CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ MỞ RỘNG TÀI TRỢ XUẤT NHẬP KHẨU THEO PHƯƠNG THỨC THANH TOÁN TÍN DỤNG CHỨNG TỪ CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Những vấn đề cơ bản về tài trợ xuất nhập khẩu và tài trợ xuất nhập khẩu theo phương thức thanh toán tín dụng chứng từ của ngân hàng thương mại 1. Những vấn đề cơ bản về tài trợ xuất nhập khẩu. Khái niệm tài trợ xuất nhập khẩu(XNK): ở các quốc gia khác nhau thì mỗi nước có vị trí địa lý, kinh tế, xã hội, chính trị… không giống nhau.
Do đó mỗi quốc gia có những lĩnh vực và thế mạnh cũng như yếu điểm riêng, đặc biệt là trong lĩnh vực kinh tế, yếu tố quan trọng cho sự hưng thịnh của một đất nước. Chính vì vậy hoạt động thương mại đã vượt khỏi biên giới quốc gia. Để bù đắp sự thiếu hụt hay lựa chọn về vốn, công nghệ, hàng hoá, dịch vụ… tất yếu diễn ra hoạt động mua bán hàng hoá, dịch vụ giữa các nước. Hoạt động mua bán hàng hoá, dịch vụ giữa người mua và người bán ở các quốc gia khác nhau chính là hoạt động XNK.
Trong một môi trường khi mà xu thế hội nhập và toàn cầu hoá đang diễn ra ở khắp các vùng lãnh thổ, các quốc gia trên thế giới, hoạt động thương mại quốc tế (TMQT) cũng đang phát triển với tốc độ ngày càng cao. Cùng với sự phát triển của TMQT là sự gia tăng nhu cầu được tài trợ từ phía NHTM. Ngày nay, trong bối cảnh các nền kinh tế đang xích lại gần nhau, quan hệ thương mại giữa các nước phụ thuộc lẫn nhau và phụ thuộc vào các điều kiện chung của các tổ chức thương mại toàn cầu. Vấn đề tài trợ cho các hoạt động XNK đang là mối quan tâm không chỉ của ngân hàng thương mại (NHTM), 5 của các nhà XNK mà còn của các nhà lập pháp, toà án, các nhà nghiên cứu kinh tế … Như vậy, tài trợ XNK là việc NHTM hỗ trợ về mặt tài chính giúp các doanh nghiệp hoàn thành nghĩa vụ của mình khi tham gia vào các hoạt động XNK.
- Sự phát triển khách quan của tài trợ XNK: Tài trợ XNK thể hiện mối quan hệ kinh tế giữa một bên là NHTM, bên đưa ra sự hỗ trợ về tài chính, và một bên là các doanh nghiệp XNK, bên cần hỗ trợ. Tài trợ XNK là quá trình NHTM cung cấp vốn dưới các hình thức khác nhau cho các doanh nghiệp XNK. Sự ra đời và phát triển của tài trợ XNK là một yêu cầu tất yếu khách quan gắn liền với các quan hệ TMQT. Khi TMQT càng phát triển thì kéo theo sự phát triển của tài trợ XNK.
Khác với trước đây, NHTM tham gia vào TMQT chủ yếu ở khâu thanh toán. Ngày nay, mọi giai đoạn của hoạt động ngoại thương đều có thể dẫn tới sự hỗ trợ của NHTM. Đứng về phía nhà xuất khẩu, từ lúc chưa ký kết được hợp đồng ngoại thương, nhà xuất khẩu đã cần có tài trợ từ NHTM dưới hình thức ngân hàng đứng ra bảo lãnh và giúp nhà xuất khẩu giành được hợp đồng. Trong giai đoạn thực hiện hợp đồng, việc xuất hiện nhu cầu vốn có khi là rất lớn và vượt quá khả năng hiện có của nhà xuất khẩu, do đó làm nảy sinh nhu cầu được tài trợ vốn từ NHTM.
