Thị Trường Lao Động Thành Phố Hồ Chí Minh Trong Hội Nhập Quốc Tế

Khám phá thị trường lao động thành phố Hồ Chí Minh trong bối cảnh hội nhập quốc tế, cơ hội và thách thức cho người lao động và doanh nghiệp.

• Tác giả: Phạm Thị Lý
• Người hướng dẫn: TS. Lưu Thị Kim Hoa
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế TP.HCM
• Chuyên ngành: Kinh Tế Chính Trị
• Đề tài: Thị Trường Lao Động Thành Phố Hồ Chí Minh Trong Hội Nhập Quốc Tế
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của nghiên cứu
• 0.2. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 0.2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 0.3.2. Phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Đóng góp mới của luận án
• 0.4.1. Đóng góp về lý luận
• 0.4.2. Đóng góp về thực tiễn
• 0.5. Kết cấu của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan các nghiên cứu về TTLĐ ở nước ngoài
• 1.2. Tổng quan các nghiên cứu về TTLĐ ở các nước trong quá trình chuyển đổi nền kinh tế
• 1.3. Tổng quan các nghiên cứu về TTLĐ ở một số nước đang phát triển trong hội nhập quốc tế
• 1.4. Tổng quan các nghiên cứu về TTLĐ ở Việt Nam. Đánh giá chung về các nghiên cứu có liên quan
• 1.5. Những đóng góp về mặt lý luận
• 1.6. Những đóng góp về mặt thực tiễn
• 1.7. Khoảng trống cần tiếp tục nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THỊ TRƯỜNG LAO ĐỘNG TRONG HỘI NHẬP QUỐC TẾ
• 2.1. Những vấn đề lý luận cơ bản về thị trường lao động
• 2.2. Khái niệm thị trường lao động. Lý luận về hàng hóa sức lao động của C. Các quy luật vận hành của TTLĐ. Lý thuyết việc làm và thất nghiệp
• 2.3. Thị trường lao động trong hội nhập quốc tế
• 2.4. Những nhân tố bên trong nền kinh tế tác động đến TTLĐ. Tác động của hội nhập quốc tế đến TTLĐ
• 2.5. Vai trò của TTLĐ đối với tăng trưởng kinh tế và hội nhập quốc tế
• 2.6. Khung phân tích đề nghị cho luận án
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Phương pháp tiếp cận nghiên cứu
• 3.2. Phương pháp luận biện chứng duy vật
• 3.3. Phương pháp trừu tượng hóa khoa học. Các phương pháp nghiên cứu cụ thể
• 3.4. Phương pháp nghiên cứu định tính
• 3.5. Phương pháp nghiên cứu định lượng
• 3.6. Nguồn số liệu
• 4. CHƯƠNG 4: THỰC TRẠNG THỊ TRƯỜNG LAO ĐỘNG TP.HCM TRONG QUÁ TRÌNH HỘI NHẬP QUỐC TẾ
• 4.1. Khái quát quá trình hội nhập quốc tế và đổi mới tư duy về TTLĐ ở Việt Nam
• 4.2. Khái quát quá trình hội nhập quốc tế của Việt Nam và TP. Hồ Chí Minh
• 4.3. Quá trình đổi mới tư duy về TTLĐ trong quá trình đổi mới và hội nhập quốc tế ở Việt Nam
• 4.4. Phân tích thực trạng thị trường lao động TP.HCM trong quá trình hội nhập quốc tế
• 4.4.1. Cung – cầu lao động
• 4.4.2. Việc làm và thất nghiệp
• 4.4.3. Tiền công - tiền lương
• 4.4.4. Cạnh tranh trên TTLĐ
• 4.4.5. Hệ thống an sinh xã hội và chính sách hỗ trợ những người lao động yếu thế
• 4.5. Phân tích các yếu tố bên trong tác động đến sự phát triển TTLĐ TP.HCM trong quá trình hội nhập quốc tế
• 4.5.1. Dân số học
• 4.5.2. Tăng trưởng và chuyển dịch cơ cấu kinh tế
• 4.5.3. Giáo dục – đào tạo
• 4.5.4. Thể chế và chính sách của Nhà nước đối với TTLĐ
• 4.5.5. Hệ thống dịch vụ gắn kết cung – cầu trên TTLĐ
• 4.6. Phân tích tác động của hội nhập quốc tế đến TTLĐ TP.HCM
• 4.6.1. Tác động của hội nhập quốc tế đến cung – cầu lao động
• 4.6.2. Tác động của hội nhập quốc tế đến việc làm và tiền lương trong khu vực doanh nghiệp
• 4.7. Đánh giá chung về những thành tựu và hạn chế của TTLĐ TP.HCM trong hội nhập quốc tế
• 4.7.1. Những thành tựu và nguyên nhân
• 4.7.2. Những hạn chế và nguyên nhân
• 5. CHƯƠNG 5: QUAN ĐIỂM, ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN THỊ TRƯỜNG LAO ĐỘNG TP.HCM TRONG HỘI NHẬP QUỐC TẾ
• 5.1. Quan điểm và định hướng phát triển TTLĐ TP.HCM trong hội nhập quốc tế
• 5.2. Dự báo những cơ hội và thách thức cho TTLĐ TP.HCM trong hội nhập quốc tế
• 5.3. Những giải pháp mang hàm ý chính sách nhằm phát triển TTLĐ TP.HCM trong bối cảnh hội nhập quốc tế hiện nay
• 5.3.1. Nhóm giải pháp đối với cung lao động
• 5.3.2. Nhóm giải pháp đối với cầu lao động
• 5.3.3. Nhóm giải pháp hoàn thiện thể chế, chính sách TTLĐ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH VÀ CÔNG BỐ NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Thị Trường Lao Động TP

Thị trường lao động (TTLĐ) là yếu tố then chốt trong phát triển kinh tế, đặc biệt trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng. Tại TP.HCM, quá trình chuyển đổi kinh tế từ mô hình kế hoạch hóa tập trung sang kinh tế thị trường định hướng XHCN đòi hỏi sự phát triển đồng bộ của các loại thị trường, trong đó TTLĐ đóng vai trò quan trọng. Hội nhập quốc tế vừa tạo cơ hội vừa đặt ra thách thức cho TTLĐ TP.HCM. Việc tự do hóa thương mại và đầu tư làm tăng sản lượng, tạo việc làm và thu nhập, nhưng cũng gia tăng cạnh tranh và bất bình đẳng. Nghiên cứu sâu về TTLĐ TP.HCM trong bối cảnh này là cần thiết để xây dựng các chính sách phù hợp, nâng cao năng lực cạnh tranh và đảm bảo việc làm bền vững. Theo Nghị quyết 16 – NQTW của Bộ chính trị, TP.HCM là trung tâm kinh tế – xã hội, đầu mối giao lưu quốc tế quan trọng, có sức lan tỏa lớn. Vì vậy, nghiên cứu về Thị Trường Lao Động TP.HCM có ý nghĩa cả về lý luận và thực tiễn.

