MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết và ý nghĩa khoa học, thƣ̣c tiễn của đề tài Ngày 03/11/2009 Tổng thống Vaclav Klaus của Cộng hòa Séc - nước cuối cùng trong số 27 quốc gia thành viên Liên minh châu Âu - đã ký phê chuẩn chính thức ước hiệp ước Lisbon (còn gọi là Hiệp ước sửa đổi (Reformed Treaty) của hiệp ước Hiến pháp năm 2004), đánh dấu bước tiến dài đầy ý nghĩa trên con đường hội nhập sâu rộng của châu Âu. Điều này hứa hẹn sự chuyển biến căn bản hệ thống chính trị đang vận hành ở châu Âu và là vấn đề chính trị đặc biệt có ý nghĩa trong lịch sử châu Âu hiện đại. Việc mở rộng Liên minh cả trên phương diện địa lý (bao gồm đa số các quốc gia lớn ở châu Âu) và sự hội nhập theo chiều sâu với xu thể trở thành một “liên bang” làm cho không khí chính trị của các nước châu Âu trở nên sôi động ở nhiều tầm mức, thu hút sự quan tâm không chỉ từ các cơ quan của chính phủ mà đến cả mỗi người dân.
Điều đáng chú ý là châu Âu mặc dù đã có một quá trình hội nhập lâu dài với rất nhiều thành công nhưng quá trình này chưa phải là điểm kết thúc. Châu Âu vẫn đang trong quá trình phân rã từng quốc gia với những bản sắc riêng biệt về chính trị, kinh tế, văn hoá, lịch sử … để hội nhập thành một siêu quốc gia rộng lớn. Chính điều này làm hệ thống chính trị của châu Âu trở nên phức tạp. Sự vận hành của nó biểu hiện sự đan xen giữa những hệ thống chính trị của từng quốc gia và hệ thống chính trị của liên minh mà cụ thể là giữa những vấn đề được gọi là “đối nội” của quốc gia với “đối nội” của liên minh và giữa “đối ngoại” của quốc gia với “đối ngoại” của liên minh.
Chính sự phức tạp này làm cho nhiều chủ thể khác như các tổ chức quốc tế, các quốc gia khác trên thế giới khó có thể hiểu chính xác về bản chất cũng như sự vận hành của Liên minh. Các chủ thể không xác định được nếu cần phải đàm phán với EU về một vấn đề cụ thể thì nên bắt đầu từ đâu, với ai và thủ tục như thế nào – đây chính là khó khăn thường xuyên gặp phải của các đối tác khi phải 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com làm việc với EU và việc đàm phán là không thể tránh khỏi vì EU là một chủ thể quan trọng trên trường quốc tế không thể bỏ qua cả về chính trị lẫn kinh tế. Việc nghiên cứu nhận biết rõ cơ cấu tổ chức hoạt động của Liên minh sẽ giúp các đối tác nhanh chóng xác định được đối tượng đúng chức năng, thẩm quyền để đàm phán, làm việc. Đồng thời việc hiểu rõ cơ chế ra quyết định đặc biệt phức tạp trong Liên minh được áp dụng riêng biệt đối với từng lĩnh vực chính sách (cả trên phương diện chính thức và không chính thức) sẽ giúp cho hoạt động đàm phán sớm đạt được kết quả và tiết kiệm nhiều thời gian và nguồn lực.
Mặt khác, chính trong quá trình phát triển hội nhập của châu Âu này, lợi ích quốc gia, lợi ích khu vực bị cọ xát gay gắt và được làm sáng tỏ, vì vậy việc nghiên cứu sự vận hành và xu thế phát triển của hệ thống các thể chế chính trị ở châu Âu sẽ góp phần giúp cho các quôc gia nói chung và Việt nam nói riêng nhận thức rõ hơn đâu là những giá trị quốc gia đích thực cần gìn giữ và làm thế nào để bước vào các quá trình hội nhập khu vực một cách hợp lý và có lợi nhất. Nghiên cứu này làm sáng tỏ diện mạo chính trị đa tầng và phức tạp của châu Âu, điều này giúp cho Việt nam có chính sách đối ngoại hợp lý hơn, hiệu quả hơn khi quan hệ với châu Âu nói chung (liên minh) và từng quốc gia châu Âu nói riêng. Từ bài học hội nhập của châu Âu chúng ta có thể tìm thấy nhiều cơ chế, cách thức phối hợp giữa các quốc gia trong khu vực khi giải quyết một vấn đề cùng quan tâm. Đó sẽ là những kinh nghiệm quý báu mà chúng ta có thể vận dụng ngay cho Việt Nam và các nước ASEAN khi tham gia giải quyết các vấn đề nóng của khu vực, đặc biệt như vấn đề tranh chấp Biển Đông giữa các nước trong ASEAN và với Trung Quốc.
Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu Mục tiêu đầu tiên của đề tài là tìm hiểu sự hình thành và quá trình phát triển của Liên minh châu Âu qua việc làm rõ động lực thúc đẩy tiến trình hội 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com nhập của Liên minh cũng như các quan điểm, lý thuyết phân tích về nguyên lý, quy luật hội nhập của châu Âu. Mục tiêu thứ hai là phân tích cơ cấu tổ chức, vận hành, bản chất của các thể chế chính trị hiện nay của Liên minh châu Âu. Trên cơ sở đó, đánh giá nhận định vị trí hiện tại của các thể chế Liên minh châu Âu theo tiêu chí các thể chế của một quốc gia liên bang. Mục tiêu thứ ba là đưa ra dự báo về xu thế phát triển của các thể chế chính trị của Liên minh châu Âu.
