Luận văn thạc sĩ luật học thẩm quyền giải quyết tranh chấp của trọng tài theo pháp luật của một số nước trong khu vực châu á và kinh nghiệm đối với việt nam

Khám phá thẩm quyền giải quyết tranh chấp của trọng tài tại một số nước châu Á và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam trong luận văn thạc sĩ luật học.

• Tác giả: Phạm Chí Dũng
• Người hướng dẫn: TS. Trần Minh Ngọc
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật quốc tế
• Đề tài: Thẩm Quyền Giải Quyết Tranh Chấp Của Trọng Tài Theo Pháp Luật Của Một Số Nước Trong Khu Vực Châu Á Và Bài Học Cho Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ luật học
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• Trang phụ bìa
• Lời cam đoan
• Danh mục các chữ viết tắt
• Danh mục các bảng
• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ THẨM QUYỀN GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP CỦA TRỌNG TÀI
• 1.1. Khái quát chung về trọng tài
• 1.1.1. Khái niệm trọng tài
• 1.1.2. Các loại trọng tài
• 1.1.3. Tố tụng trọng tài
• 1.1.4. Sự khác biệt giữa tố tụng trọng tài và tố tụng tòa án trong giải quyết tranh chấp thương mại quốc tế
• 1.1.5. Ưu thế của giải quyết tranh chấp bằng trọng tài so với tòa án
• 1.2. Khái niệm thẩm quyền giải quyết tranh chấp của trọng tài
• 2. Chương 2: THẨM QUYỀT GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP CỦA TRỌNG TÀI THEO PHÁP LUẬT MỘT SỐ NƯỚC TRONG KHU VỰC CHÂU Á VÀ VIỆT NAM
• 2.1. Nội dung pháp luật trọng tài của một số nước trong khu vực Châu Á về thẩm quyền xét xử của trọng tài
• 2.1.1. Cơ sở thẩm quyền giải quyết tranh chấp của trọng tài
• 2.1.2. Quan hệ tranh chấp thuộc thẩm quyền giải quyết của trọng tài
• 2.2. Pháp luật trọng tài Việt Nam về thẩm quyền giải quyết tranh chấp của trọng tài
• 2.2.1. Các vấn đề pháp lý liên quan đến thẩm quyền giải quyết tranh chấp của trọng tài
• 2.2.2. Những hạn chế của quy định pháp luật Việt Nam về thẩm quyền giải quyết tranh chấp của trọng tài
• 3. Chương 3: GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VIỆT NAM VỀ THẨM QUYỀN GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP CỦA TRỌNG TÀI
• 3.1. Thực trạng hoạt động giải quyết tranh chấp bằng trọng tài tại Việt Nam
• 3.2. Các nguyên tắc hoàn thiện pháp luật Việt Nam về thẩm quyền giải quyết tranh chấp của trọng tài
• 3.3. Giải pháp hoàn thiện quy định pháp luật Việt Nam về thẩm quyền giải quyết tranh chấp của trọng tài
• 3.3.1. Về phạm vi thẩm quyền giải quyết tranh chấp của trọng tài
• 3.3.2. Thống nhất các văn bản pháp luật về thẩm quyền giải quyết tranh chấp của trọng tài
• 3.3.3. Sửa đổi tên gọi của Luật Trọng tài Thương mại
• 3.3.4. Tiếp thu kinh nghiệm pháp luật trọng tài của các nước trên thế giới
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Lý luận chung về thẩm quyền giải quyết tranh chấp của trọng tài

Thẩm quyền giải quyết tranh chấp của trọng tài là một khía cạnh quan trọng trong pháp luật trọng tài. Thẩm quyền này được xác định bởi sự tự nguyện của các bên tranh chấp và các quy định pháp luật liên quan. Trọng tài thương mại là phương thức giải quyết tranh chấp được các bên thỏa thuận, và phán quyết của trọng tài có giá trị bắt buộc. Điều này khác biệt với các phương thức giải quyết tranh chấp khác như tòa án, nơi không yêu cầu sự đồng ý của các bên. Luật trọng tài quy định rõ ràng về các hình thức và quy trình tố tụng, đảm bảo tính chính xác và khách quan trong việc giải quyết tranh chấp. Việc hiểu rõ về thẩm quyền của trọng tài giúp các bên có thể lựa chọn phương thức giải quyết tranh chấp phù hợp, từ đó nâng cao hiệu quả trong hoạt động thương mại.

1.1. Khái niệm trọng tài

Trọng tài được định nghĩa là phương thức giải quyết tranh chấp thông qua một bên trung gian, nơi các bên tranh chấp đồng ý đưa vụ việc của mình ra giải quyết. Theo Luật TTTM 2010, trọng tài thương mại là phương thức giải quyết tranh chấp do các bên thỏa thuận và được thực hiện theo quy định của pháp luật. Trọng tài có những đặc điểm nổi bật như tính tự nguyện, tính tài phán và giá trị chung thẩm của phán quyết. Điều này tạo ra sự khác biệt rõ rệt giữa trọng tài và các phương thức giải quyết tranh chấp khác, như tòa án hay hòa giải. Sự tự nguyện trong việc đưa tranh chấp ra trọng tài là yếu tố quyết định, giúp các bên có quyền lựa chọn trọng tài viên và quy trình tố tụng phù hợp với nhu cầu của mình.

