Tổng quan nghiên cứu

Nghiên cứu về bạo lực gia đình có quy mô toàn quốc tại Việt Nam cho thấy có tới 58% phụ nữ từng chịu ít nhất một trong ba hình thức bạo lực gồm thể xác, tình dục hoặc tinh thần từ người chồng. Đáng lo ngại hơn, 87% nạn nhân bạo lực gia đình chưa từng tìm kiếm sự trợ giúp từ các dịch vụ công hoặc cơ quan chức năng mà chọn cách chịu đựng âm thầm. Ở góc độ kinh tế - xã hội, tổn thất do bạo lực gia đình gây ra ước tính làm sụt giảm khoảng hơn 10% tổng thu nhập của các hộ gia đình liên quan và gây thiệt hại tương đương 1,41% tổng sản phẩm quốc nội (GDP) của cả nước.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm xuất phát từ thực trạng phần lớn các chương trình can thiệp xã hội trước đây chỉ tập trung vào việc bảo vệ và hỗ trợ nạn nhân là phụ nữ, ví dụ như xây dựng nhà tạm lánh hoặc đào tạo kỹ năng ứng phó, mà bỏ quên việc tác động trực tiếp vào căn nguyên gốc rễ: người gây ra bạo lực. Mục tiêu cụ thể của luận văn là hệ thống hóa cơ sở lý luận về tham vấn tâm lý cho người chồng có hành vi bạo lực, khảo sát thực tiễn tiếp cận và thực hành quy trình tham vấn trên các ca điển hình, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp tham vấn tâm lý hiệu quả nhằm thay đổi nhận thức và loại bỏ hành vi bạo lực.

Phạm vi nghiên cứu được triển khai thực địa tại địa bàn phường Yên Hòa, quận Cầu Giấy, thành phố Hà Nội trong giai đoạn hoàn thành năm 2017. Công trình mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi chuyển dịch lăng kính từ trừng phạt pháp lý đơn thuần sang can thiệp tâm lý mang tính nhân văn, chứng minh rằng can thiệp sớm vào người gây bạo lực có thể giúp giảm thiểu bền vững nguy cơ tái diễn hành vi bạo hành trong gia đình.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết cốt lõi là Liệu pháp Thân chủ Trọng tâm của Carl Rogers, với quan điểm nền tảng rằng hành vi bạo lực không phải là bản chất bẩm sinh bất biến mà là hành vi tập nhiễm sai lệch trong quá trình tương tác xã hội. Khi được nhà tham vấn tiếp nhận với thái độ chấp nhận vô điều kiện và thấu cảm sâu sắc, thân chủ sẽ gỡ bỏ cơ chế phòng vệ tâm lý để tự nhận thức và chuyển đổi hành vi. Đồng thời, nghiên cứu tham chiếu mô hình can thiệp BIPs (Batterer Intervention Programs) từ Hoa Kỳ và mô hình nhóm MEND của tổ chức Wellspring Family Services nhằm giải tỏa các xung đột về vai trò giới.

Nghiên cứu xác lập và làm rõ các khái niệm then chốt:

  • Hành vi bạo lực gia đình: Hành vi cố ý của thành viên gia đình gây tổn hại hoặc có khả năng gây tổn hại về thể chất, tinh thần, kinh tế và tình dục theo Khoản 2 Điều 1 Luật Phòng, chống bạo lực gia đình năm 2007.
  • Tham vấn tâm lý cho người gây bạo lực: Tiến trình tương tác chuyên môn dựa trên nguyên tắc đạo đức nghề nghiệp nhằm khơi dậy động lực tự thân của người chồng để điều chỉnh hành vi.
  • Tổ hợp 5 kỹ năng tham vấn chuyên sâu: Lắng nghe tích cực, Đặt câu hỏi mở, Thấu cảm, Phản hồi (bao gồm phản hồi nội dung, phản hồi cảm xúc, phản hồi soi sáng) và Kỹ năng đương đầu (đối chất có định hướng).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp nghiên cứu trường hợp làm trọng tâm kết hợp với phương pháp phỏng vấn sâu và thảo luận nhóm. Cỡ mẫu nghiên cứu chính gồm 2 người chồng trực tiếp có hành vi bạo lực gia đình tại địa bàn nghiên cứu. Phương pháp chọn mẫu có chủ đích dựa trên 3 tiêu chí nghiêm ngặt: thân chủ tự nguyện tham gia tham vấn, thời điểm xảy ra vụ bạo lực gần nhất không quá 6 tháng và tiến trình tham vấn tuyệt đối không gây nguy hiểm cho người vợ. Ngoài ra, mẫu phụ trợ gồm 3 chuyên viên tham vấn giàu kinh nghiệm từ Trung tâm CSAGA và 3 cán bộ phụ trách công tác phòng chống bạo lực gia đình tại địa phương.