1.1. Vai trò của Thị Trường Lao Động TP.HCM trong hội nhập

Thị Trường Lao Động TP.HCM là một bộ phận không thể thiếu trong hệ thống đồng bộ các thị trường. Nghiên cứu này nhằm đưa ra những giải pháp mang hàm ý chính sách phát triển TTLĐ TP.HCM nói riêng, Thị trường lao động Việt Nam nói chung. Đây là địa phương có nền kinh tế thị trường phát triển mạnh nhất cả nước, là địa phương có đầy đủ các loại thị trường, từ các thị trường hàng hóa cho tiêu dùng và cho sản xuất, cho đến các thị trường dịch vụ, thị trường tiền tệ, TTLĐ, thị trường chứng khoán, thị trường bảo hiểm…

1.2. Tính cấp thiết của nghiên cứu về hội nhập quốc tế

Việt Nam càng hội nhập sâu vào nền kinh tế thế giới thì cạnh tranh càng trở nên gay gắt, nền kinh tế dễ bị tổn thương hơn trước những cú sốc từ bên ngoài như biến động giá cả trên thị trường thế giới, tình hình kinh tế của các đối tác thương mại, các sự kiện chính trị,… Do đó, cạnh tranh trên TTLĐ cũng ngày càng gay gắt và có thể tạo ra những tác động mạnh làm tăng khoảng cách chênh lệch về thu nhập giữa lao động giản đơn và lao động phức tạp, thay đổi cơ cấu cầu lao động làm tăng thất nghiệp, bất bình đẳng trong thu nhập và tranh chấp lao động gia tăng,…là những vấn đề xã hội gay gắt ở Việt Nam hiện nay.

II. Thách Thức Cơ Hội từ Hội Nhập cho Việc Làm TP

Hội nhập kinh tế quốc tế mang lại nhiều cơ hội cho Thị Trường Lao Động TP.HCM, bao gồm đa dạng hóa chủ sử dụng lao động, nâng cao điều kiện lao động, thu nhập và an sinh xã hội. Tuy nhiên, quá trình này cũng đặt ra không ít thách thức. Cạnh tranh gay gắt, nguy cơ bất ổn kinh tế từ bên ngoài và sự thay đổi nhanh chóng của công nghệ có thể dẫn đến tình trạng thất nghiệp, bất bình đẳng thu nhập gia tăng. Do đó, cần có các chính sách chủ động để giảm thiểu tác động tiêu cực và tận dụng tối đa cơ hội mà hội nhập mang lại. Theo Phạm Thị Lý (2018), "Hội nhập quốc tế tạo ra nhiều cơ hội cho sự phát triển của TTLĐ thông qua sự đa dạng hóa chủ sử dụng lao động, nâng cao điều kiện lao động, thu nhập và an sinh cho người lao động".

2.1. Tác động của hội nhập đến Cung Cầu lao động

Quá trình tự do hóa thương mại đòi hỏi phải dỡ bỏ các rào cản thương mại như thuế quan, hạn ngạch,… đã làm giá cả hàng hóa và dịch vụ trong nước diễn biến sát hơn với giá cả trên thị trường thế giới. Đồng thời, việc giảm thiểu các rào cản về đầu tư, xóa bỏ tình trạng phân biệt đối xử giữa các thành phần kinh tế đã khuyến khích đầu tư và thương mại phát triển. Hoạt động thương mại và đầu tư tăng nhanh, từ đó làm tăng sản lượng của nền kinh tế, tạo việc làm và tăng thu nhập cho người lao động.

2.2. Gia tăng cạnh tranh trên thị trường lao động

Khi càng hội nhập sâu vào nền kinh tế thế giới thì cạnh tranh càng trở nên gay gắt, nền kinh tế dễ bị tổn thương hơn trước những cú sốc từ bên ngoài như biến động giá cả trên thị trường thế giới, tình hình kinh tế của các đối tác thương mại, các sự kiện chính trị,… Do đó, cạnh tranh trên TTLĐ cũng ngày càng gay gắt và có thể tạo ra những tác động mạnh làm tăng khoảng cách chênh lệch về thu nhập giữa lao động giản đơn và lao động phức tạp, thay đổi cơ cấu cầu lao động làm tăng thất nghiệp, bất bình đẳng trong thu nhập và tranh chấp lao động gia tăng,…

2.3. Yêu cầu về kỹ năng lao động trong hội nhập

Kỹ năng lao động trong hội nhập cũng là một yếu tố cần được quan tâm. Đòi hỏi phải tự do hóa TTLĐ khiến cho TTLĐ có sự dịch chuyển lớn về lao động không những ở các khu vực kinh tế, giữa các địa phương, giữa các ngành nghề và giữa các doanh nghiệp trong nước mà còn có các dòng di chuyển lao động qua biên giới, từ trong nước ra nước ngoài và từ nước ngoài vào trong nước.

III. Giải Pháp Phát Triển Nguồn Nhân Lực cho TP

Để nâng cao năng lực cạnh tranh của Thị Trường Lao Động TP.HCM trong quá trình hội nhập, cần tập trung vào phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao. Điều này đòi hỏi đầu tư vào giáo dục và đào tạo, đặc biệt là đào tạo nghề, để đáp ứng nhu cầu của thị trường lao động. Bên cạnh đó, cần có các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp trong việc nâng cao kỹ năng cho người lao động, đồng thời khuyến khích người lao động tự học tập và nâng cao trình độ. Đầu tư vào nhân lực chính là đầu tư cho tương lai. Theo luận án của Phạm Thị Lý, việc phát triển TTLĐ luôn là chủ đề được các nhà nghiên cứu, các nhà hoạch định chính sách ở Việt Nam quan tâm.

3.1. Nâng cao chất lượng đào tạo nghề tại TP.HCM

Cần tập trung vào phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao. Điều này đòi hỏi đầu tư vào giáo dục và đào tạo, đặc biệt là đào tạo nghề TP.HCM, để đáp ứng nhu cầu của thị trường lao động. Bên cạnh đó, cần có các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp trong việc nâng cao kỹ năng cho người lao động, đồng thời khuyến khích người lao động tự học tập và nâng cao trình độ.

3.2. Hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao kỹ năng cho lao động

Cần có các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp trong việc nâng cao kỹ năng cho người lao động, đồng thời khuyến khích người lao động tự học tập và nâng cao trình độ. Đầu tư vào nhân lực chính là đầu tư cho tương lai.

IV. Hoàn Thiện Thể Chế Chính Sách Lao Động TP

Thể chế và chính sách đóng vai trò quan trọng trong việc định hướng và điều tiết Thị Trường Lao Động. Để hội nhập thành công, TP.HCM cần hoàn thiện hệ thống pháp luật về lao động, đảm bảo quyền lợi của người lao động và tạo môi trường kinh doanh thuận lợi cho doanh nghiệp. Cần có các chính sách linh hoạt để điều chỉnh cung cầu lao động, hỗ trợ người lao động tìm kiếm việc làm và bảo vệ những người lao động yếu thế. Theo Phạm Thị Lý (2018), mâu thuẫn trong việc thực thi các cam kết hội nhập quốc tế với những thể chế kinh tế và thể chế TTLĐ trong nước đòi hỏi phải hoàn thiện thể chế cho phù hợp với thông lệ quốc tế.

4.1. Cải cách hệ thống pháp luật về lao động

Cần hoàn thiện hệ thống pháp luật về lao động, đảm bảo quyền lợi của người lao động và tạo môi trường kinh doanh thuận lợi cho doanh nghiệp.

4.2. Chính sách hỗ trợ việc làm và bảo vệ lao động yếu thế

Cần có các chính sách linh hoạt để điều chỉnh cung cầu lao động, hỗ trợ người lao động tìm kiếm việc làm và bảo vệ những người lao động yếu thế.