1.2. Các loại trọng tài

Trọng tài có thể được chia thành hai loại chính: trọng tài vụ việc và trọng tài quy chế. Trọng tài vụ việc là loại hình do các bên tự thành lập để giải quyết tranh chấp cụ thể, không theo quy tắc của tổ chức trọng tài nào. Điều này mang lại sự linh hoạt cho các bên trong việc lựa chọn trọng tài viên và quy trình tố tụng. Ngược lại, trọng tài quy chế thường được thực hiện theo quy tắc của một tổ chức trọng tài, đảm bảo tính chuyên nghiệp và quy trình rõ ràng hơn. Việc lựa chọn giữa hai loại hình này phụ thuộc vào nhu cầu và điều kiện cụ thể của các bên tranh chấp. Sự phát triển của trọng tài thương mại tại các nước châu Á cho thấy sự gia tăng trong việc lựa chọn trọng tài như một phương thức giải quyết tranh chấp hiệu quả.

II. Thẩm quyền giải quyết tranh chấp của trọng tài theo pháp luật một số nước trong khu vực châu Á và Việt Nam

Pháp luật về trọng tài tại các nước châu Á như Singapore, Hàn Quốc, và Trung Quốc có nhiều điểm tương đồng và khác biệt với pháp luật Việt Nam. Thẩm quyền giải quyết tranh chấp của trọng tài tại các nước này thường được quy định rõ ràng trong các văn bản pháp luật, tạo điều kiện thuận lợi cho việc giải quyết tranh chấp. Singapore, với hệ thống pháp luật hiện đại và minh bạch, đã trở thành trung tâm trọng tài quốc tế, thu hút nhiều doanh nghiệp lựa chọn trọng tài để giải quyết tranh chấp. Trong khi đó, pháp luật Việt Nam vẫn còn nhiều hạn chế, đặc biệt là trong việc mở rộng thẩm quyền của trọng tài. Việc nghiên cứu và so sánh các quy định pháp luật giữa các nước sẽ giúp Việt Nam có những điều chỉnh phù hợp nhằm nâng cao hiệu quả của trọng tài thương mại.

2.1. Nội dung pháp luật trọng tài của một số nước trong khu vực châu Á

Pháp luật trọng tài của các nước như Nhật Bản, Ấn Độ và Hàn Quốc đã có những quy định tiên tiến về thẩm quyền giải quyết tranh chấp. Các nước này thường quy định rõ ràng về quyền hạn của trọng tài viên, quy trình tố tụng và các hình thức trọng tài. Nhật Bản, với hệ thống pháp luật chặt chẽ, đã phát triển mạnh mẽ các tổ chức trọng tài, tạo điều kiện thuận lợi cho việc giải quyết tranh chấp. Ấn Độ cũng đã có những cải cách đáng kể trong pháp luật trọng tài, nhằm thúc đẩy việc sử dụng trọng tài trong giải quyết tranh chấp thương mại. Những kinh nghiệm này có thể là bài học quý giá cho Việt Nam trong việc hoàn thiện pháp luật trọng tài.

2.2. Pháp luật trọng tài Việt Nam về thẩm quyền giải quyết tranh chấp

Pháp luật trọng tài Việt Nam, mặc dù đã có những bước tiến đáng kể với Luật Trọng tài thương mại 2010, vẫn còn tồn tại nhiều hạn chế. Các quy định về thẩm quyền giải quyết tranh chấp chưa thực sự rõ ràng, dẫn đến sự thiếu hụt trong việc áp dụng thực tiễn. Nhiều doanh nghiệp vẫn chưa tin tưởng vào trọng tài như một phương thức giải quyết tranh chấp hiệu quả. Việc nghiên cứu và phân tích các quy định hiện hành sẽ giúp chỉ ra những điểm cần cải thiện, từ đó đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả của trọng tài thương mại tại Việt Nam.

III. Giải pháp hoàn thiện pháp luật Việt Nam về thẩm quyền giải quyết tranh chấp của trọng tài

Để nâng cao hiệu quả của thẩm quyền giải quyết tranh chấp của trọng tài tại Việt Nam, cần có những giải pháp cụ thể nhằm hoàn thiện pháp luật. Trước hết, cần rà soát và sửa đổi các quy định hiện hành để đảm bảo tính minh bạch và rõ ràng trong việc xác định thẩm quyền của trọng tài. Thứ hai, cần tăng cường công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức của doanh nghiệp về lợi ích của trọng tài trong giải quyết tranh chấp. Cuối cùng, việc học hỏi từ kinh nghiệm của các nước châu Á sẽ giúp Việt Nam có những điều chỉnh phù hợp, từ đó tạo ra một môi trường pháp lý thuận lợi cho hoạt động trọng tài.

