Tổng quan nghiên cứu

Sự chuyển dịch của thị trường lao động trong bối cảnh hội nhập quốc tế đòi hỏi người làm công tác chuyên môn kỹ thuật phải liên tục cập nhật tri thức mới từ nguồn tài liệu quốc tế. Đối với ngành Kiến trúc, tiếng Anh đọc hiểu là công cụ then chốt để tra cứu các tài liệu kỹ thuật chuyên sâu, bản vẽ thi công và tiêu chuẩn quy hoạch. Tại Trường Đại học Kinh doanh và Công nghệ Hà Nội, từ năm học 2013-2014, thời lượng tổng thể của chương trình đào tạo tiếng Anh bị rút ngắn từ 3 năm xuống còn 2 năm. Sự thay đổi này tạo ra sức ép lớn đối với việc đào tạo Tiếng Anh chuyên ngành (ESP).

Thực tế giảng dạy cho thấy sinh viên năm thứ nhất ngành Kiến trúc dù đã trải qua từ 7 đến 10 năm học tiếng Anh phổ thông nhưng 100% được xếp vào trình độ sơ cấp (Elementary) qua kỳ thi phân loại đầu vào. Sinh viên nắm tương đối chắc ngữ pháp cơ bản nhưng năng lực xử lý văn bản thực tế lại rất yếu. Đồng thời, có tới 62,5% sinh viên năm thứ ba phản ánh rằng các bài đọc Tiếng Anh đại cương (GE) trong năm đầu quá nhàm chán và không liên quan đến chuyên ngành, dẫn tới tình trạng thụ động và thiếu hụt động lực học tập.

Đề tài tập trung phân tích toàn diện nhu cầu học tập của 50 sinh viên năm thứ nhất, 48 sinh viên năm thứ ba, 6 kiến trúc sư chuyên nghiệp và 5 giảng viên dạy tiếng Anh chuyên ngành tại Hà Nội. Mục tiêu cốt lõi của nghiên cứu là thiết kế một khung chương trình đọc hiểu ESP 18 tuần chuyên biệt cho sinh viên năm thứ nhất ngành Kiến trúc, giúp người học phát triển đồng thời chiến lược đọc hiểu học thuật và vốn thuật ngữ chuyên ngành ngay từ giai đoạn đầu đại học.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết phân tích nhu cầu học tập (Needs Analysis) của Hutchinson và Waters (1987) cùng quan điểm đào tạo tiếng Anh chuyên ngành của Dudley-Evans và St John (1998). Khung lý thuyết này chia nhu cầu thành hai nhóm chính: Nhu cầu mục tiêu (Target Needs - bao gồm những điều tất yếu phải biết, những điểm còn thiếu hụt và mong muốn của người học) và Nhu cầu học tập (Learning Needs - phương thức tiếp thu ngôn ngữ tối ưu trong môi trường học thuật).

Về mặt kỹ năng đọc hiểu, nghiên cứu vận dụng mô hình huấn luyện chiến lược đọc của Grabe (1991, 2002) và hệ thống phân loại kỹ năng xử lý từ vựng và văn bản của Nuttal (1996). Ba khái niệm trung tâm được làm rõ gồm: Tiếng Anh cho mục đích nghề nghiệp (English for Occupational Purposes), Chiến lược tiếp cận từ vựng chuyên ngành (Word-attack strategies), và Chương trình đào tạo tích hợp (Integrated Syllabus) kết hợp chặt chẽ giữa chủ đề chuyên môn và các kỹ năng đọc hiểu vi mô.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu ứng dụng phương pháp điều tra khảo sát kết hợp định lượng và định tính nhằm đảm bảo tính khách quan và chiều sâu của dữ liệu. Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 109 đối tượng được chọn theo phương pháp chọn mẫu thuận tiện và có chủ đích:

  • 50 sinh viên năm thứ nhất Khóa 17 ngành Kiến trúc có độ tuổi từ 19 đến 21, trong đó nam giới chiếm 92%.
  • 48 sinh viên năm thứ ba Khóa 15 đã hoàn thành chương trình tiếng Anh đại cương và đang học chuyên ngành.
  • 6 kiến trúc sư có tối thiểu 5 năm kinh nghiệm làm việc tại các doanh nghiệp tư nhân, nhà nước và công ty có vốn đầu tư nước ngoài.
  • 5 giảng viên trực tiếp giảng dạy tiếng Anh chuyên ngành tại trường.