4.3. Liên kết cung cầu lao động hiệu quả hơn

Hệ thống dịch vụ gắn kết cung – cầu trên TTLĐ cũng cần được chú trọng để hỗ trợ người lao động và doanh nghiệp tìm kiếm thông tin và kết nối với nhau.

V. Phân Tích Thực Trạng Cung Cầu Lao Động TP

Phân tích thực trạng cung cầu lao động là cơ sở quan trọng để đưa ra các giải pháp phù hợp cho Thị Trường Lao Động TP.HCM. Cần đánh giá chính xác về số lượng, chất lượng và cơ cấu của lực lượng lao động, cũng như nhu cầu của các ngành nghề khác nhau. Dựa trên kết quả phân tích, có thể đưa ra các dự báo về xu hướng việc làm TP.HCM trong tương lai và xây dựng các chính sách phù hợp để đáp ứng nhu cầu của thị trường. Theo số liệu từ Luận án của Phạm Thị Lý, Thành phố có nguồn nhân lực dồi dào, LLLĐ trình độ cao chiếm tỷ trọng khá lớn.

5.1. Đánh giá số lượng và chất lượng nguồn cung lao động

Đánh giá chính xác về số lượng, chất lượng và cơ cấu của lực lượng lao động, cũng như nhu cầu của các ngành nghề khác nhau.

5.2. Nghiên cứu nhu cầu tuyển dụng từ các doanh nghiệp

Nghiên cứu về nhu cầu từ các doanh nghiệp để có thể chủ động dự báo Xu hướng thị trường lao động.

VI. Dự Báo Tương Lai Xu Hướng Thị Trường Lao Động TP

Việc dự báo Xu hướng thị trường lao động là yếu tố then chốt để hoạch định chính sách và điều chỉnh chiến lược phát triển nguồn nhân lực. Cần phân tích các yếu tố tác động đến thị trường lao động, bao gồm xu hướng kinh tế, tiến bộ công nghệ và thay đổi về cơ cấu dân số. Dựa trên các dự báo này, có thể đưa ra các giải pháp chủ động để đáp ứng nhu cầu của thị trường và đảm bảo việc làm bền vững cho người lao động. Trong bối cảnh Hội nhập kinh tế quốc tế, Thị Trường Lao Động TP.HCM cần chuẩn bị sẵn sàng cho những thay đổi.

6.1. Ảnh hưởng của công nghệ đến việc làm tại TP.HCM

Phân tích các yếu tố tác động đến thị trường lao động, bao gồm xu hướng kinh tế, tiến bộ công nghệ và thay đổi về cơ cấu dân số.

6.2. Các ngành nghề tiềm năng và thách thức trong tương lai

Dựa trên các dự báo này, có thể đưa ra các giải pháp chủ động để đáp ứng nhu cầu của thị trường và đảm bảo việc làm bền vững cho người lao động.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế với đề tài "Thị trường lao động Thành phố Hồ Chí Minh trong hội nhập quốc tế" do nghiên cứu sinh Phạm Thị Lý thực hiện tại Trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh, thuộc chuyên ngành Kinh tế chính trị (mã ngành: 62.02), dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Lưu Thị Kim Hoa và PGS.TS. Nguyễn Chí Hải, hoàn thành năm 2018.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Công cuộc đổi mới từ năm 1986 chuyển đổi nền kinh tế Việt Nam từ kế hoạch hóa tập trung sang kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đòi hỏi sự hình thành và phát triển đồng bộ hệ thống các thị trường, trong đó thị trường lao động (TTLĐ) giữ vai trò là thị trường yếu tố sản xuất cốt lõi. Quá trình hội nhập kinh tế quốc tế (gia nhập ASEAN năm 1995, WTO năm 2007) đã thúc đẩy thương mại, đầu tư, mở rộng sản lượng và tạo việc làm; song cũng gia tăng áp lực cạnh tranh, phân hóa thu nhập giữa lao động giản đơn và phức tạp, làm thay đổi cơ cấu cầu lao động và làm gia tăng nguy cơ tranh chấp lao động.

TP. Hồ Chí Minh là trung tâm kinh tế đầu tàu của cả nước (đóng góp trên 20% GDP, 1/3 nguồn thu ngân sách, trên 40% kim ngạch xuất khẩu, 1/3 tổng số dự án FDI, chiếm 8,5% dân số cả nước theo số liệu dẫn trong Nghị quyết 16-NQ/TW của Bộ Chính trị). Tuy nhiên, TTLĐ thành phố đối mặt với các mâu thuẫn nội tại: mất cân đối cung - cầu về số lượng và chất lượng; mâu thuẫn giữa dịch chuyển lao động và chuyển dịch cơ cấu kinh tế; bất cập giữa thực thi cam kết quốc tế với thể chế thị trường trong nước. Các công trình nghiên cứu trước đây về TTLĐ TP. Hồ Chí Minh chủ yếu tập trung trong giai đoạn chuyển đổi kinh tế hoặc sử dụng dữ liệu trước thời điểm Việt Nam gia nhập WTO (năm 2007). Do đó, việc xây dựng một nghiên cứu toàn diện về TTLĐ TP. Hồ Chí Minh trong giai đoạn hội nhập sâu rộng là yêu cầu cấp thiết.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục tiêu chung của luận án là cung cấp các luận cứ khoa học và thực tiễn về sự vận động, phát triển của TTLĐ; từ đó đề xuất quan điểm, định hướng và chính sách phát triển TTLĐ TP. Hồ Chí Minh trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

Mục tiêu cụ thể được xác định gồm:

1. Hình thành khung lý thuyết phân tích về TTLĐ trong hội nhập quốc tế;
2. Làm rõ bức tranh tổng thể về TTLĐ TP. Hồ Chí Minh trong quá trình hội nhập quốc tế;
3. Nhận diện các tác động từ nhân tố bên trong và yếu tố hội nhập quốc tế đến các kết quả chính yếu của TTLĐ TP. Hồ Chí Minh;
4. Đề xuất quan điểm, định hướng và giải pháp mang hàm ý chính sách nhằm phát triển TTLĐ gắn với yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội của thành phố.

Nhiệm vụ nghiên cứu gồm:

1. Lược khảo các nghiên cứu cùng chủ đề, hệ thống hóa lý thuyết về TTLĐ, xác định khoảng trống nghiên cứu và xây dựng khung phân tích;
2. Phân tích thực trạng, xác định nhân tố tác động đến các kết quả của TTLĐ TP. Hồ Chí Minh trong quá trình hội nhập quốc tế;
3. Đánh giá thành tựu, hạn chế và nguyên nhân của thực trạng TTLĐ TP. Hồ Chí Minh;
4. Dự báo cơ hội, thách thức và đề xuất hệ thống giải pháp chính sách phát triển TTLĐ TP. Hồ Chí Minh.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Thị trường lao động trong hội nhập quốc tế. Dưới góc độ Kinh tế chính trị Mác - Lênin, đối tượng trao đổi là hàng hóa sức lao động, nên bản chất là thị trường sức lao động, nhưng thuật ngữ "thị trường lao động" được sử dụng đồng nghĩa để thống nhất với thông lệ học thuật.
• Phạm vi nội dung: Khung lý thuyết phân tích sự vận động của TTLĐ trong hội nhập kinh tế quốc tế và nghiên cứu thực nghiệm điển hình tại TP. Hồ Chí Minh ở cả cấp độ vĩ mô và vi mô, khu vực chính thức và phi chính thức.
• Phạm vi không gian: Địa bàn TP. Hồ Chí Minh.
• Phạm vi thời gian: Phân tích thực trạng từ mốc Việt Nam gia nhập ASEAN (năm 1995), trọng tâm từ khi gia nhập WTO (năm 2007) đến năm 2015; định hướng và giải pháp đề xuất đến năm 2025, tầm nhìn 2030.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án thực hiện điểm luận có hệ thống các nhóm công trình nghiên cứu trong và ngoài nước theo ba mạch nội dung chính:

Nhóm hướng nghiên cứu	Tác giả và năm công bố tiêu biểu	Nội dung và phát hiện chính được trích dẫn
TTLĐ tại các nền kinh tế chuyển đổi	Yao (2007); Cai, Park & Zhao (2008); Ming Lu & Hong Gao (2009); Lam, Liu & Schipke (2015); Allison & Ringold (1996); Cazes & Nesporova (2003)	- Trung Quốc: Cải cách TTLĐ từ 1978 chuyển đổi từ phân bổ kế hoạch sang thừa nhận hàng hóa sức lao động, sa thải hơn 30 triệu lao động DNNN cuối thập niên 1990, hình thành hệ thống an sinh xã hội (BHXH 1997, BHYT 1998, BHTN 1999), gia tăng bất bình đẳng thu nhập. - Trung và Đông Âu (CEE): Hai mô hình quản lý lao động gồm mô hình CSEE (giảm bảo hộ việc làm, chuyển chi phí sang dịch vụ việc làm công và trợ cấp thất nghiệp) và mô hình CIS (duy trì lao động trong doanh nghiệp, dẫn đến giảm năng suất tổng thể).
TTLĐ tại các nước đang phát triển trong hội nhập	Ghose, Majid & Ernst (2008); Gary S. Fields (2010); ADB (2006); Rama (2003); Campbell (1997); Imbun (2006); Robertson, Brown, Pierre & Sanchez (2009); ILO (2010)	- Đặc trưng kinh tế nhị nguyên, khu vực phi chính thức chiếm tỷ trọng lớn, thất nghiệp thấp nhưng thiếu việc làm và việc làm dễ bị tổn thương cao. - Toàn cầu hóa tạo việc làm trong ngành xuất khẩu thâm dụng lao động nhưng làm tăng chênh lệch lương theo kỹ năng (Rama, 2003; Robertson và cộng sự, 2009). - Tái cơ cấu chuỗi sản xuất khu vực Đông Á và ASEAN-4 dẫn đến sự phụ thuộc lẫn nhau của TTLĐ khu vực (Campbell, 1997).
TTLĐ tại Việt Nam và TP. Hồ Chí Minh	Nguyễn Bá Ngọc & Trần Văn Hoan (2002); Jenkins (2006); Phạm Đức Chính (2006); Đinh Thị Thu Nga (2007); ILSSA (2007); Nguyễn Thị Lan Hương (2008); CIEM (2010); Nguyễn Hữu Dũng & Thái Phúc Thành (2010); Nguyễn Bá Ngọc (2011); Huỳnh Trường Huy (2012); Pham Dinh Long (2013); Phạm Minh Thái (2014); Phạm Hồng Mạnh và cộng sự (2014); Nguyễn Thị Cành (2001); Đinh Thị Kim Chi (2006)	- FDI tạo việc làm trực tiếp hạn chế và tác động lan tỏa công nghệ thấp do chủ yếu thâm dụng lao động giá rẻ (Jenkins, 2006; CIEM, 2010). - Xuất khẩu tạo việc làm nhưng mức lương trong ngành xuất khẩu thấp hơn ngành không xuất khẩu (ILSSA, 2007). - Tự do hóa thương mại làm giảm nhẹ lương thực tế (2,4% - 3,5%) và giảm 0,76% việc làm công nghiệp ở khối DNVVN giai đoạn 2003-2008 (Pham Dinh Long, 2013). - Hệ số co giãn việc làm theo tăng trưởng tổng thể là 1,71 (nông nghiệp: -0,49; công nghiệp: 0,55; dịch vụ: 0,66) (Phạm Hồng Mạnh và cộng sự, 2014).

Khoảng trống nghiên cứu luận án giải quyết

1. Thiếu khung phân tích hệ thống về các nhân tố tác động: Các nghiên cứu trong nước trước đây chủ yếu tiếp cận chuyển đổi kinh tế đơn lẻ mà chưa hệ thống hóa đầy đủ sự tương tác đồng thời giữa nhân tố nội tại nền kinh tế và nhân tố hội nhập quốc tế đến các kết quả của TTLĐ.
2. Thiếu nghiên cứu thực nghiệm toàn diện cấp địa phương trong hội nhập: Các công trình tại TP. Hồ Chí Minh (như Nguyễn Thị Cành, 2001; Đinh Thị Kim Chi, 2006) chỉ khảo sát thời kỳ đầu chuyển đổi, chưa phân tích đa chiều ở cả cấp vĩ mô và vi mô, khu vực chính thức và phi chính thức trong giai đoạn mở cửa toàn diện.
3. Cập nhật dữ liệu sau mốc gia nhập WTO: Hầu hết công trình sử dụng chuỗi số liệu trước năm 2007 hoặc 2010. Luận án mở rộng chuỗi dữ liệu thực nghiệm đến năm 2015 để phản ánh giai đoạn hội nhập sâu của kinh tế Việt Nam.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận và khung phân tích

Luận án kết hợp lý luận Kinh tế chính trị Mác - Lênin với các lý thuyết kinh tế học hiện đại:

• Lý luận hàng hóa sức lao động của C. Mác: Khẳng định sức lao động (tổng hợp thể lực và trí lực) là hàng hóa khi thỏa mãn hai điều kiện: người lao động tự do về thân thể và người lao động bị tước đoạt hết tư liệu sản xuất. Giá trị hàng hóa sức lao động gồm ba bộ phận: tư liệu sinh hoạt cho người lao động, tư liệu sinh hoạt nuôi con cái, và chi phí đào tạo. Giá trị sử dụng của hàng hóa sức lao động có đặc tính tạo ra giá trị mới lớn hơn giá trị bản thân nó, là nguồn gốc của giá trị thặng dư. Tiền công là hình thức biểu hiện bằng tiền của giá trị sức lao động; luận án phân biệt tiền công danh nghĩa và tiền công thực tế.
• Tiếp cận lý thuyết vốn con người: So sánh khái niệm sức lao động của C. Mác với khái niệm vốn con người (Schultz, 1961; OECD, 2001; Goldin, 2014), chỉ ra điểm tương đồng về năng lực lao động và sự khác biệt về phạm hàm (sức lao động bao hàm cả thể lực và trí lực).
• Quy luật vận hành thị trường: Vận dụng quy luật giá trị, quy luật cung - cầu, quy luật cạnh tranh. Hàm cung lao động biểu diễn $L_S = f(w) = c \cdot w + d$ ($c > 0$); hàm cầu lao động biểu diễn $L_D = f(w) = a \cdot w + b$ ($a < 0$). Trạng thái cân bằng thị trường xác định tiền lương và việc làm cân bằng, sự dịch chuyển của các đường cung - cầu phản ánh tác động của ngoại thương, công nghệ và dịch chuyển liên ngành.
• Khung phân tích: Luận án thiết lập mô hình tương tác gồm hai nhóm nhân tố tác động lên TTLĐ: (1) Nhóm nhân tố bên trong (dân số học, tăng trưởng và chuyển dịch cơ cấu kinh tế, giáo dục - đào tạo, thể chế chính sách, hệ thống dịch vụ kết nối); (2) Nhóm nhân tố hội nhập quốc tế (thương mại quốc tế, dòng vốn FDI, di chuyển lao động quốc tế). Các nhân tố này tác động trực tiếp đến bốn kết quả cốt lõi của TTLĐ: cung - cầu lao động, việc làm - thất nghiệp, tiền lương, và an sinh xã hội/cạnh tranh.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án áp dụng phương pháp luận biện chứng duy vật và trừu tượng hóa khoa học, kết hợp thiết kế hỗn hợp đa phương pháp (mixed methods research design):