Các mục tiêu nói trên nhằm một mục tiêu cuối cùng đó là việc nghiên cứu tiến trình hội nhập của châu Âu rút ra bài học về quá trình tham gia liên kết hội nhập khu vực cũng như cách tiếp cận hiệu quả khi làm việc với Liên minh châu Âu nói chung và các nước thành viên của nó nói riêng. Để đạt được những mục tiêu nêu trên luận án sẽ phải hoàn thành những nhiệm vụ nghiên cứu sau: - Phân tích và làm rõ sự hình thành và quá trình phát triển của hệ thống chính trị của Liên minh châu Âu qua ba giai đoạn tiêu biểu: Giai đoạn thành lập với sự ra đời của Cộng đồng than thép châu Âu theo hiệp ước Pari (ECSC) năm 1951; Giai đoạn thứ hai là sự hình thành Cộng đồng kinh tế châu Âu với hai hiệp ước Rome (EEC và Euratom) năm 1957; Giai đoạn thứ ba là sự xuất hiện chính thức Liên minh châu Âu theo hiệp ước Maastricht (TEU) năm 1992. - Liệt kê, phân tích, làm rõ những lý thuyết cơ bản hay được áp dụng để giải thích về tiến trình hội nhập châu Âu như các thuyết chức năng (functionalism), thuyết chức năng mới (neo-functionalism), thuyết thể chế (institutionalism), thuyết thể chế mới (new-institutionalism), thuyết liên bang (federalism), thuyết liên chính phủ (intergovernmentalism), thuyết siêu quốc gia (supranationalism), … - Phân tích làm sáng tỏ sự vận hành của các thể chế chính trị hiện hành của Liên minh châu Âu. Tập trung nghiên cứu năm thể chế chính trị cơ bản 11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com của Liên minh châu Âu đó là Uỷ ban châu Âu, Hội đồng châu Âu, Hội đồng bộ trưởng, Nghị viện châu Âu và Toà án châu Âu.
- Phân tích, đánh giá bản chất chính trị hiện thời của hệ thống các thể chế chính trị Liên minh châu Âu theo cách tiếp cận của khoa học Luật hiến pháp, chỉ rõ hệ thống các thể chế chính trị hiện tại của Liên minh châu Âu đã thỏa mãn những tiêu chí nào của một quốc gia liên bang và đã có thể gọi là một liên bang hay chưa? - Đưa ra dự báo về khả năng phát triển của hệ thống các thể chế chính trị Liên minh châu Âu theo xu hướng hội nhập của châu Âu thể hiện trong nội dung của hiệp ước Hiến pháp và hiệp ước Lisbon, đồng thời đánh giá khả năng thông qua của các hiệp ước này trên thực tế. - Rút ra bài học khi tham gia hội nhập khu vực: các tổ chức thì có kinh nghiệm gì khi tìm cách cố gắng thúc đẩy hội nhập sâu rộng, các quốc gia thành viên thì cần chú ý điều gì khi tham gia hội nhập để không đánh mất hoàn toàn chủ quyền, bản sắc quốc gia, dân tộc. Từ việc thực hiện các nhiệm vụ nghiên cứu trên, kết quả nghiên cứu sẽ chỉ ra được tính tất yếu (tính quy luật) trong lịch sử phát triển của các thể chế siêu quốc gia của các quốc gia châu Âu nói riêng và của các tiến trình liên kết, hội nhập khu vực nói chung. Phƣơng pháp nghiên cƣ́u và pha ̣m vi nghiên cƣ́u - Về phương pháp nghiên cứu: Đề tài sử dụng một hệ thống các phương pháp nghiên cứu khoa học.
Trong đó phương pháp phân tích và phương pháp chuyên gia là hai phương pháp chủ đạo. Ngoài ra phương pháp so sánh, tổng hợp, thống kê cũng sẽ được sử dụng trong quá trình nghiên cứu. - Về phạm vi nghiên cứu: Thứ nhất, Liên minh châu Âu có một quá trình hình thành và phát triển lâu dài với việc ký kết rất nhiều hiệp ước rải rác trong nhiều năm khác nhau. 12 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Tuy nhiên, luận án khi nghiên cứu quá trình phát triển của Liên minh sẽ chỉ tập trung nghiên cứu các hiệp ước quan trọng mà tương ứng với chúng, các thể chế của Liên minh có sự biến đổi mang tính cách mạng đó là những hiệp ước: ECSC, EEC, Euratom , SEA, Maastricht.
Những hiệp ước như hiệp ước Amsterdam, Nice, … mặc dù rất quan trọng nhưng chúng chỉ làm thay đổi một số chính sách, không có ý nghĩa nhiều trong việc làm biến đổi cơ cấu tổ chức, vận hành cũng như mối quan hệ của các thể chế chính trị cơ bản của Liên minh, do vậy các hiệp ước này sẽ chỉ được đề cập khi nghiên cứu cụ thể về các thể chế chính trị hiện hành của Liên minh mà không xem xét dưới chiều cạnh lịch sử phát triển của các thể chế của Liên minh. Thứ hai, Liên minh châu Âu là một tổ chức chính trị lớn có cơ cấu tổ chức phức tạp, do vậy việc nghiên cứu các thể chế chính trị của tổ chức này sẽ chỉ tập trung vào các thể chế chính trị cơ bản của Liên minh theo cách tiếp cận của khoa học Luật Hiến pháp đó các thể chế chính trị đại diện cho các nhánh quyền lực hành pháp, lập pháp và tư pháp. Cụ thể luận án sẽ chỉ nghiên cứu các thể chế chính trị của Liên minh châu âu sau: Uỷ ban châu Âu, Hội đồng châu Âu, Hội đồng các bộ trưởng, Nghị viện châu Âu và Toà án châu Âu.