I. Khám phá Then Tày ở Bình Liêu Di sản văn hóa độc đáo
Then Tày, một loại hình tín ngưỡng và nghệ thuật trình diễn dân gian, là một trong những di sản văn hóa phi vật thể tiêu biểu của văn hóa dân tộc Tày ở huyện Bình Liêu, tỉnh Quảng Ninh. Theo quan niệm của người Tày, “Then” có nghĩa là “Thiên” (Trời), và người thực hành Then, hay còn gọi là thầy Then, đóng vai trò trung gian kết nối giữa thế giới con người và thế giới thần linh. Nghiên cứu của Đặng Thị Huyền trong khóa luận “Then của người Tày ở xã Lục Hồn” cho thấy, Then Tày ở Bình Liêu không chỉ là một hệ thống các nghi lễ Then phức tạp mà còn là một hình thức sinh hoạt văn hóa, phản ánh sâu sắc đời sống tinh thần người Tày. Các làn điệu Then, với sự phụ họa của cây đàn tính và chùm xóc nhạc, đã ăn sâu vào tâm thức cộng đồng, trở thành liều thuốc tinh thần, một phương tiện để cầu an, giải hạn, chữa bệnh và thể hiện những ước vọng trong cuộc sống. Các nghi lễ này là một cuộc hành trình tâm linh từ mặt đất lên trời, vượt qua nhiều cửa ải để truyền đạt nguyện vọng của con người tới Ngọc Hoàng và các vị thần. Mỗi cuộc Then là một không gian thiêng, nơi bản sắc văn hóa Tày được thể hiện một cách trọn vẹn và sống động, từ lời hát, điệu múa đến các lễ vật dâng cúng. Đây không chỉ là tài sản riêng của cộng đồng người Tày mà còn là một viên ngọc quý trong kho tàng văn hóa các dân tộc Việt Nam, góp phần làm phong phú thêm các sản phẩm du lịch Bình Liêu và mời gọi du khách đến khám phá Quảng Ninh.
1.1. Quan niệm về Then trong đời sống tinh thần người Tày
Trong quan niệm của người Tày, Then mang nhiều ý nghĩa. Then là “sliên”, tức là Tiên, người được nhà trời cử xuống để cứu nhân độ thế. Thầy Then là người giữ mối liên hệ giữa trần gian và thần linh, đại diện cho con người truyền đạt nguyện vọng lên trời và đại diện cho trời để ban phát phép màu, giúp con người giải quyết những khó khăn trong cuộc sống. Then còn là tên gọi chung cho các nghi lễ, là một cuộc hành trình tâm linh lên Mường Trời. Ngoài ra, Then còn được hiểu theo nghĩa “trần tục” hơn, là hát Then Tày, một lối hát giao duyên, tâm tình, chúc tụng, thể hiện niềm vui và nỗi buồn trong sinh hoạt hàng ngày. Nó đáp ứng nhu cầu tinh thần, mang lại niềm tin và sự cân bằng cho đời sống của cá nhân và cộng đồng.
1.2. Then Tày Sự hòa quyện giữa tín ngưỡng và nghệ thuật
Then là một hình thức nghệ thuật trình diễn dân gian tổng hợp, kết hợp nhiều yếu tố: văn học (lời hát), âm nhạc (tiếng đàn tính, xóc nhạc), múa và nghệ thuật tạo hình (trang trí bàn thờ, lễ vật). Thầy Then không chỉ là một thầy cúng mà còn là một nghệ sĩ thực thụ, một nhạc công, một vũ công. Các làn điệu Then khi trầm bổng, khi dồn dập, đã tái hiện một cách sinh động hành trình lên Mường Trời. Sự kết hợp nhuần nhuyễn này tạo nên sức hấp dẫn đặc biệt, biến những nghi lễ tín ngưỡng khô khan trở thành một buổi diễn xướng lôi cuốn, thể hiện rõ nét bản sắc văn hóa và tâm hồn của người Tày ở Bình Liêu.