Phương pháp	Công cụ và kỹ thuật cụ thể	Mục đích sử dụng trong luận án
Phương pháp định tính	- Thống kê mô tả, phân tích tổng hợp, quy nạp, diễn dịch. - So sánh lịch sử, đối chiếu không gian (TP. Hồ Chí Minh với cả nước và ASEAN).	- Hệ thống hóa cơ sở lý luận và thể chế TTLĐ. - Phân tích diễn biến các chỉ tiêu dân số, lao động, tỷ lệ thất nghiệp, an sinh xã hội qua các mốc thời gian.
Phương pháp định lượng	- Phân tích chỉ số cơ cấu cung và cầu lao động theo trình độ chuyên môn kỹ thuật (CMKT). - Ước lượng kinh tế lượng hàm sản xuất của TP. Hồ Chí Minh. - Phân tích bảng dữ liệu doanh nghiệp và chuỗi thời gian.	- Đánh giá mức độ chuyển dịch cơ cấu việc làm và tiền lương theo loại hình sở hữu (DNNN, DNTN, FDI) và hoạt động xuất nhập khẩu. - Xác định đóng góp của các yếu tố vốn, lao động đối với tăng trưởng kinh tế thành phố.

Nguồn tư liệu và dữ liệu

Dữ liệu sử dụng trong luận án là dữ liệu thứ cấp được thu thập từ:

• Niên giám Thống kê của Tổng cục Thống kê (GSO) và Cục Thống kê TP. Hồ Chí Minh giai đoạn 1995 – 2015.
• Các cuộc Điều tra Lao động - Việc làm hàng năm của Tổng cục Thống kê và Viện Khoa học Lao động và Xã hội (ILSSA), Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội.
• Cơ sở dữ liệu Điều tra Doanh nghiệp hàng năm của Tổng cục Thống kê giai đoạn 2000 – 2014.
• Báo cáo và văn kiện của Thành ủy, UBND TP. Hồ Chí Minh, Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB), Ngân hàng Thế giới (WB), Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương 1 hệ thống hóa các tài liệu nghiên cứu về TTLĐ tại ba nhóm bối cảnh: nền kinh tế chuyển đổi (trọng tâm là Trung Quốc và các nước CEE/CIS), các nước đang phát triển trong toàn cầu hóa, và thực tiễn Việt Nam. Tác giả chỉ ra các thành tựu lý luận đã đạt được về mối quan hệ giữa mở cửa thương mại, thu hút FDI và việc làm. Chương này làm rõ ba khoảng trống nghiên cứu chính: thiếu khung phân tích tích hợp các yếu tố tác động nội bộ và quốc tế; thiếu công trình nghiên cứu thực nghiệm toàn diện tại TP. Hồ Chí Minh giai đoạn sau WTO; và sự thiếu hụt số liệu cập nhật giai đoạn 2007–2015.

Chương 2: Cơ sở lý luận về thị trường lao động trong hội nhập quốc tế

Chương 2 trình bày các vấn đề lý luận cốt lõi:

• Phân tích khái niệm TTLĐ theo các trường phái; khẳng định bản chất TTLĐ là thị trường hàng hóa sức lao động theo học thuyết C. Mác.
• Trình bày hai thuộc tính của hàng hóa sức lao động (giá trị và giá trị sử dụng) và lý luận tiền công; phân tích cơ chế vận hành của quy luật cung - cầu, quy luật giá trị và quy luật cạnh tranh trên TTLĐ.
• Phân tích các kênh tác động của hội nhập quốc tế (thương mại hóa, dịch chuyển dòng vốn FDI, di chuyển thể nhân) đến cấu trúc việc làm và phân phối tiền lương.
• Thiết lập khung phân tích đề nghị của luận án, liên kết các yếu tố bên trong nền kinh tế và yếu tố hội nhập quốc tế với các chỉ tiêu kết quả của TTLĐ.

Chương 3: Phương pháp nghiên cứu

Chương 3 trình bày chi tiết thiết kế nghiên cứu:

• Trình bày phương pháp luận duy vật biện chứng và phương pháp trừu tượng hóa khoa học trong phân tích kinh tế chính trị.
• Mô tả quy trình thu thập và xử lý số liệu định tính và định lượng từ hệ thống điều tra thống kê quốc gia và thành phố.
• Trình bày cấu trúc mô hình ước lượng hàm sản xuất và phương pháp phân tích chỉ số cơ cấu cung - cầu lao động theo trình độ chuyên môn kỹ thuật.

Chương 4: Thực trạng thị trường lao động TP.HCM trong quá trình hội nhập quốc tế

Chương 4 là chương thực nghiệm trọng tâm, phân tích chi tiết dữ liệu giai đoạn 1995–2015:

• Bối cảnh và đổi mới tư duy: Quá trình đổi mới nhận thức từ không thừa nhận sang phát triển TTLĐ đồng bộ với các loại thị trường tại Việt Nam và TP. Hồ Chí Minh; sự gia tăng độ mở thương mại và dòng vốn FDI.
• Cung - cầu lao động: Cung lao động thành phố tăng nhanh do tăng dân số tự nhiên và nhập cư, tỷ lệ lao động qua đào tạo tăng nhưng tỷ lệ lao động có trình độ chuyên môn kỹ thuật cao vẫn thấp; cầu lao động chuyển dịch mạnh từ khu vực kinh tế nhà nước sang khu vực ngoài nhà nước và khu vực có vốn đầu tư nước ngoài (FDI).
• Việc làm, thất nghiệp và tiền lương: Tỷ lệ thất nghiệp duy trì ở mức thấp nhưng tỷ lệ việc làm phi chính thức còn lớn. Tiền lương danh nghĩa tăng liên tục, song chênh lệch tiền lương theo trình độ học vấn và giữa các thành phần kinh tế có xu hướng dãn rộng; người lao động trong khu vực FDI và doanh nghiệp có hoạt động xuất nhập khẩu có mức thu nhập bình quân cao hơn.
• Tác động của các nhân tố bên trong và hội nhập: Dân số học và tăng trưởng kinh tế tạo áp lực tạo việc làm; chuyển dịch cơ cấu kinh tế thành phố sang dịch vụ và công nghiệp chế biến làm thay đổi cơ cấu cầu lao động; hội nhập thương mại và FDI thúc đẩy quy mô việc làm doanh nghiệp nhưng liên kết giữa khu vực FDI và doanh nghiệp nội địa còn hạn chế.
• Đánh giá thành tựu và hạn chế: Thành tựu gồm quy mô thị trường mở rộng, cơ cấu chuyển dịch tích cực, thu nhập cải thiện. Hạn chế gồm năng suất lao động tăng chậm, chất lượng nguồn cung chưa đáp ứng yêu cầu công nghệ cao, an sinh xã hội cho lao động nhập cư và phi chính thức chưa toàn diện.

