ĐẶT VẤN ĐỀ Thu hải đƣờng (Begonia) là tên của một chi trong họ thực vật có hoa Begoniaceae.400 loài, chi Thu hải đƣờng (Begonia) là một trong mƣời chi thực vật hạt kín lớn nhất, chúng sinh sống trong khu vực nhiệt đới và cận nhiệt đới ẩm ƣớt, tại Nam và Trung Mỹ, châu Phi và miền Nam châu Á. Ở Việt Nam có khoảng 70 loài , phân bổ chủ yếu ở rừng thƣờng xanh nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới. Các loài sống trên cạn thƣờng là loại thân rễ hay thân củ. Hoa của chúng thƣờng to và sặc sỡ, có màu từ trắng, hồng, đỏ tƣơi hay vàng.
Ngoài ra, giống Thu hải đƣờng có tên gọi là hoa Kim Chính Nhật là quốc hoa biểu tƣợng của Cộng hòa dân chủ nhân dân Triều Tiên. Thu hải đƣờng ngoài tác dụng làm cảnh, từ xa xƣa cha ông ta đã sử dụng nó làm thuốc chữa bệnh và làm rau ăn. Theo dân gian, cây Thu hải đƣờng lá rìa (Begonia laciniata Roxb) đƣợc dùng làm thuốc trị cảm mạo, viêm nhánh khí quản cấp tính, viêm khớp xƣơng do phong thấp, đòn ngã nội thƣơng ứ đau, bế kinh, gan lách sƣng to. Dùng ngoài trị rắn độc cắn, đòn ngã sƣng đau.
Dân gian còn dùng lá giã ra hơ nóng đắp sƣng tấy mụn nhọt. Cây Thu hải đƣờng chân vịt (Begonia palmata D.Don) và Thu hải đƣờng xẻ (Begonia pedatifida H.Lév) dùng làm rau ăn. Tuy đƣợc trồng phổ biến và rộng rãi nhƣng đa số đƣợc nhập về từ Trung Quốc và Đài Loan, hiện chƣa có nhiều tài liệu, nghiên cứu về chi Thu hải đƣờng (Begonia) tại Việt Nam nên việc trồng, phát triển và bảo tồn chúng còn gặp nhiều khó khăn. VQG Tam Đảo thuộc huyện Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc với khí hậu và điều kiện lập địa thuận lợi cho sự phát triển của chi Thu hải đƣờng.
Xã Đại Đình là một phần của VQG, nơi đây có môi trƣờng tự nhiên tuyệt vời nhƣng hiện đang mất cân bằng với sự phát triển du lịch quá mức làm ảnh hƣởng tới hệ động thực vật Nhận thức đƣợc tầm quan trọng của vấn đề trên nhóm nghiên cứu chúng tôi tiến hành thực hiện nghiên cứu đề tài “Thành phần loài và phân bố của thực vật họ Thu Hải Đường (Begoniaceae) tại khu vực Tây Thiên – Huyện Tam Đảo – Tỉnh Vĩnh Phúc” với mục tiêu xác định đƣợc thành phần loài, xây dựng bản đồ phân bố , đặc điểm khu vực phân bố của loài góp phần bổ sung cơ sở dữ liệu phục vụ công tác bảo tồn, phát triển chi Thu hải đƣờng tại xã Đại Đình nói riêng và VQG Tam Đảo nói chung. 1 Chƣơng 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1.Tổng quan về Thu hải đƣờng 1.Tổng quan về họ Thu hải đường (Begoniaceae) Họ thu hải đƣờng (Begoniaceae) là một họ thực vật có hoa. Gồm hai chi: Begonia và Hillebrandia. Trong đó, chi Hillebrandia là một chi đặc hữu của quần đảo Hawaii và chỉ có một loài duy nhất (Hillebrandia sandwicensis Oliv 1866).
Chi Begonia hiện bao gồm chi begonnia và chi Sybegonia (phân loại cũ) với số lƣợng khoảng 1.400 loài sinh trƣởng trong khu vực nhiệt đới và cận nhiệt đới của Cựu Thế giới và Tân Thế giới, Begonia là một trong mƣời chi thực vật hạt kín lớn nhất thế giới. Các loài trong chi này với đặc tính dễ trồng, hoa đẹp, dễ ghép và lai tạo giống nên đang là một trong các loài cây cảnh phổ biến và nổi tiếng nhất. Trên thế giới, các loài thuộc họ thực vật có hoa Begoniaceae (Thu hải đƣờng) nằm trong danh lục thực vật gồm có hai chi: Begonia và Hillebrandia. Danh lục thực vật họ này lên đến 2787 loài thực vật có tên khoa học đƣợc xếp vào họ Begoniaceae.
