Chương 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CÔNG TÁC TẠO ĐỘNG LỰC CHO NGƯỜI LAO ĐỘNG TRONG DOANH NGHIỆP 1. Khái niệm, mục đích và vai trò của công tác tạo động lực cho người lao động trong doanh nghiệp 1. Một số khái niệm 1.
Khái niệm “Động lực” Khi nghiên cứu về “Động lực”, tùy thuộc vào góc độ nghiên cứu khác nhau mà mỗi tác giả đã đưa ra các khái niệm về “Động lực” khác nhau: Theo từ điển tiếng Việt: “Động lực được hiểu là cái thúc đẩy, làm cho phát triển” [17, tr. Theo Giáo trình Quản trị học của tác giả Nguyễn Hải Sản: “Động lực là sự dấn thân, sự lao vào công việc của con người” [22, tr.290] Theo Kreiter (1995) “Động lực là một quá trình tâm lý mà nó định hướng các hành vi cá nhân theo mục đích nhất định”. Theo Higgins (1994): “Động lực là lực đẩy bên trong cá nhân để đáp ứng các nhu cầu chưa được thỏa mãn”. Còn theo Bedeian (1993): “Động lực là sự cố gắng để đạt được mục tiêu” [12, tr.
Như vậy, có thể hiểu: Động lực là động cơ thúc đẩy tất cả các hành động của con người nhằm kích thích con người thực hiện các hoạt động có ích để đạt được mục tiêu của tổ chức. Khái niệm “Động lực lao động” Khái niệm về “Động lực lao động” được các tác giả định nghĩa: Theo tác giả Bùi Anh Tuấn “Động lực của người lao động là những nhân tố bên trong kích thích con người nỗ lực làm việc trong điều kiện cho phép tạo ra năng suất, hiệu quả cao” [26, tr.85] Theo tác giả Nguyễn Tiệp: “Động lực của người lao động là những nhân tố bên trong kích thích con người nỗ lực làm việc trong điều kiện cho phép tạo ra năng suất, hiệu suất cao. Biểu hiện của động lực là sự sẵn sàng nỗ lực, say mê làm việc nhằm đạt được mục tiêu của của tổ chức cũng như của bản thân người lao động” [27, tr. Theo tác giả Nguyễn Ngọc Quân, Nguyễn Vân Điềm trong Giáo trình Quản trị nhân lực của Trường Đại học Kinh tế Quốc dân: “Động lực lao động là sự khao khát, tự nguyện của người lao động để tăng cường nỗ lực nhằm hướng tới một mục tiêu, kết quả nào đó” [21, tr.152] 7 Luan van Động lực lao động không phải là đặc điểm của tính cách cá nhân, chính vì thế mà không tồn tại người có động lực và người không có động lực làm việc.
Động lực làm việc có thể thay đổi thường xuyên, biến động không ngừng và phụ thuộc vào các yếu tố tác động xung quanh công việc bao gồm cả yếu tố bên trong và yếu tố bên ngoài. Động lực làm việc được gắn liền với một công việc cụ thể, trong một tổ chức cụ thể, một môi trường làm việc cụ thể và ảnh hưởng lớn tới năng suất lao động, hiệu quả hoạt động của tổ chức. Động lực lao động có vai trò quan trọng trong việc kích thích người lao động làm việc hăng say và hiệu quả hơn. Tóm lại, Động lực lao động là các yếu tố tác động đến thái độ, nhận thức và hành vi của người lao động để người lao động có thể làm việc một cách hiệu quả, phát huy được năng lực, trình độ của người lao động trong thực hiện công việc, góp phần vào thực hiện mục tiêu của tổ chức đã đề ra.
Để phát huy được động lực làm việc của người lao động, nhiệm vụ của các nhà quản lý phải làm thế nào để NLĐ (người lao động) có thể bộc lộ được tài năng, phát huy sở trường, điểm mạnh, cống hiến hết mình để hoàn thành công việc đảm nhiệm, đóng góp vào sự thành công chung của tổ chức. Khái niệm “Tạo động lực cho người lao động” Theo tác giả Nguyễn Ngọc Quân, Nguyễn Vân Điềm trong Giáo trình Quản trị nhân lực của Trường Đại học Kinh tế Quốc dân: “Tạo động lực làm việc là hệ thống các chính sách, biện pháp, thủ thuật.nhất định để kích thích người lao động làm việc một cách tự nguyện, hăng say, nhiệt tình và có hiệu quả trong công việc” [21, tr152] Theo tác giả Nguyễn Thị Ngọc Huyền trong Giáo trình Quản lý học của Nhà xuất bản Đại học Kinh tế Quốc Dân, Hà Nội thì: “Tạo động lực được hiểu là tất cả các biện pháp của nhà quản lý áp dụng vào người lao động nhằm tạo ra động lực cho người lao động” [14, tr.718] Theo tác giả Bùi Anh Tuấn, Phạm Thúy Hương trong cuốn giáo trình Hành vi tổ chức của Nhà xuất bản Đại học Kinh tế Quốc dân: “Tạo động lực được hiểu là hệ thống các chính sách, biện pháp, thủ thuật quản lý tác động đến người lao động nhằm làm cho người lao động có động lực trong công việc” [26, tr. Đây là trách nhiệm và mục tiêu của quản lý, tạo động lực trong lao động sẽ giúp cho người lao động có khả năng tăng năng suất lao động cá nhân, kích thích tính sáng tạo của người lao động. Tăng sự gắn bó của người lao động với tổ chức.
