Chương 1 VAI TRÒ CỦA THANH TRA CHUYÊN NGÀNH XÂY DựNG 1. Bối cảnh và tính tất yếu phải có hoạt động thanh tra chuyên ngành Xây dựng Việt Nam hiện nay là một quốc gia đang có tốc độ phát triển đô thị hóa nhanh trong khu vực. Trong đó, ngành Xây dựng giữ vai trò quan trọng đối với sự phát triển kinh tế, xã hội, tạo nên hệ thống các giá trị cơ sở hạ tầng cho đất nước. Hoạt động đầu tư xây dựng diễn ra liên tục trên khắp các tỉnh thành ờ nhiều ngành, lĩnh vực như thủy lợi, xây dựng, giao thông, y tế, giáo dục với các công trình xây dựng hạ tầng kỳ thuật, công trình xây dựng dân dụng, công trình xây dựng công nghiệp.
Có thể khẳng định ngành Xây dựng nước ta đã đóng vai trò tích cực vào ba khâu đột phá của nền kinh tế bao gồm đột phá về cơ sở hạ tầng, nâng cao điều kiện phát triển xã hội và góp phần tạo môi trường đầu tư tốt hơn để thu hút các doanh nghiệp đầu tư nước ngoài. Xây dựng thực sự là ngành kinh tế - kỹ thuật có vài trò quan trọng trong sự nghiệp xây dựng và phát triển kinh tế xã hội, trực tiếp góp phần nâng cao đời sống cho người dân và toàn xã hội. Thực tiễn đó đòi hỏi Nhà nước cần quan tâm tiếp tục đối mới về xây dựng, tạo cơ chế quản lý ngành phù hợp với thực tiền nhằm đáp ứng yêu cầu của nền hành chính kiến tạo, pháp quyền và phục vụ. Hoạt động thanh tra chuyên ngành Xây dựng là một trong những cơ chế hữu hiệu trong việc bảo đảm, bảo vệ quyền con người, quyền cơ bản của công dân, bào đảm trật tự pháp luật xây dựng trên thực tiễn.
Qua công tác thanh tra đã phát hiện kịp thời những vi phạm pháp luật liên quan đến lĩnh vực xây dựng và xử lý nghiêm minh các hành vi vi phạm, kể đen những vi phạm tại các công trình xây dựng đã gây bức xúc lớn trong dư luận xã hội, như: Công trình xây dựng sai phép 8B Lê Trực; Công trình xây dựng khu vui chơi giải trí 7 Thăng Long; vụ thi công xây dựng kho cảng Thị Vải; Công trinh xây dựng Dự án Đường sắt đô thị số 1 với JTC - Nhật Bản.; từ đó góp phần ngăn chặn có hiệu quả các hành vi sai phạm trong hoạt động xây dựng và hạn chế thất thoát lãng phí, góp phần khắc phục những thiếu sót trong quản lý dự án đầu tư xây dựng công trình, quy hoạch xây dựng; đồng thời nâng cao hiệu lực, hiệu quả của công tác quản lý nhà nước ngành Xây dựng. Cùng với những kết quả tích cực đảng khích lệ, quản lý nhà nước trong lĩnh vực xây dựng trong những năm qua còn nhiều bất cập và đang phải đối mặt với những khó khăn, thách thức phức tạp. Mô hình thanh tra xây dựng còn thiếu tập trung, không thống nhất, hoạt động còn chồng chéo, trùng lắp cả về nội dung, phạm vi và đối tượng. Một cách khái quát, tố chức và hoạt động thanh tra xây dựng hiện nay đang nảy sinh những bất cập về chức năng, nhiệm vụ làm giảm đi tính thống nhất và hiệu quả hoạt động thanh tra.