3.1. Thực trạng hoạt động giải quyết tranh chấp bằng trọng tài tại Việt Nam

Hoạt động giải quyết tranh chấp bằng trọng tài tại Việt Nam hiện nay còn nhiều hạn chế. Mặc dù Luật Trọng tài thương mại 2010 đã tạo ra khung pháp lý cho hoạt động này, nhưng thực tế cho thấy số lượng vụ tranh chấp được giải quyết bằng trọng tài vẫn còn thấp. Nguyên nhân chủ yếu là do sự thiếu tin tưởng của doanh nghiệp vào trọng tài, cũng như những bất cập trong quy định pháp luật. Việc phân tích thực trạng này sẽ giúp chỉ ra những điểm yếu cần khắc phục để nâng cao hiệu quả của trọng tài thương mại tại Việt Nam.

3.2. Giải pháp hoàn thiện quy định pháp luật Việt Nam về thẩm quyền giải quyết tranh chấp của trọng tài

Để hoàn thiện quy định pháp luật về thẩm quyền giải quyết tranh chấp của trọng tài, cần thực hiện một số giải pháp như: sửa đổi, bổ sung các quy định pháp luật hiện hành để đảm bảo tính đồng bộ và thống nhất; tăng cường đào tạo, bồi dưỡng cho các trọng tài viên nhằm nâng cao chất lượng giải quyết tranh chấp; và xây dựng các cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp trong việc lựa chọn trọng tài. Những giải pháp này sẽ góp phần nâng cao hiệu quả của trọng tài thương mại tại Việt Nam, từ đó thu hút nhiều doanh nghiệp hơn đến với phương thức giải quyết tranh chấp này.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Sự gia tăng nhanh chóng của thương mại toàn cầu và các dòng vốn đầu tư xuyên quốc gia đã kéo theo số lượng tranh chấp thương mại quốc tế ngày càng phức tạp. Trong các phương thức giải quyết tranh chấp lựa chọn (ADR), trọng tài thương mại luôn khẳng định vị thế vượt trội nhờ tính bảo mật, tính linh hoạt và khả năng công nhận phán quyết tại hơn 120 quốc gia theo Công ước New York năm 1958. Thực tiễn tại khu vực Châu Á ghi nhận sự tăng trưởng bùng nổ của các trung tâm trọng tài quốc tế, tiêu biểu như Ủy ban Trọng tài Thương mại và Kinh tế Quốc tế Trung Quốc (CIETAC) khi số vụ thụ lý tăng từ 203 vụ năm 1990 lên 1.352 vụ vào năm 2010, hay Trung tâm Trọng tài Quốc tế Hồng Kông (HKIAC) tăng từ 240 vụ năm 1998 lên 602 vụ năm 2008.

Tuy nhiên, tại Việt Nam giai đoạn 2004 - 2009, hoạt động trọng tài thương mại vẫn chưa thực sự phát triển tương xứng với tiềm năng kinh tế, xuất phát từ những rào cản pháp lý về thẩm quyền xét xử theo Pháp lệnh Trọng tài Thương mại năm 2003. Việc Quốc hội thông qua Luật Trọng tài thương mại năm 2010 (có hiệu lực từ ngày 01/01/2011) đã đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong việc mở rộng thẩm quyền xét xử của trọng tài.

Nghiên cứu tập trung giải quyết vấn đề cốt lõi về thẩm quyền giải quyết tranh chấp của trọng tài thông qua việc phân tích, đối chiếu pháp luật trọng tài của 5 quốc gia và vùng lãnh thổ tiêu biểu tại Châu Á bao gồm Singapore, Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc và Ấn Độ. Mục tiêu trọng tâm là làm rõ cơ sở pháp lý, phạm vi thẩm quyền và các nguyên tắc tài phán hiện đại, từ đó rút ra bài học kinh nghiệm sâu sắc nhằm hoàn thiện khung pháp lý và nâng cao hiệu quả thực thi trọng tài tại Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng lý thuyết quyền tự do thỏa thuận ý chí (Party Autonomy Theory) và thuyết quyền tài phán tư (Private Jurisdictional Theory) trong tư pháp quốc tế. Trọng tài thương mại đại diện cho quyền lực tư, chỉ phát sinh thẩm quyền khi có sự thỏa thuận hợp pháp của các bên đương sự.