II. Thách thức bảo tồn Then Tày trong bối cảnh hiện đại
Mặc dù sở hữu những giá trị văn hóa và tinh thần to lớn, Then Tày ở Bình Liêu đang phải đối mặt với nhiều thách thức trong việc bảo tồn di sản. Quá trình giao thoa văn hóa mạnh mẽ trong bối cảnh kinh tế thị trường đã tác động không nhỏ đến các giá trị truyền thống. Giới trẻ ngày nay có xu hướng tiếp cận với các loại hình giải trí hiện đại, dần xa rời với các hình thức sinh hoạt văn hóa của dân tộc mình. Một trong những khó khăn lớn nhất được chỉ ra trong các nghiên cứu là sự thiếu hụt thế hệ kế cận. Tài liệu “Then của người Tày ở xã Lục Hồn” nhấn mạnh: “Ở Bình Liêu, các nghệ nhân hát Then thực hiện nghi lễ Then cổ đều là những người tuổi đã cao và chủ yếu là những ‘người được Then chọn’”. Điều này gây khó khăn cho việc truyền dạy và kế thừa. Quá trình để trở thành một thầy Then đòi hỏi một “căn duyên” đặc biệt và quá trình học hỏi, rèn luyện lâu dài, gian khổ, không phải ai cũng có thể theo đuổi. Sự mai một của các nghi lễ Then gốc, sự giản lược hóa các nghi thức để phù hợp với cuộc sống hiện đại cũng là một nguy cơ làm mất đi tính thiêng và sự nguyên bản của di sản văn hóa phi vật thể này. Nếu không có những giải pháp bảo tồn kịp thời và hiệu quả, Then Tày có nguy cơ chỉ còn tồn tại trong ký ức và sách vở.
2.1. Nguy cơ mai một di sản văn hóa phi vật thể quý giá
Sự du nhập của văn hóa ngoại lai và các phương tiện giải trí hiện đại đang làm giảm sự quan tâm của thế hệ trẻ đối với hát Then Tày. Các nghi lễ phức tạp, kéo dài nhiều ngày đêm không còn phù hợp với nhịp sống hối hả. Nhiều bài Then cổ, nhiều nghi thức độc đáo đang dần bị lãng quên khi các nghệ nhân già yếu qua đời mà chưa kịp truyền dạy lại. Đây là một thách thức lớn đối với công tác bảo tồn di sản, đòi hỏi sự vào cuộc của cả cộng đồng và các cơ quan quản lý văn hóa để gìn giữ bản sắc văn hóa độc đáo này.
2.2. Vấn đề kế thừa và vai trò của các nghệ nhân hát then
Việc trở thành một thầy Then không chỉ đơn thuần là học nghề, mà còn phải là “người được Then chọn”, có căn số. Quá trình này rất gian nan, đòi hỏi sự khổ luyện cả về thể chất lẫn tinh thần. Hiện nay, số lượng nghệ nhân hát Then có khả năng thực hành các nghi lễ cổ, đặc biệt là Lảu Then, ngày càng ít. Họ là những báu vật sống, nắm giữ linh hồn của Then. Do đó, việc ghi chép, tư liệu hóa kiến thức của các nghệ nhân và tạo điều kiện để họ truyền dạy cho thế hệ trẻ là nhiệm vụ cấp bách để di sản văn hóa phi vật thể này không bị thất truyền.
III. Bí mật về thầy Then Người giữ hồn cho văn hóa dân tộc Tày
Trong văn hóa dân tộc Tày, thầy Then là nhân vật trung tâm, đóng vai trò then chốt trong việc duy trì và thực hành các nghi lễ Then. Họ không phải là người tự nguyện theo nghề, mà thường bị “bắt” phải theo thông qua những giấc mơ, những biến cố trong cuộc sống hoặc sức ép tinh thần, được cho là do thần linh lựa chọn. Quá trình trở thành Then là một con đường đầy thử thách. Một người có “căn Then” phải trải qua thời gian ốm đau, tinh thần bất ổn định, sau đó phải tìm thầy để học hỏi và trải qua các lễ cấp sắc nghiêm ngặt. Cấp bậc của Then được phân chia rõ ràng, biểu hiện qua số lượng dải màu trên mũ, từ cấp 5 dây, 7 dây cho đến cao nhất có thể là 15 dây. Mỗi cấp bậc thể hiện trình độ và uy quyền của thầy Then trong việc giao tiếp với thế giới thần linh. Cây đàn tính, vật bất ly thân, được xem là “ngựa Then”, là phương tiện để thầy Then bay lên Mường Trời. Tiếng đàn hòa cùng lời hát và tiếng xóc nhạc tạo ra một không gian tâm linh huyền ảo. Vai trò của họ vô cùng quan trọng: vừa là thầy thuốc chữa bệnh về tinh thần, giúp giải tỏa tâm lý cho người dân; vừa là một nghệ sĩ dân gian tài hoa, gìn giữ và lan tỏa những làn điệu Then mượt mà, sâu lắng.
3.1. Các cấp bậc và quá trình trở thành một thầy Then
Không phải ai cũng có thể trở thành thầy Then. Người được chọn phải có “căn số”, thường là con cháu trong các dòng họ có người làm Then lâu đời. Quá trình này bắt đầu bằng những biểu hiện bất thường về sức khỏe và tinh thần, sau đó là giai đoạn học nghề và thử thách. Để được chính thức hành nghề, họ phải trải qua các nghi lễ quan trọng như lễ “tíu ban” (nhận thầy), “lảu khai quang” (báo cáo tổ nghề) và đặc biệt là Then cấp sắc (Lảu Then) để được công nhận và cấp quyền chức. Cấp bậc của Then tăng dần theo số năm hành nghề và khả năng, thể hiện qua số dây trên mũ.
3.2. Vai trò của thầy Then và cây đàn tính trong nghi lễ
Thầy Then là một thầy thuốc tinh thần, một nghệ sĩ và là người cố vấn cho cộng đồng. Họ mang lại niềm tin, sự an ủi cho người bệnh và giải quyết các vấn đề tâm linh trong bản làng. Cây đàn tính, với bầu đàn làm từ quả bầu khô và dây đàn bằng tơ, là nhạc cụ chính trong nghi lễ Then. Tiếng đàn được coi là lời thỉnh cầu, là phương tiện để dẫn dắt linh hồn người tham gia vào cuộc hành trình lên trời. Cây đàn tính và thầy Then là hai yếu tố không thể tách rời, tạo nên linh hồn của hát Then Tày.
IV. Top 5 hình thức diễn xướng Then Tày ở Bình Liêu đặc sắc
Nghệ thuật trình diễn dân gian Then Tày ở Lục Hồn, Bình Liêu được thể hiện qua nhiều hình thức nghi lễ đa dạng, mỗi loại hình phục vụ một mục đích tín ngưỡng riêng trong đời sống tinh thần người Tày. Các hình thức này không chỉ phản ánh thế giới quan, nhân sinh quan mà còn là nơi lưu giữ những giá trị văn hóa, lịch sử và nghệ thuật độc đáo. Nổi bật nhất là Then cầu tự (so bjóoc), một nghi lễ dành cho các cặp vợ chồng hiếm muộn cầu xin con cái từ Mẹ Hoa (Mé Bjóoc). Then giải hạn lại là hình thức phổ biến nhằm xua đuổi vận rủi, cầu mong may mắn, bình an cho gia đình, thường được tổ chức vào đầu năm mới hoặc khi gia sự cần đến. Khi có người ốm đau, Then chữa bệnh (chòi khảy) được thực hiện để gọi vía người bệnh trở về, xua đuổi tà ma. Bên cạnh đó, Then chúc tụng, giao duyên mang tính chất sinh hoạt văn hóa vui vẻ, thường diễn ra trong đám cưới, mừng nhà mới. Đặc biệt và quy mô nhất là Then cấp sắc (Lảu Then), một đại lễ của các thầy Then để thăng cấp, tăng cường uy quyền và cũng là dịp để cầu phúc cho cả cộng đồng. Mỗi hình thức diễn xướng đều có quy trình, lời hát và lễ vật riêng, tạo nên một hệ thống nghi lễ Then phong phú và chặt chẽ.
4.1. Then giải hạn và Then chữa bệnh Giải tỏa tâm lý
Then giải hạn và chữa bệnh là hai hình thức phổ biến nhất, đáp ứng nhu cầu thiết thực của người dân. Bằng lời hát và các nghi thức tượng trưng, thầy Then thực hiện một hành trình lên Mường Trời để xin các vị thần xá tội, giải trừ vận hạn hoặc đi tìm và gọi hồn vía người bệnh quay về. Các nghi lễ này đóng vai trò như một liệu pháp tâm lý, giúp người tham gia giải tỏa lo âu, củng cố niềm tin vào cuộc sống, qua đó góp phần chiến thắng bệnh tật.