Lý do lựa chọn phương pháp nghiên cứu trường hợp chuyên sâu là vì bạo lực gia đình là vấn đề nhạy cảm, phức tạp, đòi hỏi phải bóc tách từng lớp cấu trúc tâm lý bên trong, lịch sử tập nhiễm hành vi và áp lực văn hóa phụ hệ. Quy trình can thiệp được chuẩn hóa qua 6 giai đoạn: Thiết lập mối quan hệ tin cậy; Thu thập thông tin và xác định vấn đề; Lựa chọn giải pháp và lập kế hoạch; Triển khai thực hiện; Lượng giá và kết thúc; Theo dõi duy trì sau tham vấn với mốc thời gian đánh giá định kỳ sau 2 tháng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình thực hành tham vấn trên 2 trường hợp người chồng có hành vi bạo lực mang lại các kết quả nổi bật sau:

Thứ nhất, 100% người chồng tham gia nghiên cứu đều mang nặng định kiến về quyền lực gia trưởng và chịu áp lực tâm lý nặng nề giữa kỳ vọng xã hội về vai trò trụ cột với năng lực thực tế. Khi gặp thất bại trong đời sống hoặc mất kiểm soát cảm xúc, họ sử dụng bạo lực như một công cụ bù trừ để thiết lập quyền kiểm soát đối với bạn đời.

Thứ hai, việc áp dụng linh hoạt kỹ năng phản hồi cảm xúc kết hợp kỹ năng đương đầu tạo ra bước ngoặt nhận thức rõ nét. Khi nhà tham vấn chỉ ra mâu thuẫn giữa mong muốn gia đình hòa thuận với hành vi đánh vợ khi say xỉn, thân chủ đã từ bỏ việc đổ lỗi cho hoàn cảnh hoặc người vợ. Cả 2 thân chủ đều chấm dứt hoàn toàn 100% các hành vi bạo lực thể xác và giảm hơn 80% các xung đột lời nói gay gắt trong thời gian 2 tháng theo dõi sau can thiệp.

Thứ ba, nghiên cứu ghi nhận tham vấn cá nhân mang lại hiệu quả an toàn và bền vững vượt trội so với tham vấn cặp đôi. Trong bối cảnh bạo lực gia đình, việc tham vấn chung vợ chồng khi người chồng chưa thay đổi nhận thức dễ kích hoạt các phản ứng bạo lực trả đũa sau buổi can thiệp.

Thảo luận kết quả

Dữ liệu can thiệp cho thấy sự biến chuyển nhận thức của thân chủ qua từng giai đoạn có thể được trực quan hóa rõ ràng qua bảng lượng giá 6 chỉ báo hành vi: từ việc nhận diện cơn giận, mức độ hạ nhiệt bùng phát, đến việc tự nguyện chia sẻ việc nhà và tài chính. Đồng thời, cấu trúc các dạng bạo lực được phân lập qua biểu đồ phân nhóm gồm: bạo lực thể chất (chiếm tỷ lệ phát hiện cao nhất trong các vụ can thiệp can sự), bạo lực tinh thần, bạo lực kinh tế và bạo lực tình dục.