Công cụ thu thập dữ liệu gồm 3 bộ bảng hỏi khảo sát bằng tiếng Việt dành cho sinh viên và chuyên gia, kết hợp 1 cuộc phỏng vấn bán cấu trúc gồm 10 câu hỏi chuyên sâu với đội ngũ giảng viên. Việc sử dụng tiếng Việt trong phiếu hỏi giúp loại bỏ rào cản ngôn ngữ, đảm bảo độ chuẩn xác của thông tin thu thập. Dữ liệu định lượng từ các câu hỏi đóng được xử lý bằng thống kê tần suất và tỷ lệ phần trăm, trong khi dữ liệu từ các câu hỏi mở và phỏng vấn được phân tích nội dung theo từng nhóm chủ đề. Quá trình thu thập dữ liệu diễn ra hoàn chỉnh trong học kỳ II của năm học 2012-2013.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả điều tra thực nghiệm đã chỉ ra những khoảng cách đáng kể giữa chương trình đào tạo hiện hành và yêu cầu thực tế của nghề nghiệp:

Thứ nhất, có tới 66,7% kiến trúc sư khẳng định kỹ năng Đọc hiểu là kỹ năng ngoại ngữ quan trọng và hữu dụng nhất trong công việc hàng ngày. 100% kiến trúc sư tham gia khảo sát thường xuyên đọc bản vẽ kiến trúc và website chuyên ngành bằng tiếng Anh; 66,66% đọc tài liệu catalog sản phẩm và 50% tra cứu sách điện tử chuyên ngành để phục vụ chuyên môn.

Thứ hai, chương trình tiếng Anh đại cương hiện tại bộc lộ nhiều bất cập. 62,5% sinh viên năm thứ ba đánh giá ngữ liệu đọc tẻ nhạt và không có tính ứng dụng chuyên môn; 58% cho rằng giờ học chủ yếu tập trung vào kiểm tra kỹ năng thay vì hướng dẫn chiến lược đọc hiểu; 54% sinh viên năm thứ ba kiến nghị nhà trường cần đưa chương trình ESP vào giảng dạy xuyên suốt ngay từ năm thứ nhất.

Thứ ba, sinh viên năm thứ nhất đối mặt với rào cản lớn về kỹ năng xử lý từ vựng chuyên ngành. Khi gặp từ mới, 50% sinh viên lựa chọn hỏi bạn cùng lớp, 42% tra từ điển và 36% nhờ giảng viên dịch hộ. Chỉ có 6% sinh viên biết vận dụng ngữ cảnh để suy đoán nghĩa của từ. Về sở thích chủ đề, 94% sinh viên mong muốn đọc về Kiến trúc nội thất, 90% chọn Ý tưởng kiến trúc và 60% quan tâm đến Phương thức trình bày bản vẽ.

Thứ tư, có 80% giảng viên dạy tiếng Anh chuyên ngành hoàn toàn đồng thuận với việc cần thiết phải thiết kế và đưa học phần đọc hiểu ESP vào giảng dạy ngay từ năm đầu tiên để tạo nền tảng từ vựng và phương pháp đọc chủ động.

Thảo luận kết quả

Thực trạng sinh viên năm thứ nhất gặp bế tắc khi đọc văn bản chuyên ngành xuất phát từ thói quen học vẹt ngữ pháp ở bậc phổ thông và sự thiếu vắng các bài học rèn luyện kỹ năng nhận thức bậc cao. Khi đối chiếu với các nghiên cứu tương đồng của Đoàn Văn Giao (2005) trong ngành Kỹ thuật Xây dựng và Trần Thị Dung (2007) trong ngành Quy hoạch Đô thị, kết quả khảo sát tại HUBT cho thấy tính đồng nhất cao về nhu cầu tiếp cận sớm với tài liệu chuyên ngành đích thực.

Các phát hiện về sự chênh lệch nhận thức mục đích học tập giữa sinh viên năm nhất (46,6% chú trọng giao tiếp nói) và sinh viên năm ba cùng giới kiến trúc sư (tập trung đọc hiểu tài liệu) có thể được trực quan hóa thông qua biểu đồ cột so sánh tương quan và bảng ma trận kỹ năng. Dữ liệu này chứng minh rằng việc áp dụng một chương trình đọc hiểu ESP tích hợp sẽ giúp rút ngắn khoảng cách giữa năng lực hiện tại của sinh viên và kỳ vọng khắt khe của thị trường lao động.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả phân tích nhu cầu, bốn giải pháp trọng tâm được đề xuất nhằm nâng cao chất lượng đào tạo tiếng Anh đọc hiểu cho sinh viên Kiến trúc:

Thứ nhất, triển khai khung chương trình Đọc hiểu ESP tích hợp thời lượng 18 tuần (tương đương 36 tiết, 2 tiết/tuần) do Khoa Tiếng Anh phối hợp cùng Khoa Kiến trúc thực hiện từ học kỳ II năm thứ nhất. Chương trình đặt mục tiêu giúp 100% sinh viên nắm vững 3 kỹ năng đọc cốt lõi gồm đọc lướt lấy ý chính (Skimming), đọc quét tìm dữ liệu (Scanning) và đọc chuyên sâu (Intensive reading).

Thứ hai, chuẩn hóa phương pháp giảng dạy theo quy trình 3 giai đoạn: Trước khi đọc (Pre-reading), Trong khi đọc (While-reading) và Sau khi đọc (Post-reading). Giảng viên cần ứng dụng 100% phương tiện trực quan sinh động như hình ảnh công trình, sơ đồ mặt bằng và cho phép sử dụng tiếng Việt linh hoạt (theo nguyện vọng của 62% sinh viên) nhằm hỗ trợ giải thích các khái niệm kỹ thuật phức tạp.

Thứ ba, chọn lọc và số hóa nguồn học liệu đọc hiểu dựa trên 5 chủ đề thực tế có tỷ lệ quan tâm trên 40% gồm: Ý tưởng kiến trúc, Kiến trúc nội thất, Trình bày bản vẽ, Quy chuẩn xây dựng và Kiến trúc cảnh quan ngoại thất. Ban biên soạn giáo trình cần hoàn thiện tài liệu trong vòng 6 tháng trước khi áp dụng chính thức.

Thứ tư, tái cấu trúc hệ thống kiểm tra đánh giá bằng việc tổ chức bài thi giữa kỳ ở tuần thứ 9 và bài thi kết thúc học phần ở tuần thứ 18. Chuyển đổi tỷ trọng đánh giá: giảm kiểm tra ngữ pháp đơn thuần xuống dưới 30% và nâng tỷ trọng đánh giá năng lực xử lý văn bản chuyên ngành thực tế lên 70%.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và khung chương trình đề xuất trong luận văn mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho 4 nhóm đối tượng:

Thứ nhất, Giảng viên tiếng Anh chuyên ngành (ESP): Có thể sử dụng nghiên cứu như một tài liệu hướng dẫn chuẩn mực để thiết kế giáo án đọc hiểu 3 giai đoạn, đồng thời vận dụng ngân hàng bài tập phát triển chiến lược tiếp cận từ vựng cho sinh viên khối ngành kỹ thuật - mỹ thuật.

Thứ hai, Ban chủ nhiệm Khoa Kiến trúc và Ban Giám hiệu các trường đại học: Nắm bắt cơ sở khoa học và số liệu thực chứng để cấu trúc lại chương trình đào tạo ngoại ngữ, tối ưu hóa thời lượng 2 năm học tiếng Anh đáp ứng chuẩn đầu ra nghề nghiệp.

Thứ ba, Chuyên gia phát triển chương trình và biên soạn giáo trình ngoại ngữ: Tham khảo quy trình phân tích nhu cầu đa chiều từ 4 nguồn dữ liệu độc lập (sinh viên hai khối lớp, giảng viên và doanh nghiệp sử dụng lao động) nhằm xây dựng các bộ giáo trình ESP có tính thực tiễn cao.

Thứ tư, Sinh viên ngành Kiến trúc, Quy hoạch và Xây dựng: Khai thác tài liệu để nắm bắt các mẹo tự học, rèn luyện kỹ năng tra cứu thuật ngữ chuyên ngành và làm quen với cấu trúc các thể loại văn bản kỹ thuật quốc tế.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao cần giảng dạy đọc hiểu ESP ngay từ năm thứ nhất thay vì năm thứ ba? Việc giảng dạy ESP ngay từ năm thứ nhất giúp sinh viên xây dựng vốn từ vựng chuyên ngành sớm và hình thành phương pháp đọc chủ động. Trong bối cảnh thời gian học tiếng Anh tại trường bị rút ngắn xuống còn 2 năm, việc trì hoãn đến năm thứ ba sẽ khiến sinh viên không đủ thời gian làm quen và xử lý lượng tài liệu kỹ thuật lớn phục vụ các đồ án chuyên ngành.