Khung lý thuyết của luận văn tập trung vào 4 học thuyết và nguyên tắc nền tảng:

1. Nguyên tắc thẩm quyền của thẩm quyền (Kompetenz-Kompetenz Principle): Trao quyền cho chính Hội đồng trọng tài tự phán quyết về thẩm quyền của mình trước khi có sự can thiệp của Tòa án.
2. Thuyết tính độc lập của thỏa thuận trọng tài (Separability Doctrine): Xác định điều khoản trọng tài tồn tại hoàn toàn độc lập với hợp đồng chính; sự vô hiệu của hợp đồng không làm mất đi hiệu lực của điều khoản trọng tài.
3. Khả năng giải quyết bằng trọng tài (Arbitrability): Giới hạn trật tự công cộng quốc gia đối với các quan hệ tranh chấp được phép đưa ra phân xử tại trọng tài.
4. Thỏa thuận trọng tài (Arbitration Agreement): Căn cứ pháp lý tiên quyết xác lập thẩm quyền theo quy chuẩn của Luật Mẫu UNCITRAL năm 1985.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp tiếp cận đa chiều kết hợp giữa lý luận luật học và phân tích dữ liệu thực chứng. Nguồn dữ liệu sơ cấp và thứ cấp bao gồm hơn 50 văn bản quy phạm pháp luật quốc gia, các điều ước quốc tế đa phương như Công ước New York năm 1958, Luật Mẫu UNCITRAL về Trọng tài Thương mại Quốc tế, cùng dữ liệu thống kê từ 7 trung tâm trọng tài đang vận hành tại Việt Nam và các tổ chức trọng tài hàng đầu thế giới trong giai đoạn 1990 - 2011.

Cỡ mẫu nghiên cứu điển hình được chọn lọc có chủ đích gồm 5 nền tài phán trọng tài phát triển tại Châu Á (Singapore, Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc, Ấn Độ). Việc lựa chọn các hệ thống pháp luật này bảo đảm tính đại diện cao cho cả hai truyền thống pháp luật Thông luật (Common Law) và Dân luật (Civil Law), đồng thời sở hữu thị trường trọng tài năng động bậc nhất thế giới.

Phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa phân tích quy phạm pháp luật, phương pháp luật học so sánh (Comparative Law) và phương pháp thống kê xã hội học pháp luật. Phương pháp so sánh luật học được ưu tiên lựa chọn nhằm làm rõ các điểm tương đồng, khác biệt và những bước tiến lập pháp của các nước, tạo cơ sở khoa học vững chắc cho việc kiến nghị hoàn thiện pháp luật Việt Nam.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, nghiên cứu chỉ ra bước chuyển dịch mạnh mẽ trong kỹ thuật lập pháp về phạm vi thẩm quyền của trọng tài. Trong khi Pháp lệnh năm 2003 của Việt Nam chỉ giới hạn trong các hành vi thương mại thuần túy, Điều 2 Luật Trọng tài thương mại năm 2010 đã mở rộng thẩm quyền sang 3 nhóm quan hệ: tranh chấp phát sinh giữa các bên từ hoạt động thương mại; tranh chấp có ít nhất một bên có hoạt động thương mại; và các tranh chấp khác do pháp luật quy định. Quy định này giúp tăng phạm vi bao phủ các quan hệ kinh doanh lên ước tính hơn 40% so với trước đây.

Thứ hai, 100% các quốc gia Châu Á được khảo sát (Singapore, Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc, Ấn Độ) đều áp dụng nhất quán nguyên tắc tính độc lập của thỏa thuận trọng tài và nguyên tắc Kompetenz-Kompetenz phù hợp với Điều 16 và Điều 21 Quy tắc UNCITRAL. Luật Trọng tài năm 2003 của Nhật Bản và Luật Trọng tài năm 1999 của Hàn Quốc thừa nhận cả các thỏa thuận trọng tài được xác lập thông qua phương tiện điện tử, dữ liệu số, telex và fax.

Thứ ba, sự phát triển vượt bậc của các trung tâm trọng tài Châu Á minh chứng qua số liệu thực tế. Điển hình tại CIETAC (Trung Quốc), số lượng vụ việc giải quyết đã tăng 566% trong 20 năm (từ 203 vụ năm 1990 lên 1.352 vụ năm 2010). Tại Trung tâm Trọng tài Quốc tế Hồng Kông (HKIAC), số vụ tranh chấp tăng 150% từ 240 vụ năm 1998 lên 602 vụ năm 2008. Ngược lại, tại Việt Nam, Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) cùng 6 trung tâm trọng tài khác có số lượng vụ việc thụ lý còn khiêm tốn trong giai đoạn 2004 - 2009.

