mở đầu cuốn Chân dung văn học, cũng cho rằng: “Chân dung văn học là một thể tài ở vào khu vực tiếp giáp giữa sáng tác và phê bình văn học. Nhiệm vụ của nó là phác họa ra hình ảnh của một nhà văn, một nghệ sĩ, một nhà hoạt động xã hội… Mỗi chân dung văn học thường được hình thành từ sự tổng hợp hồi ức, kỷ niệm nhưng cũng có thể chỉ gồm suy nghĩ, tưởng tượng của nhà văn về đối tượng được nói tới (thường xảy ra trong trường hợp vẽ lại chân dung một người đã qua đời từ lâu). Đằng nào cũng vậy, ở đây không chỉ có khuôn mặt của người được phác họa chân dung, mà còn cho thấy một phần hình ảnh của tác giả tức “họa sĩ” đã đứng ra “vẽ” bức chân dung đó” [51, tr. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Cho đến nay, có thể thấy rằng chân dung văn học đã và đang trở thành một thể loại hấp dẫn, thu hút ngày càng nhiều sự quan tâm của giới sáng tác cũng như giới nghiên cứu - phê bình ở nước ta.
Nếu như trước năm 1986, chân dung văn học đã bước đầu được quan tâm đến với tư cách là một thể loại văn học thì từ năm 1986 đến nay, các ý kiến, quan niệm về chân dung văn học xuất hiện nhiều hơn trước, tuy nhiên vì đây là một thể loại có tính chất “co giãn” nên việc nghiên cứu về nó hầu như mới chỉ dừng lại ở những bài viết nhỏ lẻ trên sách, báo- tạp chí hoặc trong Lời giới thiệu của một số tuyển tập chân dung văn học. Năm 2000, trong lời giới thiệu cuốn Nhà văn Việt Nam hiện đại- chân dung và phong cách, nhà nghiên cứu Nguyễn Đăng Mạnh cho rằng: “Văn chân dung rất gần với văn sáng tác. Nó là một thứ bút ký về người thật việc thật. Phải có điều kiện tiếp xúc nhiều với người thật.
Phải có óc tưởng tượng và khả năng hư cấu để dựng cảnh, dựng người, tạo không khí… Có người vẽ chân dung chỉ dựa vào những chi tiết của con người nhà văn trong đời sống. Có người thì chỉ dựa vào văn của ông ta. Riêng tôi muốn phối hợp cả hai. Làm sao văn và người soi sáng lẫn cho nhau.
Tôi quan niệm cái tôi ngoài đời và cái tôi trong văn của người nghệ sĩ bao giờ cũng có sự thống nhất - không phải thống nhất ở bề ngoài, ở bề nổi (bề nổi nhiều khi có vẻ rất khác nhau), mà ở bề sâu, ở bản chất tâm hồn của ông ta. Tìm ra chỗ thống nhất này cũng là điều thú vị nhưng rất khó” [43, tr. Đứng trên phương diện thực tiễn sáng tác, chúng ta nhận thấy dựng thành công chân dung văn học về một tác giả vốn là một đơn vị đích thực của văn học thành văn, là một phạm trù bền vững trong phê bình và nghiên cứu văn học. “Đấy vừa là kết quả của việc “đọc” sáng tác của người ấy, lại vừa là kết quả của việc “đọc” trực tiếp vào cuộc đời và sự nghiệp, quan niệm và hoạt động của bản thân người ấy.
Bản thân việc dựng một chân dung, về thực chất cũng bao hàm sự lí giải về một nghệ sĩ, sự đánh giá vị trí và vai trò của con người đó trong một nền văn nghệ” 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Như vậy, bản chất của thể loại chân dung văn học, theo tác giả Vương Trí Nhàn chính là việc đọc và nghiên cứu về cuộc đời cũng như sự nghiệp sáng tác của tác giả đó. Tác giả Lại Nguyên Ân nhấn mạnh: “Một nét đặc sắc rất cần cho chân dung văn học chính là chất văn học của nó. Người viết ở đây cần xuất hiện với tư cách một nhà văn, với cái nhìn, cách cảm thụ và đánh giá cùng sự diễn đạt…” [4].
Song hành cùng sự thay đổi của lịch sử, xã hội, đời sống văn học cũng có những chuyển biến mới tích cực. Văn học được chú trọng đổi mới kéo theo quan niệm sáng tác cũng thay đổi. Văn học thực sự gắn bó, có nhu cầu phản ánh chân thực về đời sống và con người. Do đó, đây là dịp sáng tác chân dung văn học đáp ứng nhu cầu thưởng thức văn chương của độc giả.
Mà nhắc đến lịch sử của thể tài chân dung văn học không thể không nhắc đến những sáng tác nổi tiếng trong văn học thế giới cũng như trong văn học Việt Nam. Có thể kể ra nhiều tác phẩm như Mấy vẻ mặt thi ca Việt Nam – thời kì cổ cận đại của Huệ Chi (1983), Một số gương mặt văn chương và văn học nghệ thuật Việt Nam (2001) của Phong Lê… và ở trong luận văn này người viết đặc biệt chú ý đến ngòi bút sắc sảo, giọng văn trong sáng của đại văn hào M.Gorky qua tập sách Bàn về văn học và K.Paustovsky qua tập truyện Bông hồng vàng và bình minh mưa. Có thể thấy, chân dung văn học là một thể loại văn học có lịch sử ra đời, tồn tại và phát triển tương đối đa dạng, sinh động. Mỗi tác giả, mỗi người viết, người nghiên cứu, phê bình có thể có cách nhìn nhận và tiếp cận khác nhau.
