúp các em vận dụng những hiểu biết của mình vào trong cuộc sống một cách dễ dàng, thuận lợi nắm vững các kiến thức mà mình đã học một cách nhanh nhất. HS ở trường phổ thông thường tham gia vào 4 nhóm HĐTN sau đây: - Nhóm các hoạt động xã hội.
- Nhóm các hoạt động học thuật. - Nhóm các hoạt động nghệ thuật và thể thao. - Nhóm các hoạt động định hướng nghề nghiệp (tìm hiểu thông tin về hướng phát triển tương lai, tìm hiểu bản thân). Cụ thể hơn, HS sẽ được trải nghiệm các nội dung sau: - Trải nghiệm cuộc sống: Làm nông - trồng lúa, gặt, làm vườn, trồng cây, chăn nuôi… - Trải nghiệm xã hội: Hoạt động xã hội và các tổ chức phi chính phủ đến thăm và giúp đỡ tại các trẻ trẻ mồ côi, bệnh viện, viện dưỡng lão, hoặc làm các hoạt động từ thiện cho các tổ chức phi chính phủ… - Trải nghiệm nghề nghiệp: + Khám phá định hướng nghề nghiệp: Khách mời là những chuyên gia trong các lĩnh vực nghề đa dạng, hoặc những người thành công trong một lĩnh vực nghề nào đó, họ sẽ có những lời chia sẻ và lời khuyên bổ ích cho các em HS.
Hoặc các em cũng có thể trực tiếp đến thăm cơ sở làm việc của những khách mời đó, để từ đó các em nhìn nhận lại khả năng bản thân và cụ thể hóa định hướng nghề nghiệp cho mình. + Thủ công mỹ nghệ: Gốm, sứ, mộc, dệt và các loại hình thủ công khác. + Hát, múa dân gian: Là HĐTN về văn hóa rất thú vị. HS giữa các khối lớp trong trường dường như không còn khoảng cách, tất cả đều cùng hòa chung lời ca điệu nhạc mang đậm tính truyền thống… + Khám phá khoa học: Phòng đọc sách, phòng viết văn, thí nghiệm khoa học, toán học…Có rất nhiều hoạt động mà HS có thể lựa chọn tham gia 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com theo sở thích của mình.
+ Hoạt động nghệ thuật: Phát hiện và phát triển khả năng đặc biệt của HS thông qua các hoạt động như diễn kịch, đóng phim, đóng vai các nhân vật lịch sử, kể chuyện lịch sử. Việc lựa chọn nội dung cụ thể nào cho HĐTN, các nhà trường có thể tự quyết định phù hợp với hoàn cảnh, yêu cầu của từng trường, song cần đảm các nguyên tắc sau: - Mục tiêu: nội dung lựa chọn phải có ưu thế để đạt được mục tiêu năng lực đề ra. - Phù hợp: nội dung lựa chọn cần phù hợp với độ tuổi HS, trình độ HS. Không nên xây dựng các chủ đề trải nghiệm vượt quá xa nội dung kiến thức của HS nhằm tạo cho HS tin tưởng vào năng lực của chính bản thân mình.
Ngoài ra, phải phù hợp với điều kiện địa phương, điều kiện của nhà trường… - Khoa học - giáo dục: nội dung phải đảm bảo tính lôgic và khoa học, tính thẩm mỹ và tính đạo đức. - Thời sự: nội dung lựa chọn cần đáp ứng với những yêu cầu của xã hội ở thời điểm giáo dục, chủ đề thường gắn chặt với những vấn đề môi trường, xã hội, kinh tế, khoa học kĩ thuật đang là vấn đề giải quyết ở địa phương nơi tập thể HS sống và học tập. - Gắn kết: gắn với đời sống thực tiễn địa phương, đất nước và hòa nhập quốc tế. Các chủ đề HĐTN cần có sự đóng góp và tham gia của tập thể HS với sự hướng dẫn và tham gia của GV, cán bộ quản lý, cán bộ chuyên môn…ở địa phương nhằm thông qua hoạt động, HS không chỉ giải quyết vấn đề đặt ra mà còn rèn luyện các kỹ năng sống cho mình.