PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Loại hình chung cư (CC) / nhà ở tập thể đã xuất hiện tại Hà Nội từ thời Pháp thuộc. Sau năm 1954, miền Bắc bước vào giai đoạn phát triển theo đường lối XHCN, Hà Nội là Thủ đô đi tiên phong thực hiện các nhiệm vụ chiến lược - xây dựng CNXH, đấu tranh thống nhất đất nước, rồi tái thiết sau chiến tranh, và thực hiện công cuộc đổi mới, phát triển kinh tế - xã hội. Do đó, việc chăm lo đời sống, tạo lập chỗ ở cho nhân dân đã được Nhà nước và chính quyền thành phố hết sức quan tâm, với những CC / khu CC được phát triển mạnh mẽ mang tên gọi nhà tập thể / khu tập thể (KCCC).
Đặc biệt trong giai đoạn 1960-1986, Nhà nước đã đầu tư bằng nguồn vốn ngân sách, trực tiếp thực hiện quy hoạch (QH) và xây dựng (XD) được nhiều KCCC quy mô lớn theo mô hình “tiểu khu nhà ở” như hình mẫu của Liên Xô và các nước XHCN, với các mẫu nhà đã từng bước được cải thiện. Bước sang thời kỳ đầu Đổi mới, để chia sẻ gánh nặng với Nhà nước, nhiều cơ quan đơn vị cũng xin cấp đất và huy động vốn ngoài ngân sách XD nhà tập thể cho cán bộ công nhân viên, hình thành các cụm CC nhỏ phân bố rải rác trên địa bàn thành phố. Có thể nói, trong 40 năm (1954-1994), các KCCC này đã đáp ứng được yêu cầu phát triển của Hà Nội, góp phần giải quyết nhu cầu nhà ở cho đông đảo người dân lao động, có vai trò lịch sử và những giá trị không thể phủ nhận về VH-XH. Đến năm 1994, khi Nhà nước chấm dứt chế độ bao cấp về nhà ở, chuyển sang cơ chế thị trường, tại Hà Nội đã XD được 1.579 CC (nhiều nhất trong cả nước, so với TP.
Hồ Chí Minh - 474 CC, Hải Phòng - 205 CC, Nghệ An - 22 CC,.), phần lớn nằm trong các KCCC, tập trung chủ yếu tại các quận nội thành như Ba Đình, Hoàn Kiếm, Hai Bà Trưng, Đống Đa, Cầu Giấy, Thanh Xuân,. Quỹ nhà này được gọi là các KCCC / KCC “cũ” - để phân biệt với các CC thuộc thế hệ mới, được thiết kế cao tầng, do các doanh nghiệp bất động sản (BĐS) đầu tư XD làm nhà ở thương mại, tập trung trong các khu đô thị mới hình thành sau những năm 2000-. Qua nhiều thập kỷ, các CC cũ đã trở nên quá tải, bộc lộ nhiều hạn chế 2 về diện tích căn hộ chật chội và công tác quản lý, vận hành bị buông lỏng. Trong quá trình khai thác sử dụng, người dân đã tự mình khắc phục bằng cách sửa chữa, cải tạo và cơi nới tự phát - khiến các KCCC đã bị biến đổi hoàn toàn về cấu trúc, biến dạng về không gian và hình thức kiến trúc.
Đến nay, phần lớn quỹ nhà CC cũ đã hết niên hạn sử dụng và bị xuống cấp hư hỏng nặng nề - nhưng vẫn là nơi cư trú hàng ngày của hàng chục vạn con người; nhiều hạng mục công trình đã bị lún nứt có nguy cơ sụp đổ, gây nguy hiểm cho tính mạng và tài sản của nhân dân. Chủ trương tái thiết các KCCC / KCC cũ đã được xác định từ năm 2005, với nhiều đề tài nghiên cứu, nhiều dự án thí điểm, nhiều lần điều chỉnh cơ chế chính sách - tuy nhiên kết quả còn rất hạn chế. Tính đến năm 2021, Hà Nội mới xây dựng lại được 19 CC (chiếm ~1,2% tổng số CC cũ) và đang triển khai dự án cho 14 CC khác, trong khi một số CC đã phải gia cố kết cấu tạm thời để giữ an toàn trong thời gian chờ đợi. Mặc dù nguồn lực XH hóa có thể guy động được rất lớn, nhưng thực tế nhiều năm qua cho thấy việc cải tạo / sửa chữa / XD lại CC cũ tại Hà Nội vẫn tiến hành rất chậm do gặp nhiều khó khăn vướng mắc về quy trình và thủ tục, lợi ích của doanh nghiệp cũng như quyền lợi của người dân chưa được đảm bảo - nên sự đồng thuận chưa cao.
Hiện nay, những vướng mắc về pháp lý và chính sách đã từng bước được tháo gỡ, khắc phục - nhưng bất cập lớn nhất còn lại chính là giải pháp QH-KT (do các chủ đầu tư đề xuất để phê duyệt và thực hiện) vẫn đang làm theo khuôn mẫu của các dự án nhà ở thương mại, nên không phù hợp với bối cảnh đặc thù của các KCC / KCCC cũ, và khó áp dụng được vào thực tiễn. Trong tình hình đó, việc nghiên cứu đề tài “Tái thiết các khu chung cư / khu tập thể cũ ở nội thành Hà Nội” là cấp thiết nhằm làm rõ các quan điểm về khu ở mới sau tái thiết đáp ứng các yêu cầu và điều kiện đặt ra, từ đó xác lập các định hướng và nguyên tắc thực hiện, đề xuất các mô hình tổ chức không gian và giải pháp kiến trúc có tính khả thi, góp phần đưa chủ trương đúng đắn của Nhà nước về tái thiết các KCC / KCCC cũ sớm trở thành hiện thực. Mục đích nghiên cứu của luận án 3 - Mục đích nghiên cứu: Tái thiết các KCC cũ nội thành Hà Nội phù hợp với định hướng phát triển kiến trúc và đô thị bền vững về Môi trường, Kinh tế và VH- XH; đáp ứng hài hòa lợi ích của doanh nghiệp và của người dân; cân đối giữa các khía cạnh vị thế (của địa điểm), chất lượng (môi trường ở), và con người chủ thể (cộng đồng dân cư). - Mục tiêu nghiên cứu: + Xác lập quan điểm và nguyên tắc tái thiết KCCC cũ - làm rõ các mục tiêu và kết quả cần đạt được sau tái thiết.
+ Xây dựng bộ tiêu chí là công cụ đánh giá tiềm năng của các KCCC, làm cơ sở để định hướng việc tái thiết. + Đề xuất các mô hình tổ chức không gian và giải pháp kiến trúc khu ở mới phù hợp với định hướng tái thiết. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu - Đối tượng nghiên cứu: + Xác lập quan điểm và nguyên tắc tái thiết KCCC cũ - làm rõ các mục tiêu và kết quả cần đạt được sau tái thiết. + Xây dựng bộ tiêu chí là công cụ đánh giá tiềm năng của các KCCC, làm cơ sở để định hướng việc tái thiết.
+ Đề xuất các mô hình tổ chức không gian và giải pháp kiến trúc khu ở mới phù hợp với định hướng tái thiết. - Phạm vi nghiên cứu: + Phạm vi không gian: Khu vực nội thành Hà Nội theo QH chung xây dựng Thủ đô (được Thủ tướng phê duyệt tại Quyết định 1259/QĐ-TTG ngày 26/7/2011), gồm 12 quận: Ba Quy hoạch khu vực nội thành Hà Nội theo Quyết Đình, Hoàn Kiếm, Đống Đa, định 1259/QĐ-TTG 4 Hai Bà Trưng, Cầu Giấy, Hà Đông, Bắc Từ Liêm, Nam Từ Liêm, Thanh Xuân, Hoàng Mai, Long Biên, Tây Hồ. + Phạm vi thời gian: Đến 2030, tầm nhìn đến 2050 (theo QHC Hà Nội). Phương pháp nghiên cứu - Phương pháp thu thập dữ liệu: thu thập và hệ thống hóa thông tin, số liệu và kiến thức liên quan đến KCCC / KCC cũ của Hà Nội - từ các bài báo khoa học, đề tài nghiên cứu và sách đã xuất bản (để tổng quan về đối tượng nghiên cứu).
- Phương pháp khảo sát thực trạng: khảo sát tình trạng thực tế của các KCCC / KCC cũ trên địa bàn Hà Nội để nhận diện đặc điểm và tính chất của đối tượng nghiên cứu, xác định các vấn đề bất cập và nguyên nhân của chúng. - Phương pháp phân tích cấu trúc: làm rõ các thành phần (vật thể & phi vật thể) cấu thành các KCCC / KCC cũ, các mối quan hệ và xu hướng biến đổi của chúng - để xác định các yếu tố quyết định / ảnh hưởng tới khả năng tái thiết. - Phương pháp quy nạp / tổng hợp: liên kết thông tin từ các trường hợp cụ thể, các lĩnh vực / khía cạnh khác nhau để rút ra đặc điểm và tính chất chung của đối tượng nghiên cứu, xác định quy luật / xu thế chung của vấn đề nghiên cứu, XD hệ thống tiêu chí đánh giá, tổng hợp các luận điểm & nguyên tắc. - Phương pháp đánh giá tiềm năng: cho điểm theo bộ tiêu chí đánh giá (trên cơ sở vận dụng thang đo Likert 5 mức độ) - nhằm lượng hóa một cách trực quan và cụ thể các kết quả / nhận định định tính về tiềm năng tái thiết của các KCCC / KCC cũ với vị trí và quy mô rất khác nhau.
- Phương pháp phân loại và hệ thống hóa: Xử lý thông tin theo cấu trúc hệ thống để có được sự hiểu biết toàn diện và logic về đối tượng nghiên cứu. Phân loại các KCCC / KCC cũ theo kết quả cụ thể của việc đánh giá tiềm năng - để xác lập các định hướng tái thiết phù hợp. - Phương pháp so sánh: liên hệ và đối chiếu các yếu tố định tính (mô hình / định hướng / luận điểm) với các thông tin định lượng (tiêu chuẩn / tiêu chí / chỉ tiêu,.) đã được xác lập - để làm rõ các đề xuất về mặt định hình & cấu trúc. - Phương pháp chuyên gia: tham vấn ý kiến của các chuyên gia kiến trúc, đô thị, lịch sử, văn hóa và XH học để hiểu rõ hơn bản chất và quá trình vận động của 5 các KCC / KCCC cũ, đồng thời giúp hoàn thiện các luận điểm và đề xuất của luận án.
Nội dung nghiên cứu - Làm rõ quá trình hình thành, phát triển và biến đổi của các KCC cũ tại Hà Nội. - Nhận diện các vấn đề bất cập trong thực tiễn tái thiết các KCC cũ tại Hà Nội - Hệ thống hóa các cơ sở lý luận và thực tiễn về tái thiết khu ở - Đề xuất quan điểm và nguyên tắc tái thiết các KCC cũ tại Hà Nội - Đánh giá tiềm năng tái thiết của các KCC cũ làm cơ sở để phân loại và xác lập các định hướng tái thiết phù hợp. - Đề xuất các mô hình tổ chức không gian và giải pháp kiến trúc tương ứng với các định hướng tái thiết đã xác lập. Kết quả nghiên cứu - Xác lập hệ thống Quan điểm và Nguyên tắc tái thiết các KCCC / KCC cũ tại Hà Nội theo hướng phát triển khu ở bền vững, hài hòa giữa các yêu cầu lưu giữ ký ức đô thị và phát triển kinh tế - xã hội, cân đối lợi ích giữa các chủ thể liên quan (chính quyền, cộng đồng và doanh nghiệp).