Nguyên nhân cốt lõi dẫn đến hành vi bạo lực của người chồng thường xuất phát từ trải nghiệm ấu thơ từng chứng kiến bạo lực gia đình gốc hoặc chịu ảnh hưởng bởi tư tưởng trọng nam khinh nữ kéo dài. Kết quả này hoàn toàn tương thích với các phát hiện từ chương trình MEND quốc tế và dự án Nam giới trách nhiệm của tổ chức CCIHP tại Việt Nam. Điểm mấu chốt quyết định thành công của ca tham vấn nằm ở việc nhà tham vấn giữ vững thái độ trung lập, không phán xét, từ đó giúp người chồng cởi mở chia sẻ góc khuất nội tâm và học cách kiểm soát xung động giận dữ bằng các kỹ thuật giải tỏa phi bạo lực.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao hiệu quả phòng chống bạo lực gia đình tại Việt Nam, các giải pháp mang tính hành động cụ thể được đề xuất như sau:

Thứ nhất, chuẩn hóa và nhân rộng quy trình tham vấn tâm lý chuyên biệt 6 giai đoạn dành cho người gây bạo lực tại hệ thống các trung tâm trợ giúp xã hội và các tổ chức phi chính phủ. Đặt mục tiêu hỗ trợ can thiệp tâm lý thành công cho ít nhất 70% trường hợp nam giới có hành vi bạo lực được tiếp cận trong giai đoạn 2018 - 2023, do các chuyên gia tâm lý học lâm sàng và công tác xã hội chủ trì.

Thứ hai, thiết lập và mở rộng mô hình đường dây nóng tư vấn miễn phí 24/7 dành riêng cho nam giới, học tập kinh nghiệm thành công từ Trung tâm CSAGA. Tổ chức định kỳ các câu lạc bộ sinh hoạt chuyên đề Nam giới trách nhiệm tại các cụm dân cư nhằm xây dựng môi trường chia sẻ kỹ năng quản trị cảm xúc và giải quyết bất đồng vợ chồng, với sự điều phối của Hội Liên hiệp Phụ nữ và Đoàn Thanh niên.

Thứ ba, triển khai các chương trình tập huấn nâng cao năng lực chuyên môn định kỳ hàng năm cho hơn 500 cán bộ tư pháp, công an và cán bộ xã hội cấp phường, xã. Nội dung tập huấn tập trung vào kỹ năng nhận diện, phân loại hành vi bạo lực và kỹ năng tham vấn ban đầu, tránh việc hòa giải cơ học hoặc quy chụp đổ lỗi cho nạn nhân.

Thứ tư, hoàn thiện khung chính sách và văn bản pháp luật, trong đó Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội phối hợp với Bộ Tư pháp nghiên cứu bổ sung quy định áp dụng biện pháp giáo dục, tham vấn tâm lý bắt buộc đối với người có hành vi bạo lực gia đình trong Luật Phòng, chống bạo lực gia đình sửa đổi.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị ứng dụng thực tiễn cao cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

  1. Học viên, sinh viên và nghiên cứu sinh chuyên ngành Tâm lý học, Công tác xã hội và Xã hội học: Cung cấp nguồn tư liệu học thuật phong phú về kỹ năng tham vấn chuyên sâu, các ca lâm sàng mẫu và phương pháp nghiên cứu trường hợp chuẩn mực.
  2. Chuyên viên tham vấn tâm lý và cán bộ can thiệp tại các tổ chức phi chính phủ (như CSAGA, CCIHP, UNFPA): Sử dụng khung kỹ thuật 5 bước can thiệp và các nguyên tắc đạo đức nghề nghiệp để thiết kế các buổi làm việc thực tế với đối tượng thân chủ nam giới phức tạp.
  3. Cán bộ Hội Liên hiệp Phụ nữ, cán bộ tư pháp và lực lượng công an cấp cơ sở: Tham khảo cách tiếp cận tâm lý nhân văn để nâng cao chất lượng công tác hòa giải, chuyển đổi từ tư duy xử lý hành chính sang trợ giúp thay đổi nhận thức lâu dài cho người gây bạo lực.
  4. Các nhà hoạch định chính sách xã hội và bình đẳng giới: Khai thác luận cứ khoa học và các số liệu thực chứng để xây dựng các chương trình mục tiêu quốc gia về phòng ngừa bạo lực trên cơ sở giới.