Đồng thời tạo động lực còn giúp cho tổ chức có một đội ngũ lao động giỏi, tâm huyết với công việc từ đó sẽ góp phần nâng cao hoạt động sản xuất kinh doanh. 8 Luan van Tạo động lực lao động là hệ thống các biện pháp, chính sách, cách ứng xử của tổ chức tác động đến người lao động nhằm làm cho người lao động hài lòng hơn với công việc và nỗ lực phần đấu để đạt được các mục tiêu của bản thân và tổ chức. Tóm lại, Tạo động lực cho người lao động là việc kích thích động lực làm việc của người lao động thông qua các yếu tố vật chất và tinh thần nhằm tác động vào nhu cầu cần thiết của người lao động tạo sự chuyển biến trong thái độ, hành vi của người lao động, góp phần nâng cao năng suất, chất lượng và hiệu quả công việc, đưa tổ chức đạt được mục tiêu đã đề ra.4 Một số khái niệm liên quan * Khái niệm “Người lao động” Theo khoản 1, Điều 3 của Luật Việc làm số 38/2013/QH13 của Việt Nam: “Người lao động là công dân Việt Nam từ đủ 15 tuổi trở lên, có khả năng lao động và có nhu cầu làm việc” [20] Theo khoản 1, Điều 3, Bộ Luật lao động 2019 của Việt Nam: “Người lao động là người làm việc cho người sử dụng lao động theo thỏa thuận, được trả lương và chịu sự quản lý, điều hành, giám sát của người sử dụng lao động. Độ tuổi lao động tối thiểu của người lao động là đủ 15 tuổi, trừ trường hợp quy định tại Mục 1 Chương XI của Bộ luật này.”[18] * Khái niệm “Nhu cầu” Theo tác giả Nguyễn Tiệp: “Nhu cầu được hiểu là sự không đầy đủ về vật chất hay tinh thần mà làm cho một số hệ quả (hệ quả của việc thực hiện nhu cầu) trở nên hấp dẫn” [27, tr.
Nhu cầu của người lao động rất phong phú và đa dạng. Nhu cầu của con người luôn biến đổi không ngừng cùng với sự phát triển của xã hội. Tuy nhiên, trong bất cứ môi trường biến động nào thì người lao động cũng cần thỏa mãn cả nhu cầu về vật chất và nhu cầu về tinh thần. Việc thỏa mãn các nhu cầu của người lao động ảnh hưởng rất lớn tới động lực làm việc của người lao động, tuy nhiên lợi ích của người lao động mới là động lực chính thúc đẩy người lao động làm việc hiệu quả.
* Khái niệm “Lợi ích” Theo tác giả Lê Thanh Hà: “Lợi ích là mức độ đáp ứng các nhu cầu vật chất và tinh thần do công việc đó tạo ra” [13, tr. Như vậy, lợi ích là thành quả mà NLĐ nhận được bằng hiện vật hay tinh thần khi họ tham gia lao động hoặc các hoạt động khác trong xã hội. Lợi ích bao gồm nhiều nội dung khác nhau, mỗi nội dung của lợi ích đều tác động đến việc tạo động lực cho người lao động khác nhau. Lợi ích và tạo động lực có mối quan hệ gắn bó mật thiết với nhau.
* Khái niệm “Doanh nghiệp” 9 Luan van Theo Luật doanh nghiệp năm 2020 của Việt Nam: “Doanh nghiệp là tổ chức có tên riêng, có tài sản, có trụ sở giao dịch, được thành lập hoặc đăng ký thành lập theo quy định của pháp luật nhằm mục đích kinh doanh”. Mục đích của công tác tạo động lực cho người lao động Tạo động lực cho người lao động vừa là mục tiêu vừa là trách nhiệm của nhà quản lý. Tạo động lực cho người lao động nhằm: Thứ nhất, góp phần nâng cao năng suất lao động của người lao động, nâng cao hiệu suất kinh doanh, tối đa hóa lợi nhuận cho doanh nghiệp. Thứ hai, kích thích khả năng làm việc của người lao động, tăng năng suất lao động, giúp người lao động cải thiện thu nhập.
Thứ ba, tạo động lực cho người lao động sẽ kích thích người lao động làm việc với năng suất lao động cao, hoàn thành công việc trong thời gian ngắn nhất, một cách tốt nhất, góp phần thực hiện các mục tiêu mà tổ chức, doanh nghiệp đề ra. Vai trò của công tác tạo động lực cho người lao động trong doanh nghiệp Tạo động lực cho người lao động là một quá trình lâu dài, không mang lại hiệu quả tức thời, đòi hỏi phải thực hiện trong thời gian dài, cùng với sự đầu tư cả về vật chất và con người. Việc đầu tư đó sẽ mang lại những lợi ích lớn không chỉ đối với bản thân người lao động mà còn có vai trò quan trọng đối với doanh nghiệp và đối với xã hội. Đối với người lao động Tạo động lực cho người lao động có vai trò quan trọng trong việc kích thích người lao động làm việc hiệu quả, tích cực, cải thiện năng suất lao động, nâng cao thu nhập, cải thiện đời sống cho người lao động.
Tạo động lực cho người lao động góp phần đáp ứng được các nhu cầu cả về vật chất và tinh thần của người lao động, thúc đẩy người lao động sáng tạo, gắn bó với tổ chức, doanh nghiệp, phát huy được năng lực của người lao động. Khi tạo động lực tốt cho người lao động, họ sẽ cảm thấy giá trị của bản thân được tôn trọng, yêu mến công việc và gắn bó trung thành với doanh nghiệp. Tạo động lực cho người lao động giúp cho người lao động có thể tự hoàn thiện mình hơn, người lao động sẽ có cơ hội, điều kiện để nâng cao năng lực cho bản thân mình thông qua các chính sách về tạo động lực. Thông qua đó, người lao động sẽ được học hỏi, đúc rút kinh nghiệm, nâng cao kiến thức của bản thân và hoàn thiện mình, nâng cao giá trị của bản thân người lao động.