Nhƣng trong đó chỉ có 1601 loài đƣợc chấp nhận. Tại danh lục này, có 499 tên khoa học của loài không xác định trong họ Begonaceae. Tình trạng của 2787 loài trên trong họ Begoniaceae đƣợc ghi trong Danh lục thực vật nhƣ sau: Chấp nhận 1601 (57.4%) , từ đồng nghĩa 967 (34.7%), chƣa đƣợc đánh giá 219 (7. Trong số tên phổ thông các loài, 59 loài đƣợc ghi lại là không hợp lệ, 108 loài đƣợc ghi nhận là chƣa hợp lệ, 4 đƣợc ghi lại dƣới dạng một phiên bản chính tả và thêm 5 loài cho biết đã đƣợc sử dụng sai.
Đối với tất cả tên hiện nay của 3236 tên (bao gồm cả tên không xác định) của họ Begoniaceae đƣợc ghi trong Danh lục thực vật nhƣ sau: Chấp nhận 1618 (50.0%) , từ đồng nghĩa 1396 (43.1%), chƣa đƣợc đánh giá 222 (6.Tổng quan về chi Thu hải đường (Begonia) Chi Thu hải đƣờng (Begionia) là một chi lớn của họ thực vật có hoa Begoniaceae. Hiện này, chi Symbegonia đã đƣợc sát nhập vào trong Begonia. Begonia (Thu hải đƣờng) cũng là tên gọi chung cho tất cả các loài trong chi này. Trên thế giới, Thu hải đƣờng đƣợc phát hiện với khoảng 1400 loài.
Các loài trong chi này là các loại cây thân thảo sống cạn (đôi khi là biểu sinh) hay cây bụi nhỏ, sinh sống trong khu vực nhiệt đới và cận nhiệt đới ẩm ƣớt, tại Nam và Trung Mỹ, châu Phi và miền Nam châu Á. Các loài sống trên cạn thƣờng là loại thân rễ hay thân củ. Hoa của chúng thƣờng to và sặc sỡ, có màu từ trắng, hồng, đỏ tƣơi hay vàng. Chúng là loại thực vật với các hoa đực và hoa cái mọc tách rời nhau trên cùng một cây, hoa đực chứa nhiều nhị hoa, còn hoa cái có bầu nhụy ở dƣới lớn và từ 2-4 núm nhụy vặn xoắn hay phân nhánh.
Ở phần lớn các loài thì quả là loại quả nang có cánh chứa nhiều hạt nhỏ, mặc dù loại quả mọng cũng đƣợc thấy. Lá to và lốm đốm, thông thƣờng không cân đối. Do hoa sặc sỡ và các lá thƣờng là lốm đốm đầy ấn tƣợng nên nhiều loài và các cây lai ghép cũng nhƣ các giống đã đƣợc gieo trồng. Chi này có điểm lạ thƣờng ở chỗ các loài trong chi, cho dù đến từ các châu lục khác nhau, nhƣng rất dễ lai ghép với nhau và điều này đã dẫn tới sự tạo ra vô số giống khác nhau.
Các phân loại thu hải đƣờng của Hiệp hội Thu hải đƣờng Hoa Kỳ chia các loài cây này thành vài nhóm chính: giống nhƣ cây lau, giống nhƣ cây bụi, thân củ, thân rễ, thân dày, semperflorens hay rex. Phần lớn các phân loại này không tƣơng ứng với bất kỳ việc nhóm gộp/phát sinh loài theo phân loại học chính thức nào và nhiều loài/giống lai có thể có các đặc trƣng của nhiều hơn một nhóm hoặc không thể cho vào nhóm nào. Tên khoa học của chi này đƣợc đặt theo họ tên của Michel Bégon, một nhà bảo trợ ngƣời Pháp cho thực vật học. Do đặc điểm dễ lại tạo, hiện nay trên thế giới có đến hàng trăm giống lai tạo Thu hải đƣờng khác nhau.Tình hình nghiên cứu về họ Thu hải đƣờng 1.Tình hình nghiên cứu về họ Thu hải đường trên Thế Giới Lịch sử nghiên cứu thực vật họ Thu hải đƣờng (Begoniaceae) là một quá trình phát triển phức tạp của các quan điểm nghiên cứu của các nhà Khuyết 3 thực vật trên thế giới.
Các cây trong họ Thu hải đƣờng đƣợc mô tả là các loài thảo mộc mọng nƣớc lâu năm, rất ít các cây bụi. Thân rễ hoặc thân củ. Lá đơn, đa phần không đối xứng. Là cây thực vật đơn tính.