4.2. Then cầu tự so bjóoc và Then chúc tụng
Then cầu tự là một nghi lễ mang đậm tính nhân văn, thể hiện khát vọng về hạnh phúc gia đình và sự nối dõi. Thầy Then sẽ dẫn dắt vía của cặp vợ chồng lên vườn hoa của Mẹ Hoa để xin con. Trong khi đó, Then chúc tụng, ca ngợi, giao duyên lại mang không khí vui tươi, lạc quan, là hình thức hát Then Tày trong các dịp vui của cộng đồng như lễ hội Bình Liêu, đám cưới, mừng nhà mới, góp phần tăng cường sự gắn kết cộng đồng.
4.3. Then cấp sắc Lảu Then Đại lễ của các thầy Then
Lảu Then là nghi lễ quan trọng và hoành tráng nhất, được coi là đỉnh cao của nghệ thuật trình diễn dân gian Then. Đây là dịp để các thầy Then làm lễ thụ phong, thăng cấp hoặc cáo lão. Buổi lễ thường kéo dài 3 ngày 3 đêm, quy tụ nhiều nghệ nhân cùng tham gia hát múa. Không gian Lảu Then là một sân khấu lớn, nơi các yếu tố tín ngưỡng và nghệ thuật hòa quyện, thể hiện đầy đủ nhất sự uy nghi và phức tạp của nghi lễ Then, đồng thời là một ngày hội của cả cộng đồng.
V. Phương pháp phát triển du lịch Bình Liêu từ Then Tày
Then Tày không chỉ là một di sản văn hóa phi vật thể cần được bảo tồn mà còn là một nguồn lực quý giá để phát triển du lịch Bình Liêu. Việc khai thác các giá trị của Then một cách hợp lý và bền vững có thể tạo ra những sản phẩm du lịch văn hóa độc đáo, thu hút du khách đến khám phá Quảng Ninh. Một trong những phương pháp hiệu quả là sân khấu hóa các trích đoạn Then đặc sắc, giới thiệu cho du khách về nghệ thuật trình diễn dân gian này trong một thời lượng phù hợp. Thay vì tham dự toàn bộ một nghi lễ kéo dài, du khách có thể trải nghiệm những phần tinh túy nhất như màn hát múa, các điệu đàn tính, hay tìm hiểu về trang phục, đạo cụ. Bên cạnh đó, có thể tích hợp trình diễn hát Then Tày vào các lễ hội Bình Liêu như Hội hoa sở, Ngày hội văn hóa các dân tộc. Việc xây dựng các tour du lịch cộng đồng, đưa du khách đến thăm nhà các nghệ nhân hát Then, tìm hiểu về đời sống tinh thần người Tày và nghề làm đàn tính cũng là một hướng đi hấp dẫn. Quan trọng nhất, quá trình phát triển du lịch phải đặt công tác bảo tồn di sản lên hàng đầu, đảm bảo không làm thương mại hóa hay sai lệch các giá trị gốc của Then, và lợi ích kinh tế phải được chia sẻ công bằng với cộng đồng địa phương, những người đang trực tiếp gìn giữ bản sắc văn hóa này.
5.1. Then Tày như một sản phẩm du lịch văn hóa độc đáo
Việc biến Then thành một sản phẩm du lịch đòi hỏi sự nghiên cứu kỹ lưỡng. Có thể xây dựng các chương trình biểu diễn nghệ thuật ngắn, giới thiệu về nguồn gốc, ý nghĩa của Then, các làn điệu tiêu biểu và nhạc cụ đàn tính. Các sản phẩm lưu niệm như mô hình đàn tính, trang phục Tày thu nhỏ, hay các ấn phẩm về văn hóa dân tộc Tày cũng góp phần quảng bá di sản. Điều này giúp du khách có cái nhìn sâu sắc hơn về Then Tày ở Bình Liêu mà không làm ảnh hưởng đến tính thiêng của các nghi lễ gốc.
5.2. Gắn kết nghi lễ Then với các lễ hội và du lịch cộng đồng
Tổ chức các không gian trình diễn hát Then Tày trong khuôn khổ các lễ hội Bình Liêu sẽ tạo điểm nhấn văn hóa, thu hút sự quan tâm của công chúng. Đồng thời, phát triển mô hình homestay tại các bản làng người Tày, nơi du khách có thể giao lưu, nghe các nghệ nhân kể chuyện và thưởng thức Then trong không gian sinh hoạt đời thường sẽ mang lại những trải nghiệm chân thực và sâu sắc. Cách làm này vừa giúp quảng bá văn hóa, vừa tạo sinh kế bền vững cho người dân từ chính việc bảo tồn di sản.