Câu hỏi thường gặp

  1. Vì sao can thiệp tâm lý cho người chồng gây bạo lực lại mang tính quyết định trong phòng chống bạo lực gia đình? Bởi vì việc chỉ hỗ trợ nạn nhân phụ nữ là giải quyết phần ngọn của vấn đề. Có tới 87% phụ nữ chịu đựng bạo lực trong im lặng, do đó tác động trực tiếp vào nhận thức và hành vi của người chồng mới triệt tiêu được nguồn cơn gốc rễ gây ra bạo lực, bảo vệ an toàn bền vững cho gia đình.

  2. Kỹ năng tham vấn nào đóng vai trò then chốt nhất khi làm việc với người gây bạo lực? Kỹ năng đương đầu kết hợp với thấu cảm là then chốt nhất. Nhà tham vấn trước hết phải tạo cảm giác an toàn, không phán xét để thân chủ bộc lộ nội tâm, sau đó khéo léo sử dụng kỹ năng đương đầu để chỉ ra mâu thuẫn giữa hành vi đánh đập và mong muốn xây dựng gia đình hạnh phúc của chính họ.

  3. Tại sao tham vấn cặp đôi lại bị hạn chế áp dụng trong các vụ bạo lực gia đình? Thực tế tại Hoa Kỳ có khoảng 20 bang cấm sử dụng tham vấn cặp đôi trong bạo lực gia đình. Khi có mặt người thứ ba, người gây bạo lực có xu hướng chối bỏ, đổ lỗi cho người vợ, dẫn đến nguy cơ người vợ bị bạo hành nghiêm trọng hơn ngay sau khi kết thúc buổi tham vấn.

  4. Mẫu nghiên cứu thực địa của luận văn được tuyển chọn dựa trên những tiêu chí nào? Nghiên cứu lựa chọn 2 ca người chồng có hành vi bạo lực dựa trên 3 tiêu chuẩn bắt buộc: tham gia hoàn toàn tự nguyện, vụ bạo lực gần nhất xảy ra trong vòng 6 tháng và đảm bảo việc tham vấn không gây bất kỳ rủi ro an toàn nào cho người vợ, kết hợp phỏng vấn 6 chuyên gia và cán bộ địa phương.

  5. Hiệu quả của một ca tham vấn thay đổi hành vi bạo lực được đánh giá bằng những tiêu chí nào? Hiệu quả được lượng giá qua việc người chồng chấm dứt hoàn toàn bạo lực thể xác trong ít nhất 2 tháng theo dõi, hạ nhiệt các cơn nóng giận, chủ động nhận trách nhiệm, cải thiện kỹ năng giao tiếp với vợ con và có sự xác nhận tiến bộ từ phía người vợ cùng chính quyền khu dân cư.

Kết luận

  • Luận văn đóng góp hệ thống lý luận chuyên sâu và mới mẻ về tham vấn tâm lý cho người chồng có hành vi bạo lực gia đình trong bối cảnh văn hóa Việt Nam.
  • Khẳng định tính ưu việt của thuyết Thân chủ Trọng tâm và bộ 5 kỹ năng tham vấn trong việc hóa giải các xung đột nội tâm và triệt tiêu hành vi bạo lực.
  • Chứng minh tính khả thi của quy trình tham vấn 6 bước qua 2 ca can thiệp thực tế với tỷ lệ chấm dứt bạo lực thể chất đạt 100% trong thời gian theo dõi.
  • Đưa ra hệ thống tiêu chí lượng giá khoa học gồm 6 chỉ báo giúp kiểm soát và đánh giá mức độ an toàn sau tham vấn.
  • Đề xuất mô hình can thiệp đa ngành kết hợp giữa chuyên gia tâm lý, cán bộ cơ sở và các tổ chức xã hội nhằm giải quyết toàn diện vấn đề bạo lực giới.

Trong giai đoạn tiếp theo, các nghiên cứu cần tiếp tục mở rộng quy mô thử nghiệm can thiệp trên 50 đến 100 ca tại nhiều vùng địa lý khác nhau để hoàn thiện bộ cẩm nang quy chuẩn quốc gia. Hãy đẩy mạnh ứng dụng tham vấn tâm lý cho người gây bạo lực ngay hôm nay nhằm kiến tạo môi trường gia đình an toàn, bình đẳng và hạnh phúc bền vững.