Thảo luận kết quả

Luận văn đã tiến hành xây dựng bảng so sánh chi tiết tính ưu việt giữa cơ chế Trọng tài và Tòa án dựa trên 9 tiêu chí định tính và định lượng:

1. Tính chung thẩm: Phán quyết trọng tài có giá trị chung thẩm tuyệt đối, không qua nhiều cấp phúc thẩm hay giám đốc thẩm kéo dài như Tòa án.
2. Công nhận quốc tế: Được bảo đảm thi hành tại hơn 120 quốc gia tham gia Công ước New York năm 1958, vượt trội so với phán quyết Tòa án vốn phụ thuộc vào các hiệp định tương trợ tư pháp song phương.
3. Tính trung lập và bảo mật: Đảm bảo 100% tính bí mật kinh doanh thông qua phiên xử kín, bảo vệ uy tín thương hiệu của doanh nghiệp.
4. Thời gian và tính linh hoạt: Rút ngắn thời gian xử lý xuống còn vài tuần hoặc vài tháng, cho phép các bên tự do lựa chọn trọng tài viên có trình độ chuyên môn sâu trong các lĩnh vực ngân hàng, sở hữu trí tuệ hay hàng hải.

Thảo luận cho thấy các quốc gia phát triển như Đức (theo Điều 1030 Bộ luật Tố tụng Dân sự năm 1998) hay Trung Quốc (theo Điều 3 Luật Trọng tài năm 1994) áp dụng phương pháp loại trừ (Negative List) để xác định thẩm quyền, cho phép mọi tranh chấp có yếu tố tài sản hoặc lợi ích kinh tế đều có thể đưa ra trọng tài, trừ những vấn đề trật tự công như hôn nhân, thừa kế, phá sản hay sở hữu trí tuệ thuần túy. Việc chuyển dịch từ cơ chế liệt kê sang cơ chế mở là xu thế tất yếu mà Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Chuyển đổi phương pháp xác định thẩm quyền sang cơ chế loại trừ (Negative List): Đề xuất cơ quan lập pháp sửa đổi các quy định theo hướng cho phép trọng tài thụ lý tất cả các tranh chấp về quyền tài sản và lợi ích kinh tế mà các bên có quyền định đoạt, chỉ liệt kê các trường hợp ngoại lệ liên quan đến trật tự công, hình sự và hành chính. Mục tiêu hoàn thiện trước năm 2020.

2. Thống nhất và đồng bộ hóa hệ thống văn bản pháp luật: Rà soát, bãi bỏ các điều khoản chồng chéo giữa Luật Trọng tài thương mại năm 2010 với Bộ luật Dân sự, Bộ luật Tố tụng Dân sự, Luật Doanh nghiệp và Luật Đầu tư. Đảm bảo Tòa án phải kiên quyết từ chối thụ lý vụ án khi các bên đã tồn tại một thỏa thuận trọng tài hợp pháp.

3. Tăng cường hiệu lực cơ chế hỗ trợ tư pháp của Tòa án: Tòa án nhân dân cấp tỉnh cần thiết lập quy trình giải quyết nhanh trong thời hạn 3 đến 7 ngày làm việc đối với các yêu cầu chỉ định trọng tài viên, hỗ trợ thu thập chứng cứ, triệu tập nhân chứng và ban hành các biện pháp khẩn cấp tạm thời trước và trong quá trình tố tụng trọng tài.

4. Đổi tên và chuẩn hóa mô hình tổ chức trọng tài theo chuẩn quốc tế: Nghiên cứu chuyển đổi tên gọi Luật Trọng tài thương mại thành "Luật Trọng tài" nhằm mở rộng phạm vi ra ngoài ranh giới thương mại thuần túy; đồng thời nâng cấp năng lực chuyên môn và quy tắc tố tụng của 7 trung tâm trọng tài trong nước tiệm cận tiêu chuẩn của SIAC và CIETAC, hướng tới mục tiêu tăng trưởng 15% - 20% số lượng vụ việc thụ lý hàng năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cơ quan lập pháp và hoạch định chính sách tư pháp: Sử dụng làm tài liệu tham khảo chuyên sâu để xây dựng, sửa đổi các đạo luật liên quan đến tư pháp quốc tế, luật tố tụng dân sự và hoàn thiện thể chế tài phán thương mại.

2. Đội ngũ Trọng tài viên, Luật sư tranh tụng và Chuyên gia pháp lý: Cung cấp góc nhìn toàn diện về kỹ năng soạn thảo điều khoản trọng tài, xử lý phản đối thẩm quyền theo nguyên tắc Kompetenz-Kompetenz và vận dụng hiệu quả các quy tắc tố tụng quốc tế.

3. Doanh nghiệp xuất nhập khẩu và Nhà đầu tư nước ngoài: Giúp ban lãnh đạo và chuyên viên pháp chế doanh nghiệp nắm vững ưu thế của trọng tài, giảm thiểu rủi ro pháp lý khi đàm phán hợp đồng thương mại xuyên biên giới.

4. Giảng viên, Nghiên cứu sinh và Sinh viên ngành Luật: Cung cấp nguồn học liệu học thuật giá trị, hệ thống hóa toàn diện lý luận và thực tiễn so sánh pháp luật trọng tài giữa Việt Nam và các cường quốc kinh tế Châu Á.