Chương 5: Quan điểm, định hướng và giải pháp phát triển thị trường lao động TP.HCM trong hội nhập quốc tế

Chương 5 dự báo bối cảnh hội nhập giai đoạn mới (thực thi AEC, các FTA thế hệ mới) và đề xuất:

• Dự báo cơ hội mở rộng thị trường, thu hút công nghệ và thách thức cạnh tranh nguồn nhân lực chất lượng cao, nguy cơ rơi vào bẫy thu nhập trung bình.
• Xác định hệ thống quan điểm và định hướng phát triển TTLĐ TP. Hồ Chí Minh đến năm 2025, tầm nhìn 2030 gắn với tái cơ cấu kinh tế và nâng cao năng suất.
• Đề xuất ba nhóm giải pháp chính sách: giải pháp đối với cung lao động, giải pháp đối với cầu lao động, và giải pháp hoàn thiện thể chế, chính sách thị trường lao động.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

1. Luận án đã vận dụng sáng tạo lý luận về hàng hóa sức lao động của Kinh tế chính trị Mác - Lênin kết hợp với các lý thuyết kinh tế hiện đại để phân tích sự vận hành của TTLĐ trong điều kiện phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế tại Việt Nam.
2. Xây dựng được khung phân tích có tính hệ thống, kết nối logic giữa các yếu tố nội tại nền kinh tế (dân số, giáo dục, cơ cấu kinh tế, thể chế) và các yếu tố hội nhập quốc tế (thương mại, FDI, di chuyển lao động) tác động đến các kết quả cốt lõi của TTLĐ (cung - cầu, việc làm, tiền lương, an sinh).

Đóng góp về mặt thực tiễn

1. Phân tích bức tranh thực nghiệm toàn diện về TTLĐ TP. Hồ Chí Minh giai đoạn 1995–2015, chỉ rõ các chuyển dịch về cơ cấu cung - cầu theo trình độ chuyên môn, thành phần kinh tế và vị thế việc làm.
2. Lượng hóa và đánh giá tác động của dòng vốn FDI, độ mở thương mại đến việc làm và tiền lương trong khu vực doanh nghiệp tại thành phố, chỉ ra sự phân hóa tiền lương theo trình độ học vấn và loại hình sở hữu.
3. Dự báo các cơ hội và thách thức của TTLĐ thành phố khi tham gia Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC) và các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới; cung cấp cơ sở khoa học cho công tác quy hoạch phát triển nguồn nhân lực và quản lý TTLĐ của TP. Hồ Chí Minh.

Hệ thống giải pháp đề xuất

Nhóm giải pháp	Các nội dung chính sách cụ thể
Nhóm giải pháp đối với cung lao động	- Đổi mới căn bản hệ thống giáo dục - đào tạo và dạy nghề gắn liền với nhu cầu thực tế của doanh nghiệp và chuẩn mực khu vực ASEAN. - Nâng cao tỷ lệ lao động qua đào tạo chuyên môn kỹ thuật, chú trọng đào tạo kỹ năng mềm, ngoại ngữ và tác phong công nghiệp. - Quản lý và sử dụng hiệu quả nguồn lao động nhập cư, tạo điều kiện tiếp cận bình đẳng về dịch vụ giáo dục và y tế.
Nhóm giải pháp đối với cầu lao động	- Chuyển dịch cơ cấu kinh tế thành phố theo hướng phát triển các ngành công nghiệp công nghệ cao và 9 nhóm ngành dịch vụ có giá trị gia tăng lớn. - Nâng cao năng lực hấp thụ công nghệ của doanh nghiệp trong nước, tăng cường liên kết chuỗi giá trị giữa doanh nghiệp nội địa và doanh nghiệp FDI để tạo việc làm chất lượng cao. - Khuyến khích khởi nghiệp và hỗ trợ phát triển khu vực doanh nghiệp tư nhân, doanh nghiệp vừa và nhỏ (DNVVN).
Nhóm giải pháp hoàn thiện thể chế và chính sách	- Hoàn thiện khung khổ pháp lý về quan hệ lao động, nâng cao hiệu quả thương lượng tập thể và đối thoại ba bên tại nơi làm việc. - Phát triển hệ thống thông tin TTLĐ và mạng lưới dịch vụ việc làm công lập, giảm thiểu chi phí tìm kiếm việc làm. - Mở rộng độ bao phủ của hệ thống an sinh xã hội đa tầng (BHXH, BHYT, BHTN), đặc biệt cho lao động khu vực phi chính thức và lao động yếu thế.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án sử dụng dữ liệu thứ cấp chuỗi thời gian kết thúc ở mốc năm 2015 và số liệu điều tra doanh nghiệp đến năm 2014, do đó chưa phản ánh được đầy đủ tác động thực tế của một số cam kết hội nhập thế hệ mới có hiệu lực sau thời điểm 2015. Bên cạnh đó, việc tiếp cận dữ liệu về khu vực phi chính thức và lao động di cư tự do còn gặp hạn chế về độ bao phủ chi tiết theo từng tiểu ngành.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu đánh giá tác động của các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới (CPTPP, EVFTA) và cuộc Cách mạng Công nghiệp lần thứ tư đến việc làm, tiền lương tại TP. Hồ Chí Minh; áp dụng phương pháp vi mô với số liệu bảng hộ gia đình và điều tra chuyên sâu lao động di cư phi chính thức.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo khoa học hữu ích cho:

• Cơ quan quản lý và hoạch định chính sách: Cung cấp luận cứ thực tiễn cho Thành ủy, HĐND, UBND TP. Hồ Chí Minh, Sở Lao động - Thương binh và Xã hội trong việc xây dựng Chiến lược phát triển nguồn nhân lực và Đề án phát triển TTLĐ thành phố giai đoạn 2020–2030.
• Cơ quan quản lý cấp Trung ương: Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, Viện Khoa học Lao động và Xã hội (ILSSA) trong việc hoạch định chính sách điều tiết di cư lao động và hoàn thiện thể chế quan hệ lao động trong hội nhập.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học: Tham khảo khung lý thuyết kết hợp giữa Kinh tế chính trị Mác - Lênin và kinh tế học hiện đại về TTLĐ, phương pháp thiết kế nghiên cứu hỗn hợp và quy trình xử lý dữ liệu thống kê TTLĐ cấp địa phương.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án tiếp cận khái niệm "Thị trường lao động" dưới góc độ lý luận nào?

Luận án tiếp cận dưới góc độ Kinh tế chính trị Mác - Lênin, khẳng định đối tượng trao đổi trên thị trường là "hàng hóa sức lao động" (năng lực thể lực và trí lực của con người) chứ không phải bản thân lao động. Việc sử dụng thuật ngữ "thị trường lao động" trong toàn văn là sự thống nhất thuật ngữ với thông lệ quốc tế và các cơ quan nghiên cứu (như ILO, WB), mang bản chất đồng nhất với "thị trường sức lao động".

2. Dữ liệu thực nghiệm của luận án phản ánh giai đoạn thời gian nào?

Thực trạng TTLĐ TP. Hồ Chí Minh được phân tích qua chuỗi số liệu thứ cấp từ năm 1995 (khi Việt Nam gia nhập ASEAN), tập trung sâu vào giai đoạn 2007–2015 (khi Việt Nam gia nhập WTO). Các dữ liệu vi mô về doanh nghiệp được phân tích theo chuỗi số liệu từ 2000 đến 2014.