Sau khi đã giao hàng nhưng còn phải chờ thanh toán từ phía nước ngoài với thời gian khá lâu (nếu hợp đồng ký theo phương thức thanh toán trả chậm) mà nhà xuất khẩu lại cần tiền ngay để tham gia vào một thương vụ khác, NHTM sẽ hỗ trợ cho anh ta thông qua chiết khấu hối phiếu hay chiết khấu bộ chứng từ. Về phía nhà nhập khẩu, khi ký hợp đồng nếu nhà nhập khẩu không tin tưởng vào khả năng tài chính của mình hoặc tạm thời chưa đủ vốn, anh ta có thể nhờ cậy 6 vào uy tín của ngân hàng. NHTM có thể phát hành một thư bảo lãnh thay cho việc nhà nhập khẩu phải đặt cọc để đảm bảo thanh toán giá trị hợp đồng hoặc NHTM đứng ra mở L/C, cam kết trả tiền hàng nhập, tạo ra niềm tin cho nhà xuất khẩu nước ngoài. Thông thường để mua chịu hàng, tức thanh toán trả chậm, nhà nhập khẩu luôn phải có sự đảm bảo từ phía NHTM.
Tới lúc phải thanh toán tiền hàng, nếu chưa có đủ vốn, NHTM sẽ tài trợ bằng cách cho vay vốn thanh toán hàng nhập. Nói chung, dù là nhà xuất khẩu hay nhập khẩu thì trong bất kỳ giai đoạn nào của quá trình thực hiện hoạt động ngoại thương, đều có thể xuất hiện nhu cầu được tài trợ rất phong phú, đa dạng. Đặc biệt trong điều kiện hiện nay, khi TMQT phát triển mạnh mẽ, khối lượng hàng hoá dịch vụ và cùng với nó là một khối lượng tiền tệ và dịch vụ tài chính khổng lồ đang di chuyển qua các biên giới quốc gia với quy mô ngày một tăng, nhu cầu về cho vay XNK sẽ ngày càng lớn mạnh. Với nguồn vốn, các nghiệp vụ cộng với uy tín cũng như quan hệ đối ngoại rộng rãi của mình, ngân hàng tham gia tài trợ XNK giúp cho hoạt động này diễn ra thuận lợi, giảm bớt rủi ro và không ngừng phát triển.
Đến lượt mình, sự phát triển của hoạt động XNK lại thúc đẩy hoạt động tài trợ XNK của ngân hàng phát triển mạnh mẽ. Vai trò: Trong đầu những năm thực hiện chính sách “Đổi mới” kinh tế, Việt Nam đã tiến hành cải cách thị trường tài chính thông qua việc ban hành 2 Pháp lệnh về NHTM năm 1990 và sau đó tiếp tục ban hành Luật ngân hàng Nhà nước và Luật Các tổ chức tín dụng năm 1997 nhằm phát triển thị trường tài chính ổn định và lành mạnh, tạo tiền đề thúc đẩy hội nhập kinh tế thế giới nói chung và hoạt động xuất khẩu ra thị trường thế giới nói riêng. Vai trò của thị trường tài chính trong thúc đẩy hội nhập kinh tế thế giới, đặc biệt là hoạt động xuất khẩu đã và đang thu hút rất nhiều sự quan tâm và 7 tranh luận của nhiều nhà kinh tế tài chính. Theo quan điểm của trường phái kinh tế mới [lý thuyết tăng trưởng kinh tế nội sinh], Mankiw (1992), King và Levine (1993) nhấn mạnh rằng một thị trường tài chính vững mạnh có thể thúc đẩy tăng trưởng kinh tế dài hạn, đổi mới công nghệ, nghiên cứu và phát triển (R&D), và thúc đẩy hoạt động xuất khẩu thông qua các kênh cung cấp tín dụng cho các doanh nghiệp và hộ kinh tế gia đình.
Hơn thế nữa, một thị trường tài chính vững mạnh không chỉ giới hạn chức năng huy động các nguồn vốn trong nước, mà còn có chức năng rất lớn trong việc thu hút và nâng cao hiệu quả sử dụng các nguồn vốn bên ngoài nền kinh tế như vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) và vốn đầu tư gián tiếp (FPI). Trong khi đó, các nhà kinh tế theo quan điểm lý thuyết NHTM [the bank - based theory] thì nhấn mạnh vai trò của các NHTM hỗ trợ hoạt động XNK của doanh nghiệp (DN). Các nhà kinh tế theo quan điểm này cho rằng, trong giai đoạn đầu của phát triển kinh tế tại các nước đang phát triển, các NHTM không chỉ là các kênh huy động vốn quan trọng đáp ứng nhu cầu vốn cho các DN XNK, mà còn có chức năng giảm thiểu các rủi ro tài chính thông qua việc thực hiện các chức năng thanh toán quốc tế (TTQT), cung cấp thông tin và tư vấn cho các DN XNK trong nước. (Trích trong bài “Vai trò của tín dụng ngân hàng trong thúc đẩy hoạt động xuất khẩu tại Việt Nam” của TS.
Nguyễn Phi Lân tại trang http://vietforward. Vai trò của hoạt động tài trợ xuất nhập khẩu được thể hiện qua các mặt sau: + Đối với nền kinh tế: Tài trợ XNK của ngân hàng (NH) tạo điều kiện cho hàng hoá XNK lưu thông trôi chảy. Thông qua tài trợ của ngân hàng, hàng hoá XNK theo nhu cầu của thị trường được thực hiện thường xuyên liên tục góp phần tăng tính năng động của nền kinh tế, ổn định thị trường. 8 Tài trợ XNK của NH tạo điều kiện cho DN phát triển, tăng hiệu quả sản xuất kinh doanh, làm động cơ thúc đẩy nền kinh tế phát triển: thông qua tài trợ XNK của NH, DN có điều kiện thay đổi dây chuyền công nghệ nhằm tăng năng xuất lao động, hạ giá thành sản phẩm.
Sự phát triển của DN nói riêng đã tác động đến sự phát triển của nền kinh tế nói chung. + Đối với NHTM: Hoạt động tài trợ XNK của NH là hình thức tài trợ thương mại, có kỳ hạn gắn liền với thời gian thực hiện thương vụ, đối tượng tài trợ là các DN XNK. So với các loại hình sản phẩm dịch vụ khác của NHTM, tài trợ trong lĩnh vực XNK là hình thức cho vay mang lại hiệu quả cao, an toàn, đảm bảo sử dụng vốn đúng mục đích và thời gian thu hồi vốn nhanh bởi vì: - Thời gian tài trợ thường là ngắn hạn do gắn liền với thời gian thực hiện thương vụ. Kỳ hạn tài trợ ngắn phù hợp với kỳ hạn huy động vốn của các ngân hàng, thường là dưới một năm.
Điều này giúp cho NH tránh được rủi ro về thanh khoản. - Tài trợ XNK đảm bảo sử dụng vốn đúng mục đích. Đồng vốn tài trợ gắn liền với thương vụ, chính vì vậy việc làm này tránh được tình trạng người xin tài trợ sử dụng vốn sai mục đích, hạn chế rủi ro tín dụng. - Hiệu quả NH trong tài trợ XNK thể hiện thông qua nguồn lợi nhuận mà NHTM thu được.
Trong quá trình tài trợ, NHTM áp dụng nhiều loại hình tài trợ nhằm đa dạng hoá danh mục dịch vụ và đáp ứng tốt nhất nhu cầu của khách hàng, chính danh mục phong phú đó sẽ làm tăng doanh thu cho NH. - Thông qua tài trợ XNK, NHTM còn mở rộng được các quan hệ với các DN và đặc biệt với các NH nước ngoài, từ đó nâng cao uy tín của NHTM trên thị trường quốc tế. Đây chính là hiệu quả lớn mà NHTM thu được từ hoạt động tài trợ XNK. 9 + Đối với doanh nghiệp: - Tài trợ XNK của NHTM giúp DN thực hiện được các thương vụ lớn: Có những thương vụ đòi hỏi nguồn vốn rất lớn để thanh toán tiền hàng.
Trong trường hợp vốn lưu động của DN không đủ thì tài trợ XNK của NHTM là giải pháp giúp DN thực hiện được những thương vụ này. - Tài trợ XNK làm tăng hiệu quả của DN trong quá trình thực hiện hợp đồng: Đối với DN xuất khẩu, vốn tài trợ giúp DN thu mua hàng đúng thời vụ, gia công chế biến và thu hàng đúng thời điểm.