Câu hỏi thường gặp

1. Thẩm quyền trọng tài theo Luật Trọng tài thương mại năm 2010 có điểm gì đột phá so với trước đây? Luật năm 2010 đã mở rộng thẩm quyền xét xử đối với cả những tranh chấp mà chỉ cần ít nhất một bên có hoạt động thương mại hoặc các tranh chấp khác do pháp luật quy định, thay vì chỉ giới hạn trong hành vi thương mại giữa các thương nhân như Pháp lệnh năm 2003.

2. Nguyên tắc "Thẩm quyền của thẩm quyền" (Kompetenz-Kompetenz) có ý nghĩa như thế nào? Nguyên tắc này trao quyền cho chính Hội đồng trọng tài được xem xét và ra quyết định về thẩm quyền của mình cũng như hiệu lực của thỏa thuận trọng tài, ngăn chặn tình trạng một bên cố tình khiếu nại ra Tòa án để trì hoãn quá trình tố tụng.

3. Khi hợp đồng chính bị vô hiệu thì thỏa thuận trọng tài có bị mất hiệu lực không? Theo học thuyết tính độc lập của thỏa thuận trọng tài (được ghi nhận tại Điều 19 Luật Trọng tài thương mại năm 2010), thỏa thuận trọng tài tồn tại hoàn toàn độc lập. Hợp đồng chính bị vô hiệu không làm mất đi giá trị pháp lý của điều khoản trọng tài.

4. Tòa án có quyền can thiệp vào thẩm quyền của Trọng tài hay không? Tòa án chỉ can thiệp khi có yêu cầu hợp pháp của đương sự trong các trường hợp luật định như: chỉ định, thay đổi trọng tài viên, áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời, xem xét lại quyết định về thẩm quyền của Hội đồng trọng tài hoặc hủy phán quyết trọng tài.

5. Vì sao các trung tâm trọng tài như SIAC hay CIETAC thu hút hàng nghìn vụ kiện mỗi năm? Các trung tâm này sở hữu biểu phí minh bạch, danh sách trọng tài viên quốc tế uy tín cao, quy tắc tố tụng linh hoạt chuẩn UNCITRAL và nhận được sự hỗ trợ tư pháp mạnh mẽ, tạo niềm tin tuyệt đối cho cộng đồng doanh nghiệp toàn cầu.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về thẩm quyền tài phán trọng tài và các nguyên tắc cốt lõi của tư pháp quốc tế.
• Khảo sát chuyên sâu thực tiễn pháp lý của 5 quốc gia, vùng lãnh thổ Châu Á tiêu biểu gồm Singapore, Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc và Ấn Độ.
• Phân tích rõ nét những điểm tiến bộ vượt bậc của Luật Trọng tài thương mại năm 2010 cùng các hạn chế thực tiễn cần khắc phục tại Việt Nam.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược nhằm đồng bộ thể chế pháp luật, chuyển đổi sang mô hình loại trừ thẩm quyền và nâng cao vai trò hỗ trợ của Tòa án.
• Để tối ưu hóa quản trị rủi ro hợp đồng và bảo vệ tối đa quyền lợi trong thương mại quốc tế, các tổ chức và doanh nghiệp nên tham khảo chi tiết công trình nghiên cứu này khi xây dựng chiến lược giải quyết tranh chấp.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ THẨM QUYỀN GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP CỦA TRỌNG TÀI 1. Khái quát chung về trọng tài 1. Khái niệm trọng tài Theo nghĩa thông thường nhất thì: Trọng tài là phương thức giải quyết tranh chấp theo đó các bên tranh chấp đưa tranh chấp của mình ra một bên trung gian thứ ba (trọng tài viên hoặc hội đồng trọng tài) và bên trung gian này sẽ xem xét các tài liệu và lập luận của các bên sau đó sẽ đưa ra quyết định về tranh chấp của các bên [26]. Điểm a, khoản 2, Luật Mẫu về Trọng tài Thương mại Quốc tế định nghĩa: "Trọng tài nghĩa là mọi hình thức trọng tài có hoặc không có sự giám sát của một tổ chức trọng tài thường trực" [13].

Khoản 1, Điều 3 Luật TTTM 2010 quy định: "Trọng tài thương mại là phương thức giải quyết tranh chấp do các bên thỏa thuận và được tiến hành theo quy định của Luật này" [21]. So với các phương thức giải quyết tranh chấp khác như thương lượng, trung gian hòa giải, tòa án thì trọng tài có những đặc trưng như sau: Thứ nhất, trọng tài là một phương thức giải quyết tranh chấp được hình thành trên cơ sở thỏa thuận tự nguyện của các bên tranh chấp. Nếu không có sự tự nguyện thỏa thuận của các bên về việc đưa tranh chấp đã hoặc sẽ phát sinh giữa họ ra trọng tài giải quyết thì trọng tài không thể tham gia giải quyết vụ việc. Đặc điểm này làm cho trọng tài hoàn toàn khác với tòa án ở chỗ để đưa tranh chấp ra tòa án giải quyết, các bên tranh chấp không cần bất kỳ thỏa thuận nào.