Trình độ tiếng Anh sơ cấp của sinh viên năm nhất có gây trở ngại cho việc học ESP không? Trình độ sơ cấp không phải là rào cản nếu chương trình được thiết kế theo mô hình tích hợp hợp lý. Kết quả khảo sát cho thấy sinh viên có nền tảng ngữ pháp khá vững. Khi bài học được hỗ trợ bởi 100% hình ảnh trực quan, giải thích thuật ngữ rõ ràng và sử dụng văn bản có độ khó tăng dần, sinh viên hoàn toàn có thể tiếp thu tốt.

Khung chương trình đọc hiểu ESP 18 tuần được tổ chức như thế nào? Chương trình kéo dài 18 tuần với 36 tiết học (2 tiết mỗi tuần). Nội dung kết hợp song song giữa rèn luyện 3 chiến lược đọc (Skimming, Scanning, Intensive reading) và 4 kỹ năng vi mô với 7 chủ đề chuyên môn. Tiến trình học tập được kiểm soát qua bài kiểm tra giữa kỳ ở tuần 9 và kỳ thi cuối kỳ ở tuần 18.

Tại sao chương trình lại tập trung chuyên sâu vào kỹ năng Đọc thay vì tích hợp cả 4 kỹ năng? Khảo sát thực tế từ các kiến trúc sư đang hành nghề cho thấy có tới 66,7% chuyên gia khẳng định Đọc hiểu là kỹ năng phục vụ công việc nhiều nhất. Đọc hiểu giúp người học tiếp cận trực tiếp kho tàng kiến thức thiết kế, quy chuẩn xây dựng và bản vẽ quốc tế, mang lại giá trị thực tế cao nhất cho nghề nghiệp tương lai.

Những chủ đề đọc hiểu nào được sinh viên và chuyên gia đánh giá cao nhất? Chủ đề Kiến trúc nội thất (đạt 94% bình chọn) và Ý tưởng kiến trúc (đạt 90% bình chọn) là hai mảng nội dung được quan tâm nhiều nhất. Ngoài ra, kỹ năng đọc hiểu phương thức trình bày bản vẽ (60%) và quy chuẩn kỹ thuật xây dựng (42%) cũng được đánh giá là đặc biệt hữu ích cho công việc thực tế.

Kết luận

  • Xác lập cơ sở khoa học và thực tiễn vững chắc cho việc đưa môn Tiếng Anh chuyên ngành Đọc hiểu vào giảng dạy ngay từ năm thứ nhất đại học.
  • Xây dựng thành công mô hình phân tích nhu cầu đào tạo đa diện với cỡ mẫu đại diện gồm 109 đối tượng khảo sát chất lượng cao.
  • Đề xuất khung chương trình đào tạo tích hợp chuẩn mực gồm 18 tuần (36 tiết) cân bằng hài hòa giữa rèn luyện kỹ năng đọc hiểu và mở rộng vốn từ vựng chuyên môn.
  • Cung cấp giải pháp sư phạm 3 giai đoạn có tính ứng dụng cao, giải quyết triệt để sự thụ động trong việc tự học từ vựng của sinh viên.
  • Mở ra định hướng đổi mới toàn diện chương trình đào tạo ngoại ngữ cho các khối ngành kỹ thuật trong điều kiện rút ngắn thời gian đào tạo.

Nghiên cứu của tác giả Trần Nguyệt Minh đã giải quyết hiệu quả bài toán cấp thiết về nâng cao năng lực ngoại ngữ chuyên ngành cho sinh viên Kiến trúc tại HUBT. Trong vòng 12 tháng tới, các cơ sở giáo dục đại học có khối ngành kỹ thuật tương đồng nên tiến hành thử nghiệm, đo lường hiệu quả thực tế của khung chương trình này và mở rộng quy mô nghiên cứu sang các kỹ năng Viết và Thuyết trình đồ án chuyên ngành.