Sự hạn chế, bất cập thiếu hụt thế hiện cả ở phương diện pháp lý và thực tiễn như hệ thống vãn băn quy phạm pháp luật về thanh tra chuyên ngành chưa đầy đủ, nội dung còn nhiều mâu thuẫn, chồng chéo, thủ tục, quy trình nhiều bất cập, chất lượng công vụ chưa chuyên nghiệp. Thực tiễn trên đòi hỏi phải có những nghiên cứu về tố chức và hoạt động thanh tra xây dựng từ nhiều phương diện khác nhau trong đó có phương diện Luật Hiến pháp và Luật Hành chính nhằm tìm kiếm, bổ sung các cơ sở khoa học cho việc tiếp tục hoàn thiện tổ chức và hoạt động thanh tra xây dựng đáp ứng yêu cầu của thực tiễn. Vai trò của thanh tra chuyên ngành Xây dựng 1. Khái niệm thanh tra chuyên ngành Xây dựng Thuật ngữ “Thanh tra” có khá nhiều quan niệm, theo Đại Từ điển Tiếng Việt thì Thanh tra là điều tra, xem xét đề làm rõ sự việc.
Thanh tra với ý nghĩa là một động từ còn là khái niệm đế chỉ hoạt động kiếm tra, kiếm soát của cơ 8 quan, tô chức, người được giao nhiệm vụ, quyên hạn nhăm “xem xét và phát hiện, ngăn chặn những gì trái với quy định” của các tổ chức, cá nhân là đối tượng thanh tra. về mặt lý luận, V. Lênin đã khắng định: “quản lý đồng thời phải có Thanh tra, quản lý và Thanh tra là một chứ không phải là hai". Chính vì vậy, Thanh tra là một chức năng thiết yếu của quăn lý nhà nước nên cơ quan quăn lý nhà nước có trách nhiệm tự kiếm tra việc thực hiện các quy định của mình và thực hiện chính sách pháp luật, nhiệm vụ của cơ quan, tổ chức, cá nhân theo quy định.
Theo quy định của Luật Thanh tra năm 2010: Thanh tra nhà nước là hoạt động xem xét, đánh giá, xử lý theo trình tự, thù tục do pháp luật quy định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền đối với việc thực hiện chính sách, pháp luật, nhiệm vụ, quyền hạn của cơ quan, tổ chức, cá nhân. Thanh tra nhà nước bao gồm thanh tra hành chính và thanh tra chuyên ngành và Thanh tra chuyên ngành là hoạt động thanh tra của cơ quan nhà nước có thẩm quyền theo ngành, lĩnh vực đối với cơ quan, tổ chức, cá nhân trong việc chấp hành pháp luật chuyên ngành, quy định về chuyên môn - kỳ thuật, quy tắc quản lý thuộc ngành, lĩnh vực đó [27] Thanh tra chuyên ngành là công cụ không thể thiếu phục vụ yêu cầu quản lý nhà nước trong Ngành, lĩnh vực. Hoạt động quản lý nhà nước có phạm vi rộng lớn bao gồm nhiều ngành, nhiều lĩnh vực. Mồi ngành, mồi lĩnh vực có những đặc thù riêng nên phải có hoạt động thanh tra, kiểm tra chuyên sâu.
Do đó việc có các cơ quan thanh tra chuyên ngành là yêu cầu khách quan. Thực tiễn cho thấy, sự xuất hiện của thanh tra chuyên ngành như là một tất yếu của quản lý, ngay từ đầu, đó là nhu cầu phải kịp thời phát hiện và xử lý các hành vi vi phạm pháp luật trên các lĩnh vực quản lý nhà nước. 9 Hoạt động thanh tra chuyên ngành được tiên hành thường xuyên.Trong trường hợp phát hiện các chủ thể có sai phạm thì áp dụng chế tài xử lý trực tiếp và kịp thời. Thanh tra xây dựng là hoạt động xem xét, phát hiện, xử lý cúa cơ quan quản lý về xây dựng đối với cơ quan, tổ chức, cá nhân trong việc thực hiện các chính sách, pháp luật về xây dựng (bao gồm cả điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên có liên quan đến an toàn, an ninh và phòng ngừa ô nhiễm môi trường về các lĩnh vực thuộc phạm vi quản lý nhà nước cùa Bộ Xây dựng).