12 Thứ hai, hoạt động giải quyết tranh chấp của trọng tài mang tính chất tài phán, có nghĩa là trọng tài được quyền đưa ra phán xét cuối cùng để giải quyết tranh chấp và phán quyết này có giá trị bắt buộc đối với các bên; trường hợp các bên không tự nguyện thi hành phán quyết trọng tài thì sẽ bị cưỡng chế thi hành. Điều này làm cho trọng tài hoàn toàn khác với phương thức thương lượng hay trung gian hòa giải. Trong phương thức thương lượng hay trung gian hòa giải, các bên tranh chấp phải tự bàn bạc, thỏa thuận để thống nhất phương án giải quyết tranh chấp bất đồng giữa họ và tự nguyện thực hiện phương án đó. Thứ ba, các phán quyết trọng tài có giá trị chung thẩm.

Phán quyết trọng tài vừa là sự kết hợp giữa ý chí, sự thỏa thuận của các bên, vừa mang tính chất tài phán của tổ chức có thẩm quyền xét xử. Tuy nhiên, pháp luật cũng đưa ra nhiều yêu cầu bắt buộc trọng tài tuân thủ, nhất là yêu cầu về thủ tục và thẩm quyền. Điều này sẽ đảm bảo quá trình giải quyết tại trọng tài được chính xác và khách quan. Các phán quyết trọng tài bị hủy trong trường hợp trọng tài không tuân thủ quy định về hình thức.

Từ những phân tích ở trên có thể định nghĩa: Trọng tài là một phương thức giải quyết tranh chấp trong đó các bên tranh chấp tự nguyện thỏa thuận với nhau để ủy thác việc giải quyết tranh chấp đã hoặc sẽ phát sinh giữa họ cho một trọng tài và trên cơ sở các tình tiết khách quan của tranh chấp, trọng tài được quyền đưa ra quyết định cuối cùng để giải quyết tranh chấp và quyết định này có giá trị bắt buộc thi hành đối với các bên. Các loại trọng tài Trong những năm gần đây, số lượng những vụ tranh chấp thương mại quốc tế được giải quyết bằng trọng tài ngày càng tăng. Các tổ chức trọng tài phi chính phủ đã phát triển mạnh mẽ chưa từng thấy ở khắp các nơi trên thế giới, đặc biệt là ở khu vực Châu Á - Thái Bình Dương, nơi được coi là khu vực phát triển kinh tế năng động nhất trên thế giới. Ở các quốc gia khác nhau, 13 trọng tài thương mại phi chính phủ có những tính chất, đặc điểm khác biệt, phù hợp với trình độ và đặc điểm phát triển kinh tế - xã hội của mỗi nước.

Tuy vậy, nhìn chung có thể chia trọng tài làm hai loại chính dựa trên phương pháp tiến hành tố tụng. * Trọng tài vụ việc (ad hoc arbitration): Trọng tài vụ việc là loại hình trọng tài do các bên tranh chấp tự thành lập để giải quyết vấn đề họ yêu cầu, sau khi giải quyết xong vụ tranh chấp thì hội đồng trọng tài tự giải tán. Trong quá trình giải quyết tranh chấp, trọng tài vụ việc có thể được tiến hành theo quy tắc tố tụng của tổ chức trọng tài quy chế hoặc không theo quy tắc của tổ chức trọng tài nào mà thủ tục tố tụng do các bên tự quy ước với nhau. Thực tiễn giải quyết tranh chấp bằng trọng tài cho thấy, đối với trọng tài vụ việc, các bên không bắt buộc phải tiến hành trọng tài theo quy tắc của một tổ chức trọng tài quy chế mà họ có thể tự quy định quy tắc tố tụng riêng để áp dụng cho vụ tranh chấp của mình.

Đây chính là ưu điểm của trọng tài vụ việc so với trọng tài quy chế. Như vậy, trọng tài vụ việc hoàn toàn phụ thuộc vào sự tự do thoả thuận của các bên tranh chấp. Các bên tranh chấp có toàn quyền lựa chọn bất kỳ một trọng tài viên nào hoặc người có kinh nghiệm trong lĩnh vực tranh chấp hoặc uy tín làm trọng tài viên để giải quyết tranh chấp của mình. Người này chỉ cần được các bên nhất trí chứ không bị giới hạn bởi bất kỳ một điều kiện nào nhưng nếu các bên thống nhất lựa chọn một người không đủ khả năng thì chính họ là người sẽ phải gánh chịu hậu quả do sự đề cử của mình đem lại.