3. Tác động của khu vực có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) và xuất khẩu đến tiền lương tại TP. Hồ Chí Minh được xác định ra sao?

Số liệu phân tích của luận án (thể hiện qua các Bảng 4.1, 4.10, 4.17, 4.18, 4.19) chỉ ra rằng khu vực FDI và các doanh nghiệp tham gia hoạt động xuất nhập khẩu có mức chi trả tiền lương bình quân năm của người lao động cao hơn khu vực doanh nghiệp không tham gia xuất nhập khẩu và doanh nghiệp trong nước. Tuy nhiên, hoạt động của khu vực FDI chủ yếu tập trung vào các khâu gia công, thâm dụng lao động, tỷ lệ nội địa hóa và hiệu ứng lan tỏa nâng cao kỹ năng cho khu vực trong nước còn hạn chế.

4. Khung phân tích của luận án tích hợp những nhóm nhân tố nào?

Khung phân tích của luận án tích hợp hai nhóm nhân tố: (1) Nhóm nhân tố bên trong gồm dân số học, tăng trưởng và chuyển dịch cơ cấu kinh tế, giáo dục - đào tạo, thể chế chính sách, hệ thống dịch vụ việc làm; (2) Nhóm nhân tố hội nhập quốc tế gồm tự do hóa thương mại, dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) và di chuyển lao động quốc tế. Hai nhóm nhân tố này tác động đồng thời lên cung - cầu, việc làm, tiền lương và an sinh xã hội.

5. Những giải pháp trọng tâm nào được đề xuất đối với phía cung lao động của TP. Hồ Chí Minh?

Luận án đề xuất đổi mới hệ thống giáo dục - đào tạo và dạy nghề theo chuẩn khu vực ASEAN, gắn kết chặt chẽ giữa cơ sở đào tạo với doanh nghiệp; nâng cao tỷ lệ lao động có trình độ chuyên môn kỹ thuật, đào tạo kỹ năng mềm và ngoại ngữ; đồng thời thực hiện các chính sách an sinh xã hội, giáo dục bình đẳng cho lực lượng lao động nhập cư nhằm ổn định nguồn cung lâu dài.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Phạm Thị Lý là công trình nghiên cứu hệ thống về thị trường lao động TP. Hồ Chí Minh dưới góc độ Kinh tế chính trị Mác - Lênin kết hợp với các công cụ phân tích kinh tế thực nghiệm. Tác giả đã làm rõ thực trạng cung - cầu, việc làm, tiền lương và an sinh xã hội trên địa bàn thành phố trong giai đoạn 1995–2015 dưới tác động đan xen của các yếu tố nội tại và hội nhập quốc tế. Các phát hiện thực nghiệm và hệ thống giải pháp đề xuất cung cấp luận cứ khoa học có giá trị cho việc hoạch định chính sách phát triển thị trường lao động TP. Hồ Chí Minh đến năm 2025 và tầm nhìn 2030.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU TTLĐ là một trong những thị trường quan trọng nhất trong hệ thống đồng bộ các loại thị trường do đó TTLĐ là một trong những vấn đề lý luận và thực tiễn thu hút sự quan tâm của các nhà khoa học kinh tế ở nhiều trường phái khác nhau. Để tổng quan các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước về TTLĐ trong hội nhập quốc tế là một công việc không hề đơn giản. Trong phần này, tác giả thực hiện tổng quan một số công trình nghiên cứu gần đây và có liên quan đến mục tiêu nghiên cứu của luận án. Tổng quan các nghiên cứu về thị trường lao động ở nước ngoài 1.

Tổng quan các nghiên cứu về thị trường lao động ở các nước trong quá trình chuyển đổi nền kinh tế Từ những năm 1980, bối cảnh thế giới có nhiều thay đổi trong đời sống kinh tế - chính trị và xã hội, các nước XHCN cũ bắt đầu tiến hành quá trình chuyển đổi kinh tế, do đó những nghiên cứu về TTLĐ ở những nước này trong những năm cuối thế kỷ XX, đầu thế kỷ XXI chủ yếu nghiên cứu trong bối cảnh nền kinh tế chuyển đổi. Nghiên cứu của Yao, (2007), Cai, Park, & Zhao, (2008), Ming Lu & Hong Gao, (2009) đã phân tích quá trình cải cách TTLĐ Trung Quốc từ năm 1978. Năm 1978, Trung Quốc bắt đầu quá trình cải cách kinh tế với việc chuyển đổi mô hình kinh tế từ kế hoạch hóa tập trung sang nền kinh tế thị trường, trong đó, phát triển TTLĐ đã đóng một vai trò cơ bản trong chiến lược phát triển kinh tế của Trung Quốc. Cũng giống như nhiều nước quá độ đi lên xây dựng CNXH, từ chỗ không thừa nhận hàng hóa sức lao động cũng như không thừa nhận sự tồn tại của TTLĐ, quá trình cải cách kinh tế ở Trung Quốc đã dần thừa nhận sức lao động là hàng hóa và thừa nhận sự tồn tại của TTLĐ.

Từ năm 1978, Chính quyền Trung ương, các bộ và các cơ quan lập pháp nước này đã ban hành rất nhiều luật, quy tắc và các văn bản để thúc đẩy sự hình thành của TTLĐ trong các khía cạnh khác nhau, và để điều chỉnh tất cả các vấn đề phát sinh trong quá trình cải cách. Tương ứng, các biện pháp cải cách quan trọng để thiết lập TTLĐ thành thị và nông thôn. Ở khu vực thành thị -8- mở rộng quyền tự chủ cho các doanh nghiệp trong đó bao gồm cả phân phối tiền lương, triển khai hệ thống hợp đồng lao động, tiến hành cổ phần hóa DNNN. Quá trình này đã dẫn đến tái cơ cấu việc làm quyết liệt ở khu vực đô thị, làn sóng sa thải lao động và gây ra tình trạng thất nghiệp.

Hơn 30 triệu người lao động trong DNNN đã bị sa thải vào cuối những năm 1990 dẫn đến tỷ lệ thất nghiệp cao và tỷ lệ tham gia LLLĐ giảm. Để làm giảm các mâu thuẫn, Chính phủ Trung Quốc đã triển khai dự án giải quyết việc làm cho lao động dôi dư từ năm 1998 và đến năm 2002, tình trạng thất nghiệp đã được cải thiện. Hệ thống an sinh xã hội cũng cơ bản được thiết lập vào giai đoạn này như bảo hiểm xã hội (1997), bảo hiểm y tế (1998), bảo hiểm thất nghiệp (1999),… Ở vùng nông thôn, thực hiện hệ thống trách nhiệm gia đình và cung cấp quyền tự chủ sản xuất cho người dân nông thôn; nới lỏng các quy định về việc thành lập hợp tác xã và các doanh nghiệp thuộc sở hữu tư nhân; cho phép người di cư nông thôn đến làm việc trong các khu vực đô thị; nới lỏng các quy định về hộ khẩu. Những cải cách trên TTLĐ đã góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế Trung Quốc như nâng cao hiệu quả phân bổ lực LLLĐ nhờ vào việc di chuyển lao động từ nông nghiệp nông thôn sang khu vực phi nông nghiệp.