Hoạt động thanh tra xây dựng do các cơ quan thanh tra có thẩm quyền thực hiện nhàm phục vụ hoạt động quản lý của nhà nước về xây dựng, đảm bảo quyền, nghĩa vụ và lợi ích hợp pháp của các cơ quan, tố chức, cá nhân. Hoạt động của thanh tra xây dựng được chia thành hai nhóm: Thanh tra hành chính và thanh tra chuyên ngành. Thanh tra hành chính là hoạt động thanh tra trong nội bộ bộ máy nhà nước, thuộc quyền quản lý trực tiếp cùa bộ xây dựng, sở xây dựng. Từ quan niệm chung về hoạt động thanh tra chuyên ngành nói trên, có thể quan niệm: Thanh tra chuyên ngành Xây đựng là hoạt động thanh tra của cơ quan nhà nước cỏ thâm quyền quán lý trong lĩnh vực xây dựng đoi với cơ quan, tô chức, cá nhân trong việc chấp hành pháp luật chuyên ngành Xây dựng, quy định về chuyên môn - kỹ thuật, quy tắc quản lý thuộc ngành, lĩnh vực xây dựng.
Thanh tra xây dựng là hoạt động của chủ thể quản lí nhà nước nhằm kiểm tra xem xét việc làm cũa các cơ quan, tổ chức, đơn vị, cá nhân hoạt động trong lĩnh vực xây dựng. Thanh tra xây dựng thường được thực hiện bởi cơ quan nhà nước có thẩm quyền theo một trình tự, thủ tục do pháp luật quy định đe giúp cho nhà quản lí trong lĩnh vực xây dựng đạt được mục tiêu nhiệm vụ đã đặt ra. Đặc diêm của thanh tra chuyên ngành Xây dựng Hoạt động thanh tra chuyên ngành Xây dựng là một bộ phận của hoạt động thanh tra nhà nước nên hoạt động thanh tra chuyên ngành ngoài mang những đặc điểm chung của thanh tra nhà nước còn mang đặc điểm thể hiện tính chất đặc trưng, là dấu hiệu để phân biệt với các hoạt động thanh tra hành chính, kiểm tra đảng. Qua nghiên cứu, tác giả nhận thấy thanh tra chuyên ngành Xây dựng có những đặc điểm như sau: Thứ nhất, hoạt động thanh tra chuyên ngành Xây dựng gắn liền với hoạt động quán lý nhà nước của các chủ thể được giao chức năng quản lý trong lĩnh vực xây dựng.
Cũng như những lĩnh vực quản lý nhà nước khác, lĩnh vực xây dựng đòi hởi phải có hoạt động thanh tra chuyên ngành phù hợp để bảo đảm được tính linh hoạt, kịp thời trong phát hiện và xử lý hành vi vi phạm pháp luật của các cơ quan, tố chức, cá nhân trong việc chấp hành các quy định về quản lý nhà nước trong lĩnh vực xây dựng. Chính vì vậy, nói đến thanh tra chuyên ngành nói chung và thanh tra chuyên ngành Xây dựng nói riêng, cần hiểu rộng hơn so với quy định của thanh tra chuyên ngành trong Luật Thanh tra 2010. về bản chất, thanh tra chuyên ngành Xây dựng là một loại hình hoạt động kiểm tra hành chính, do đó các cơ quan, tổ chức, đơn vị nói chung được trao quyền quản lý trong lĩnh vực xây dựng thì đều có thể có hoạt động thanh tra chuyên ngành Xây dựng. Đối tượng thanh tra của hoạt động thanh tra chuyên ngành Xây dựng là cơ quan, tổ chức, đơn vị, cá nhân có nghĩa vụ tuân thủ và chấp hành pháp luật về quản lý, các quy định, tiêu chuẩn chuyên môn trong lĩnh vực xây dựng.
Đây là những điểm khác biệt về cả nội dung và đối tượng của thanh tra chuyên ngành Xây dựng so với thanh tra hành chính. Nội dung của thanh tra hành chính là viêc thưc hiên chức trách, nhiêm vu của các chủ thể đươc trao 11 quyên trên cơ sở sự phân công, phân câp quản lý. Đôi tượng của thanh tra hành chính chỉ là các chủ thể có thẩm quyền áp dụng pháp luật.