Do đó, trọng tài viên thường là người có uy tín, kinh nghiệm, tinh thông nghiệp vụ trong lĩnh vực thương mại quốc tế và công minh trong xét xử. Ngoài ra, các bên tranh chấp còn có toàn quyền trong việc thoả thuận để tự thiết lập những thủ tục, nguyên tắc tố tụng riêng sao cho phù hợp với tranh chấp của mình chứ không nhất thiết phải tuân theo bất kỳ một nguyên tắc sẵn có nào. Nhưng các bên tranh chấp cũng có thể thoả thuận chấp nhận một hệ thống quy định mẫu về trọng tài, điển hình như Bản Quy tắc Trọng tài của UNCITRAL thông qua ngày 28/4/1976 14 hay Luật mẫu UNCITRAL thông qua ngày 21/6/1985. Như vậy, tổ chức và tố tụng của trọng tài vụ việc khá đơn giản, có thể tiết kiệm được thời gian và chi phí của các bên liên quan.

Thực tế hiện nay các bên tranh chấp thường có khuynh hướng lựa chọn hình thức trọng tài vụ việc để có thể giải quyết tranh chấp nhanh chóng do thủ tục tố tụng đơn giản và giảm chi phí (do không phải trả chi phí cho các thủ tục hành chính của trọng tài quy chế). Tuy nhiên, hình thức trọng tài vụ việc không phải bao giờ cũng là quy trình trọng tài nhanh hơn và ít tốn kém hơn so với trọng tài quy chế. Vì không có tổ chức trọng tài quy chế nào đặt ra và giám sát thời hạn và không có biểu phí cố định cho trọng tài vụ việc, các bên sẽ phải thỏa thuận trực tiếp về vấn đề này đối với trọng tài viên. Vì vậy, các bên có thể thỏa thuận mức thù lao theo giờ với các trọng tài viên và kết quả là tổng chi phí cuối cùng có thể cao hơn số tiền các bên phải trả nếu đưa tranh chấp ra giải quyết tại một trung tâm trọng tài theo quy tắc của một tổ chức trọng tài quy chế.

Trong trọng tài vụ việc, không có tổ chức nào giám sát việc tiến hành tố tụng trọng tài và giám sát các trọng tài viên. Vì vậy, kết quả phần lớn phụ thuộc vào các trọng tài viên tiến hành tố tụng như thế nào và liệu họ có kiểm soát được toàn bộ quá trình tố tụng không. Cả trọng tài viên và các bên sẽ không có cơ hội yêu cầu một tổ chức nào ủng hộ hay trợ giúp trong trường hợp phát sinh sự kiện không dự kiến trước và trong trường hợp các trọng tài viên không thể giải quyết vụ kiện. Sự giúp đỡ và ủng hộ duy nhất mà các bên có thể nhận được là từ các tòa án quốc gia.

Ở Việt Nam, tại các văn bản pháp luật về trọng tài trước đây chưa có quy định cụ thể về hình thức trọng tài vụ việc này. Pháp lệnh TTTM 2003 lần đầu tiên đưa ra quy định về loại hình trọng tài này tại Điều 26, chính thức công nhận loại hình trọng tài vụ việc và đồng thời cũng đã đưa ra được giải pháp đối với hạn chế nêu trên của trọng tài vụ việc. Hội đồng Trọng tài do các bên thành lập 1. Trong trường hợp các bên không có thoả thuận khác thì trong thời hạn ba mươi ngày, kể từ ngày nguyên đơn gửi đơn kiện cho bị đơn, bị đơn phải chọn Trọng tài viên và thông báo cho bên nguyên đơn biết Trọng tài viên mà mình chọn.

Hết thời hạn này, nếu bị đơn không thông báo cho nguyên đơn tên Trọng tài viên mà mình chọn thì nguyên đơn có quyền yêu cầu Toà án tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương (sau đây gọi chung là Toà án cấp Tỉnh) nơi bị đơn có trụ sở hoặc cư trú chỉ định trọng tài viên cho bị đơn. Trong thời hạn bảy ngày làm việc, kể từ ngày nhận được đơn yêu cầu, Chánh án Toà án giao cho một thẩm phán chỉ định Trọng tài viên cho bị đơn và thông báo cho các bên. Trong trường hợp vụ tranh chấp có nhiều bị đơn thì các bị đơn phải thống nhất chọn một Trọng tài viên trong thời hạn ba mươi ngày, kể từ ngày nhận được đơn kiện của nguyên đơn và các tài liệu kèm theo. Hết thời hạn này, các bị đơn không chọn được Trọng tài viên thì nguyên đơn có quyền yêu cầu Toà án cấp tỉnh, nơi có trụ sở hoặc cư trú của một trong các bị đơn chỉ định Trọng tài viên cho các bị đơn.

Trong thời hạn bảy ngày làm việc, kể từ ngày nhận được đơn yêu cầu, Chánh án Toà án giao cho một Thẩm phán chỉ định Trọng tài viên theo yêu cầu của nguyên đơn và thông báo cho các bên. Trong thời hạn mười lăm ngày, kể từ ngày hai Trọng tài viên được chọn hoặc Toà án chỉ định, các Trọng tài viên này phải thống nhất chọn trọng tài viên thứ ba làm Chủ tịch Hội đồng Trọng tài.