Giúp giảm chi phí sản xuất và thúc đẩy khả năng cạnh tranh của sản phẩm nhờ có lợi thế về chi phí thấp trong thương mại quốc tế. Mặt khác, quá trình cổ phần hóa DNNN đã giúp nâng cao hiệu quả DNNN và khu vực KTTN phát triển mạnh mẽ với đội ngũ doanh nhân ngày càng tăng (Yao, 2007). Tuy nhiên, kết quả nghiên cứu của Ming Lu & Hong Gao (2009) cũng cho thấy cải cách TTLĐ ở Trung Quốc đã dẫn đến sự bất bình đẳng về thu nhập. Sự chênh lệch về thu nhập tăng thêm do hậu quả của cải cách TTLĐ có thể gây nguy hiểm cho sự phát triển bền vững nếu không có những điều chỉnh.

Để duy trì sự tăng trưởng kinh tế cao và thúc đẩy bình đẳng thu nhập, Ming Lu & Hong Gao (2009) cho rằng Trung Quốc cần phải điều chỉnh chiến lược cải cách và phát triển. Chiến lược cải cách cần thay đổi mô hình tăng trưởng kinh tế từ phụ thuộc vào chi phí lao động thấp sang mô hình tăng trưởng dựa vào tăng NSLĐ và hòa hợp xã hội. Quá trình chuyển đổi này thành công sẽ giúp duy trì sự ổn định trong TTLĐ Trung Quốc trong bối cảnh nhân khẩu và sự di chuyển lao động đang có sự thay đổi. Nghiên cứu của Lam, Liu, & Schipke, (2015) dựa trên phân tích định lượng cho thấy sự chậm trễ trong cải cách có thể dẫn đến một sự suy yếu của điều kiện TTLĐ.

Đặc biệt, nó sẽ làm phát sinh một sự -9- gia tăng liên tục của tỷ lệ thất nghiệp và khả năng tạo việc làm của nền kinh tế bị giảm xuống. Nếu quá trình chuyển đổi kinh tế thành công hướng tới tăng trưởng bền vững sẽ giúp lao động được di chuyển vào những lĩnh vực tăng trưởng mới. Cuối thập kỷ 80, đầu thập kỷ 90 của thế kỷ XX, sau sự sụp đổ của hệ thống XHCN Liên Xô, các nước Trung và Đông Âu (CEE) tiến hành chuyển đổi nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung sang nền KTTT, hội nhập với quốc tế và liên kết khu vực với những nước có trình độ phát triển cao hơn. Trong quá trình chuyển đổi đó, bên cạnh việc xây dựng và hoàn thiện thể chế KTTT, các nước này cũng tiến hành cải cách TTLĐ.

Nghiên cứu của Allison & Ringold (1996) về phát triển TTLĐ ở 9 nền kinh tế chuyển đổi ở các nước CEE trong giai đoạn 1989 – 1995. Sử dụng phương pháp thống kê mô tả để phân tích xu thế TTLĐ, nghiên cứu của Allison & Ringold đã cung cấp một số bằng chứng về những chuyển đổi của TTLĐ trong giai đoạn này như tổng số việc làm giảm đáng kể trong tất cả các quốc gia sau sự suy giảm đầu ra và những cú sốc về giá cả trong giai đoạn đầu. Việc làm đã tiếp tục giảm do các doanh nghiệp tiến hành điều chỉnh để giảm thiểu chi phí và tăng tính cạnh tranh; việc làm khu vực tư nhân phát triển nhanh chóng nhưng vẫn không hấp thụ được hết lao động bị mất việc làm trong khu vực nhà nước; thất nghiệp cao nhất là đối với giới trẻ và có học vấn kém,… Nghiên cứu này khẳng định sự thành công của cải cách kinh tế trong quá trình chuyển đổi phụ thuộc vào năng lực của TTLĐ để thúc đẩy các điều kiện về hiệu quả, công bằng và ổn định chính trị. Tái cơ cấu ngành công nghiệp và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế đòi hỏi phải phân phối hiệu quả LLLĐ bằng cách tăng khả năng thích nghi và sự linh hoạt.

TTLĐ ở Trung và Đông Âu đã được điều chỉnh trong quá trình chuyển đổi để đáp ứng các điều kiện mới. Sau nhiều năm chịu sự kiểm soát cứng nhắc của các nhà hoạch định Trung ương, TTLĐ đã phát triển năng động để bổ trợ cho quá trình tái cơ cấu kinh tế và tự do hóa. Nghiên cứu này cũng đề nghị Chính phủ các quốc gia cần tập trung cải tiến trong giáo dục, tăng khả năng tiếp cận vốn và tăng tính di động của lao động. Nghiên cứu của Cazes & Nesporova (2003) phân tích mô hình quản lý TTLĐ ở các nước CEE, TTLĐ của các nước này đã trải qua những thay đổi sâu sắc kể từ đầu quá trình chuyển đổi sang một hệ thống thị trường.

Dựa trên phân tích thống kê và kinh tế lượng các tác giả đã phân ra hai mô hình quản lý lao động khác nhau được sử dụng rộng rãi ở các nước CEE. Đó là mô hình quản lý lao động ở các nước thuộc miền Trung và Đông Nam - 10 - Châu Âu (CSEE), bao gồm các nước vùng Baltic và một số nước trong Khu vực Cộng đồng các quốc gia độc lập (CIS). Các nước CSEE đã chọn cho mình một mô hình mà phần lớn là gắn trách nhiệm hỗ trợ lao động dôi dư từ các doanh nghiệp lên các tổ chức công cộng. Pháp luật bảo vệ việc làm đã được nới lỏng đáng kể, trong khi dịch vụ việc làm công được thành lập, và đưa ra các chính sách TTLĐ như chương trình bảo hiểm thất nghiệp và các chương trình phúc lợi xã hội.

Các doanh nghiệp dễ dàng sa thải công nhân dư thừa bằng việc trả cho họ một khoản bồi thường tài chính theo quy định của pháp luật hoặc qua thỏa thuận tập thể. Ngoài ra, các doanh nghiệp đã giảm rất nhiều chi phí dành cho đào tạo nhân lực trong doanh nghiệp và dịch vụ xã hội cho người lao động. Các nước CIS, ngược lại, tiếp tục dựa chủ yếu vào duy trì việc làm cho người lao động trong các doanh nghiệp thông qua pháp luật bảo vệ lao động. Dịch vụ việc làm công khá hạn chế, chi phí sa thải công nhân cao, cho nên thay vì sa thải, các doanh nghiệp thường lựa chọn các hình thức khác của việc điều chỉnh chi phí nhân công, chẳng hạn như công việc tạm thời, nghỉ hành chính hoặc trả lương chậm trong khi vẫn giữ công nhân trong biên chế.

Do nhu cầu lao động thấp, đi đôi với những việc làm trống có sẵn trên TTLĐ chất lượng kém, giải pháp này dễ được chấp nhận hơn đối với tất cả các bên. Về lý thuyết, mô hình đầu tiên tạo điều kiện tốt hơn và nhanh hơn điều chỉnh linh hoạt cho các doanh nghiệp và kích thích sự phân bổ hiệu quả hơn về lao động giữa các ngành, với mức tăng về NSLĐ cao hơn tổng thể. Tuy nhiên, người lao động chỉ có thể được hưởng lợi từ hệ thống này khi hệ thống dịch vụ việc làm công hỗ trợ tìm việc làm hiệu quả và hệ thống trợ cấp thất nghiệp đủ để người lao động vẫn có động lực tìm việc làm, để giúp họ nhanh chóng tìm được việc làm mới, nếu không nó sẽ dẫn đến tình trạng thất nghiệp và rộng hơn tỷ lệ tham gia thấp hơn.