Song, thiết nghĩ điều đó không quan trọng, vấn đề là cả người viết và độc giả sẽ tiếp nhận thể loại chân dung văn học dưới góc độ nào và có một sự kết hợp hài hòa, thống nhất để chân dung văn học trở thành một thể loại đáng được đọc, nghiên cứu và suy ngẫm nhiều nhất. Khái niệm thể loại chân dung văn học Đối với độc giả yêu thích văn chương thì thường có câu hỏi: Nhà văn là ai? Giữa con người tiểu sử và con người văn chương của ông ta có mối liên hệ 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com gì? Giữa đời sống cá nhân của ông ta với lịch sử nói chung và lịch sử văn chương nói riêng có những liên đới và quan hệ như thế nào?. Đó là những câu hỏi quan trọng, thú vị. Và chân dung văn học là một thể tài hướng mối quan tâm của mình đến những câu hỏi như thế.
Theo đó, chân dung văn học là những sáng tác lấy chân dung văn sĩ, những người hoạt động trong lĩnh vực văn chương nghệ thuật, làm đối tượng để khắc họa, miêu tả. Tuy nhiên, như ở trên chúng tôi đã trình bày, chân dung văn học cho đến nay vẫn đang còn là một thể loại khá mới mẻ vì những lý do chủ quan và khách quan nhất định. Dựa trên phương diện nghiên cứu thì mỗi người viết chân dung văn học lại có một quan điểm khác nhau. Có người cho rằng chân dung văn học thuộc thể loại phê bình văn học, có người lại cho chân dung văn học thuộc thể ký văn học.
Ngoài ra còn rất nhiều những quan niệm khác về thể chân dung văn học. Trên cơ sở đó, chúng tôi mạnh dạn đưa ra một vài khái niệm cơ bản về thể chân dung văn học. Nếu coi thể chân dung văn học thuộc thể loại bút kí chân dung thì theo ý kiến nhà nghiên cứu Nguyễn Đăng Mạnh: “Văn chân dung rất gần với văn sáng tác. Nó là một thứ bút kí về người thật việc thật”.
Trong bài viết “Từ chân dung văn học đến ký chân dung” đăng trên tạp chí văn học số 3 năm 1996, tác giả Đức Dũng cũng khẳng định: “Chân dung văn học thuộc thể ký văn học. Trong luận án Phó tiến sĩ Ngữ văn Thể chân dung văn học trong văn học Việt Nam từ đầu những năm 1930 đến nay, tác giả Nguyễn Quốc Luân cũng khẳng định: chân dung văn học là một thể văn sáng tác thuộc loại ký văn học, như là đặc trưng đầu tiên của thể văn này. Từ điển thuật ngữ văn học cũng viết: “Phương pháp của chân dung văn học là phương pháp của thể kí. Nó không thiên về cốt truyện.
Như vậy, qua các ý kiến trên chúng ta có thể khẳng định: Trước hết chân dung văn học là những sáng tác thuộc loại hình ký văn học. Trong tương quan với ký chân dung, có thể thấy “Ký chân dung” không chỉ là một tiểu loại của loại hình ký văn học mà nó còn là một 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thuật ngữ được sử dụng trong lĩnh vực báo chí, thuộc nhóm ký sự báo chí bởi tính chất người thật việc thật. Và, nếu như đối tượng miêu tả của chân dung văn học là văn nghệ sĩ thì đối tượng của ký chân dung trên báo chí là những con người có thật, tiêu biểu. Do đó, chân dung văn học có những mục đích và nhiệm vụ riêng biệt của nó.
Mục đích quan trọng đầu tiên của chân dung văn học là: “…miêu tả diện mạo cụ thể của một con người có thật, sao cho truyền được thần thái sống động của người đó; phát hiện đặc điểm riêng, cá nhân, độc đáo, không lặp lại của một nhân cách với thế giới tinh thần của nó… dựng lại bộ mặt tinh thần của một con người; thường là nhà văn, nghệ sĩ hoặc các nhà hoạt động xã hội nổi tiếng. Như thế, việc miêu tả con người trong chân dung văn học không phải chỉ là diện mạo cụ thể, bên ngoài mà quan trọng hơn là “bộ mặt tinh thần” của người đó. Muốn làm tốt công việc này thì người viết chân dung không những phải hiểu được con người, tính cách của nghệ sĩ mà còn phải “thuộc” kĩ tác phẩm của người đó nữa. Từ đó, người viết chân dung sẽ tạo nên ấn tượng sâu đậm về một con người mà độc giả có thể chưa hiểu rõ hoặc mới biết, mà đặc biệt là như giáo sư Nguyễn Huệ Chi đã từng nói: “… để nhìn thấy họ như chính họ đã hiện diện chứ không như chúng ta tưởng tượng về họ, đó là cái nút của vấn đề.
Không chỉ tái tạo, khắc họa chân dung mà chân dung văn học còn có nhiệm vụ đánh giá, cắt nghĩa, lý giải tài năng của đối tượng. Đây cũng là một thử thách đối với người viết chân dung văn học để giúp người đọc có có thể hiểu và mang một cái nhìn khách quan về những chân dung đó. Ta có thể thấy khả năng này ở những chân dung về L.Gorky, về chân dung và giá trị của nghề viết văn trong sáng tác của K.Paustovsky, về Balzac, Dickens của Zweig… được đánh giá là mẫu mực của thể tài chân dung văn học về nội dung và nghệ thuật. Nếu coi chân dung văn học là một dạng đặc biệt của phê bình văn học.
Trong công trình nghiên cứu của học giả V.Barakhov, chân dung văn học 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com còn được gọi bởi thuật ngữ khác là Chân dung sáng tạo (hay Phê bình chân dung).