Qua các tài liệu nghiên cứu, hiện nay Thu hải đƣờng đƣợc xác nhận với khoảng 1400 loài, phân bố rộng rãi ở các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới của thế giới, với khoảng 150 loài ở Châu Phi, hơn 600 loài ở Trung và Nam Mỹ, và hơn 600 loài ở Châu Á. Do đặc tính của các loài thuộc chi Thu hải đƣờng: đến từ các quốc gia, các châu lục khác nhau nhƣng lại rất dễ lai ghép với nhau và tạo ra vô số giống khác nhau. Điều này gây chú ý mạnh mẽ tới các nhà khoa học, nhà nghiên cứu về công nghệ gen. Đến nay, đã có rất nhiều nghiên cứu về gen, thành phần cấu tạo của các loài thuộc chi Thu hải đƣờng.
Một số nghiên cứu cụ thể về chi Thu hải đƣờng tại một số nƣớc: Ở Trung Quốc: Tổng cộng có 173 loài, trong đó có 141 loài đặc hữu chủ yếu phân bố phía Nam của Chang Jiang, đặc biệt tập trung ở Đông Nam bộ và Tây Hồ Tây, với một số ít mở rộng ra Bắc Trung Quốc. Một số loài thuộc chi Thu hải đƣờng tiêu biểu nhƣ: Begonia acetosella, Begonia acetosella var.Acetosella, Begonia nantoensis,… Các tác giả đã bổ sung đƣợc hai loài mới gồm: Begonia guaniana và Begonia coelocentroides. Loài đầu tiên đƣợc H.Ma và Hong Z.Li mô tả từ Vân Nam năm 2006, tại đây Thu hải đƣờng đƣợc phát hiện trên các vách núi đá ẩm ƣớt dƣới rừng tre cao 500m. Ở Hồng Công, có 3 loài thuộc chi Thu hải đƣờng đƣợc tìm thấy gồm: Begonia laciniata, Begonia palmate (Thu hải đƣờng chân vịt), Begonia bowringiana đƣợc D.Don miêu tả khoa học đầu tiên năm 1825.
Ở Đài loan, phát hiện 18 loài tại quốc gia này nhƣ: Begonia austrotaiwanensis, Begonia fenicis, Begonia ravenii,… đều đƣợc C.Peng mô tả khoa học đầu tiên năm 2005. Các dự án đang hoạt động trên Begonia tại RBGE bao gồm: + Một số chuyên khảo về loài Begonia Sumatran (M.Girmansyah (Bogor)) 4 + Sinh thái học của Begonia xen canh (P.Richardson) + Ảnh hƣởng Ảnh hƣởng của bão và kiến tạo kiến tạo lên quần thể quần đảo Philippines bởi Begonia (M.-I Peng) + Sinh học của Sri Lanka ( L. Hughes) + Xem thêm Phát triển Tiến hóa và Nghiên cứu Genomic của chúng tôi về Begonia Một số ấn phẩm về Begonia: + Hughes, M. (2015) Miocene đến thuộc địa Pleistocen thuộc Quần đảo Phi Luật Tân của Begonia.
Baryandra (Begoniaceae) + Moonlight, PW, Richardson, JE, Tebbitt, MC, Thomas, DC, Hollands, R. Các mô hình đa dạng hóa quy mô toàn cầu trong một chi lớn đa dạng: sinh học của Begonia Xoá Xoan. Một bộ phận mới ( Begonia phái Oligandrae ) và một loài mới ( Begonia pentandra sp.) Ở Begoniaceae từ New Guinea. + Thomas, DC, Hughes, M., Ardi, WH, Rajbhandary, S., Twyford, AD, và Richardson, JE (2011).
Sự phân tán từ Tây sang Đông và sự đa dạng hóa nhanh chóng của một chi Begoniaceae (Begoniaceae) trong quần đảo Malesia. + Forrest, LL, Hughes, M. Phylogeny của Begonia Sử dụng hạt nhân ribosome Chuỗi dữ liệu và đặc điểm hình thái. + Tebbitt MC & Dickson JH 2000.
Các mô tả đã đƣợc sửa đổi và bài tập phân chia lại một số begonia châu Á (Begoniaceae).Tình hình nghiên cứu về họ Thu hải đường ở Việt Nam Chi Begonia (Thu hải đƣờng) trên thế giới có khoảng 1400 loài. Ở Việt Nam có khoảng 70, toàn bộ đều là cây thân thảo, phân bổ chủ yếu ở rừng thƣờng xanh nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới.