Phần mở đầu bài học đã nêu vấn đề chung cho cả nội dung bài học. Do đó khi vào từng đơn vị kiến thức, bước “nêu vấn đề” nói chung là ít xuất hiện, chỉ trừ những trường hợp cần thiết. Trong giảng dạy, GV có thể sáng tạo các ý tưởng nêu vấn đề cho bài học thêm hấp dẫn. Hình thành kiến thức.
Đây là bước chủ chốt đối với một đơn vị kiến thức. Hầu như mỗi ĐVKT đều bắt đầu từ bước “hình thành kiến thức”. Đặc trưng của bước “Hình thành kiến thức” là sự có mặt của ít nhất một trong hai cấu phần: Tìm tòi – Khám phá (logo ) và Đọc hiểu – Nghe hiểu (logo ). Nói cách khác, cả hai cấu phần này có cùng một chức năng là hình thành kiến thức mới cho HS, nhưng khác nhau về cách thực hiện.
• Trong cấu phần Tìm tòi – Khám phá, kiến thức được hình thành qua một số hoạt động tại lớp của HS. Cấu phần này cũng tạo cơ hội tốt cho HS phát triển năng lực tư duy và suy luận lôgic. • Trong cấu phần Đọc hiểu – Nghe hiểu, HS sẽ thu nhận kiến thức nhờ nghe GV giảng bài hoặc bằng cách tự đọc tại lớp. GV sẽ quyết định lựa chọn hình thức nào.
Nhưng dù theo hình thức nào thì HS cũng có cơ hội phát triển năng lực giao tiếp toán học và năng lực tự học. Đây là một trong hai bước chủ chốt trong một đơn vị kiến thức. Một cách đầy đủ, bước 3 nên gọi là “Luyện tập, củng cố kiến thức, hình thành kĩ năng”, bởi vì nhiệm vụ của bước 3 chính là củng cố kiến thức mới được hình thành ở bước 2, đồng thời xây dựng kĩ năng sử dụng kiến thức đó trong giải toán. Các cấu phần phục vụ cho bước này là: Ví dụ (kèm lời giải), Luyện tập và Thực hành.
Tên gọi của các cấu phần cho thấy sự phân biệt về ý nghĩa của chúng như sau: BỘ SÁCH: KẾT NỐI TRI THỨC VỚI CUỘC SỐNG 18 • Ví dụ gồm đề toán và lời giải với mục đích làm mẫu cho HS; • Luyện tập yêu cầu HS giải một bài toán đơn giản nhằm hình thành và rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức mới học; • Thực hành yêu cầu HS sử dụng các dụng cụ học tập để vẽ hình hay tính toán nhằm giúp HS rèn luyện phát triển năng lực sử dụng công cụ, phương tiện học toán. Nếu như bước 3 chỉ mới củng cố kiến thức và hình thành kĩ năng cho HS thì bước 4 có nhiệm vụ giúp HS rèn luyện nâng cao kĩ năng, phát triển kiến thức nhờ vận dụng các kiến thức đã học trong giải toán (Toán thuần tuý hoặc Toán thực tế). Do đó, bước 4 phải gọi một cách đầy đủ là “Vận dụng, phát triển kiến thức và kĩ năng”. Tuy nhiên, việc chia chủ đề bài học thành các ĐVKT dẫn đến một thực tế là có những ĐVKT đơn giản đến nỗi không thể thiết kế một vận dụng xứng đáng cho riêng nó.
Trong trường hợp đó, cần phải phối hợp nhiều ĐVKT trong một vận dụng. Vì vậy, bước 4 có thể không xuất hiện đối với một số ĐVKT đơn giản. Bước 4 được nhận biết bởi sự xuất hiện của ít nhất một trong các cấu phần Tranh luận (logo ), Vận dụng và Thử thách nhỏ (logo ). Như vậy, cả ba cấu phần này có cùng một chức năng là “Vận dụng, phát triển kiến thức và kĩ năng” cho HS, nhưng khác nhau về ý đồ và phương pháp thực hiện.
• Trong cấu phần Tranh luận, một vấn đề sẽ được đưa ra và HS sẽ được nêu lên ý kiến của riêng mình hay nhận xét ý kiến của các bạn khác về vấn đề đó. Qua tranh luận, HS có cơ hội nâng cao năng lực giao tiếp toán học của mình. • Trong cấu phần Vận dụng, HS sẽ giải quyết một bài toán (toán thuần tuý hoặc toán thực tế). Điều đó sẽ tác động tích cực đến năng lực tư duy, năng lực mô hình hoá toán học và năng lực giải quyết vấn đề toán học của HS.
Cấu phần Thử thách nhỏ hướng đến việc dạy học phân hoá vì nó chủ yếu dành cho các đối tượng HS khá và giỏi. Đó là những bài toán, những tình huống đòi hỏi HS vận dụng sáng tạo hoặc tư duy lôgic để giải quyết. Do đó, GV có thể không nhất thiết thực hiện hoạt động này ngay tại lớp. Cần nói thêm rằng mặc dù cấu phần Thử thách nhỏ chủ yếu dành cho các khá, giỏi, nhưng không có nghĩa là chỉ các HS khá, giỏi mới giải quyết được.
Có nhiều vấn đề ngay cả HS trung bình cũng có thể làm được. Vì vậy, GV nên khuyến khích mọi HS thực hiện cấu phần này. Nhiều cấu phần có tác dụng tích cực trong việc phát triển năng lực tư duy sáng tạo cho HS. Tóm lại, các cấu phần chính của bài học cùng với chức năng của chúng được tóm tắt trong bảng sau đây.
Chức năng Cấu phần Đặc điểm Đưa ra tình huống làm nảy sinh nhu cầu Khởi động, nêu Tình huống mở học tập, thường là một bài toán thực tế đại vấn đề đầu bài học diện hay đôi khi là một đoạn dẫn nhập. TÀI LIỆU TẬP HUẤN, BỒI DƯỠNG GIÁO VIÊN SỬ DỤNG SÁCH GIÁO KHOA MÔN TOÁN LỚP 8 19 Tìm tòi-Khám Giúp HS khám phá kiến thức thông qua các phá hoạt động được chia thành từng bước vừa sức, để đi đến Khung kiến thức. Hình thành Đọc hiểu-Nghe HS tiếp nhận kiến thức thông qua tự đọc kiến thức, kĩ hiểu hoặc nghe GV giảng. năng Trình bày các kiến thức mang tính lí thuyết Khung kiến thức của bài học mà HS sau đó được phép sử dụng.
HS có thể học ở các ví dụ về phương pháp và Ví dụ cách trình bày để hình thành và rèn luyện kĩ năng tương ứng. Củng cố kiến Rèn luyện kĩ năng gắn với đơn vị kiến thức thức, rèn luyện Luyện tập đang học; tình huống tương tự ví dụ trước kĩ năng đó, để HS tự luyện tập trên lớp. Rèn luyện kĩ năng sử dụng các công cụ, Thực hành phương tiện học Toán. Vận dụng được đưa ra để HS giải quyết sau khi đã trau dồi kiến thức và kĩ năng.
Thường Vận dụng là tình huống trong thực tế, giúp HS phát triển năng lực mô hình hoá toán học và Phát triển kiến năng lực giải quyết vấn đề toán học. thức, nâng cao kĩ năng, phát Đưa ra những tình huống dễ mắc sai lầm, Tranh luận triển năng lực giúp HS tránh và có cơ hội phát triển năng lực giao tiếp toán học. Dành cho dạy học phân hoá, phát triển năng Thử thách nhỏ lực tư duy sáng tạo cho HS. Được chọn lọc để có số lượng vừa phải, bảo Củng cố, phát đảm tính phân hoá (đặc biệt là các bài tập ở triển kĩ năng, Bài tập cuối bài phần Luyện tập chung, Bài tập cuối chương); năng lực học chú trọng các bài tập liên quan đến ứng (HS làm ở nhà) dụng của toán học trong thực tế và trong các môn học liên quan.
BỘ SÁCH: KẾT NỐI TRI THỨC VỚI CUỘC SỐNG 20 2. Cách tiếp cận nội dung đơn giản, trực quan, gắn với thực tiễn • TOÁN 8 lựa chọn con đường chủ yếu tiếp cận các khái niệm mới là: Thực tiễn → Trực quan → Trừu tượng • Với những nội dung tiếp nối và phát triển kiến thức đã học, TOÁN 8 thường chọn con đường tiếp cận là: Trải nghiệm + Gợi nhớ điều đã học → Phát triển kiến thức 2. Ví dụ, phân tích một vài bài học đặc trưng minh hoạ cho những điểm mới của sách Dưới đây chúng tôi phân tích một bài học cụ thể trong TOÁN 8 để làm nổi bật cấu trúc bài học, cũng như chức năng của từng cấu phần và cách thức tổ chức các hoạt động trên lớp ẩn chứa trong SGK Toán 8. HÀM SỐ BẬC NHẤT VÀ ĐỒ THỊ CỦA HÀM SỐ BẬC NHẤT (2 tiết) a) Vị trí của bài học Khái niệm hàm số là một trong những khái niệm trung tâm của toán học, được thể hiện một cách nhất quán và xuyên suốt trong toàn bộ chương trình Toán phổ thông.
Ở lớp 7 các em đã được học về đại lượng tỉ lệ thuận, là một mô hình đơn giản thường gặp của hàm số bậc nhất trong thực tiễn. Ở lớp 8, sau khi làm quen với khái niệm hàm số và đồ thị của hàm số, HS được học về hàm số bậc nhất y = ax + b (a ≠ 0) và cách vẽ đồ thị của hàm số này. Ở lớp 9, các em được học về hàm số y = ax2 + b (a ≠ 0) và cách vẽ đồ thị của nó. Đến Chương trình Toán THPT, HS được tiếp tục học một cách hệ thống về khái niệm hàm số (bao gồm cả tập xác định, tập giá trị, khoảng đồng biến, khoảng nghịch biến) và cách xây dựng, khảo sát sự biến thiên và vẽ đồ thị của một số hàm số sơ cấp thường gặp: hàm số bậc hai, hàm số lượng giác, hàm số mũ, hàm số lôgarit, một số hàm đa thức và hàm phân thức đơn giản.
b) Cấu trúc của bài học – Bài học này gồm 2 đơn vị kiến thức: Khái niệm hàm số bậc nhất và Đồ thị của hàm số bậc nhất. – Bài học này chứa đựng cả 3 tình huống dạy học điển hình trong môn Toán: + Dạy học khái niệm toán học: Khái niệm hàm số bậc nhất. + Dạy học định lí, quy tắc, phương pháp: Cách vẽ đồ thị của hàm số bậc nhất (là một đường thẳng). + Dạy học giải bài tập toán học.
Về thời lượng, bài học này được dạy trong 2 tiết. TÀI LIỆU TẬP HUẤN, BỒI DƯỠNG GIÁO VIÊN SỬ DỤNG SÁCH GIÁO KHOA MÔN TOÁN LỚP 8 21 TÊN BÀI HỌC VÀ PHẦN ĐỊNH HƯỚNG. TÌNH HUỐNG MỞ ĐẦU Phân tích • Sau Tên bài học là đến Phần định hướng bài học, gồm ô Khái niệm, thuật ngữ và ô Kiến thức, kĩ năng, nhằm giúp HS xác định một cách nhanh chóng những khái niệm cơ bản và những kiến thức kĩ năng cơ bản cần đạt được sau bài học. • Tình huống mở đầu bài học đưa ra tình huống trong thực tiễn (dẫn đến khái niệm hàm số bậc nhất), kích thích nhu cầu học tập của HS.
• Dưới đây ta phân tích cách trình bày từng đơn vị kiến thức trong bài học. ĐVKT 1: KHÁI NIỆM HÀM SỐ BẬC NHẤT HOẠT ĐỘNG HÌNH THÀNH KIẾN THỨC BỘ SÁCH: KẾT NỐI TRI THỨC VỚI CUỘC SỐNG 22 Phân tích • HS thực hiện lần lượt các HĐ1, HĐ2, HĐ3 bằng kiến thức đã có của bản thân, và nhận xét điểm giống nhau bản chất giữa hai tình huống ở hai HĐ1 và HĐ2.