Hå sÜ ®µm (Chñ biªn) ®ç ®øc ®«ng – lª minh hoµng – nguyÔn thanh hïng tµi liÖu gi¸o khoa chuyªn tin quyÓn 2 Nhµ xuÊt b¶n gi¸o dôc viÖt nam C«ng ty Cæ phÇn dÞch vô xuÊt b¶n Gi¸o dôc Hµ Néi - Nhµ xuÊt b¶n Gi¸o dôc ViÖt Nam gi÷ quyÒn c«ng bè t¸c phÈm. 349-2009/CXB/43-644/GD M4 sè : 8I746H9 2 LỜI NÓI ðẦU Bộ Giáo dục và ðào tạo ñã ban hành chương trình chuyên tin học cho các lớp chuyên 10, 11, 12. Dựa theo các chuyên ñề chuyên sâu trong chương trình nói trên, các tác giả biên soạn bộ sách chuyên tin học, bao gồm các vấn ñề cơ bản nhất về cấu trúc dữ liệu, thuật toán và cài ñặt chương trình. Bộ sách gồm ba quyển, quyển 1, 2 và 3.
Cấu trúc mỗi quyển bao gồm: phần lí thuyết, giới thiệu các khái niệm cơ bản, cần thiết trực tiếp, thường dùng nhất; phần áp dụng, trình bày các bài toán thường gặp, cách giải và cài ñặt chương trình; cuối cùng là các bài tập. Các chuyên ñề trong bộ sách ñược lựa chọn mang tính hệ thống từ cơ bản ñến chuyên sâu. Với trải nghiệm nhiều năm tham gia giảng dạy, bồi dưỡng học sinh chuyên tin học của các trường chuyên có truyền thống và uy tín, các tác giả ñã lựa chọn, biên soạn các nội dung cơ bản, thiết yếu nhất mà mình ñã sử dụng ñể dạy học với mong muốn bộ sách phục vụ không chỉ cho giáo viên và học sinh chuyên PTTH mà cả cho giáo viên, học sinh chuyên tin học THCS làm tài liệu tham khảo cho việc dạy và học của mình. Với kinh nghiệm nhiều năm tham gia bồi dưỡng học sinh, sinh viên tham gia các kì thi học sinh giỏi Quốc gia, Quốc tế Hội thi Tin học trẻ Toàn quốc, Olympiad Sinh viên Tin học Toàn quốc, Kì thi lập trình viên Quốc tế khu vực ðông Nam Á, các tác giả ñã lựa chọn giới thiệu các bài tập, lời giải có ñịnh hướng phục vụ cho không chỉ học sinh mà cả sinh viên làm tài liệu tham khảo khi tham gia các kì thi trên.
Lần ñầu tập sách ñược biên soạn, thời gian và trình ñộ có hạn chế nên chắc chắn còn nhiều thiếu sót, các tác giả mong nhận ñược ý kiến ñóng góp của bạn ñọc, các ñồng nghiệp, sinh viên và học sinh ñể bộ sách ñược ngày càng hoàn thiện hơn. Các tác giả 3 4 Chuyên ñề 6 KIỂU DỮ LIỆU TRỪU TƯỢNG VÀ CẤU TRÚC DỮ LIỆU Kiểu dữ liệu trừu tượng là một mô hình toán học với những thao tác ñịnh nghĩa trên mô hình ñó. Kiểu dữ liệu trừu tượng có thể không tồn tại trong ngôn ngữ lập trình mà chỉ dùng ñể tổng quát hóa hoặc tóm lược những thao tác sẽ ñược thực hiện trên dữ liệu. Kiểu dữ liệu trừu tượng ñược cài ñặt trên máy tính bằng các cấu trúc dữ liệu: Trong kỹ thuật lập trình cấu trúc (Structural Programming), cấu trúc dữ liệu là các biến cùng với các thủ tục và hàm thao tác trên các biến ñó.
Trong kỹ thuật lập trình hướng ñối tượng (Object- Oriented Programming), cấu trúc dữ liệu là kiến trúc thứ bậc của các lớp, các thuộc tính và phương thức tác ñộng lên chính ñối tượng hay một vài thuộc tính của ñối tượng. Trong chương này, chúng ta sẽ khảo sát một vài kiểu dữ liệu trừu tượng cũng như cách cài ñặt chúng bằng các cấu trúc dữ liệu. Những kiểu dữ liệu trừu tượng phức tạp hơn sẽ ñược mô tả chi tiết trong từng thuật toán mỗi khi thấy cần thiết. Khái niệm danh sách Danh sách là một tập sắp thứ tự các phần tử cùng một kiểu.
ðối với danh sách, người ta có một số thao tác: Tìm một phần tử trong danh sách, chèn một phần tử vào danh sách, xóa một phần tử khỏi danh sách, sắp xếp lại các phần tử trong danh sách theo một trật tự nào ñó v.v… Việc cài ñặt một danh sách trong máy tính tức là tìm một cấu trúc dữ liệu cụ thể mà máy tính hiểu ñược ñể lưu các phần tử của danh sách ñồng thời viết các ñoạn chương trình con mô tả các thao tác cần thiết ñối với danh sách. 5 Vì danh sách là một tập sắp thứ tự các phần tử cùng kiểu, ta ký hiệu là kiểu dữ liệu của các phần tử trong danh sách, khi cài ñặt cụ thể, có thể là bất cứ kiểu dữ liệu nào ñược chương trình dịch chấp nhận (Số nguyên, số thực, ký tự, …). Biểu diễn danh sách bằng mảng Khi cài ñặt danh sách bằng mảng một chiều , ta cần có một biến nguyên lưu số phần tử hiện có trong danh sách. Nếu mảng ñược ñánh số bắt ñầu từ 1 thì các phần tử trong danh sách ñược cất giữ trong mảng bằng các phần tử ñược ñánh số từ 1 tới : a) Truy c p ph n t t trong m mng Việc truy cập một phần tử ở vị trí trong mảng có thể thực hiện rất dễ dàng qua phần tử .
Vì các phần tử của mảng có kích thước bằng nhau và ñược lưu trữ liên tục trong bộ nhớ, việc truy cập một phần tử ñược thực hiện bằng một phép toán tính ñịa chỉ phần tử có thời gian tính toán là hằng số. Vì vậy nếu cài ñặt tạp là . bằng mảng, việc truy cập một phần tử trong danh sách ở vị trí bất kỳ có ñộ phức b) Chèn ph n t t vào m mng ðể chèn một phần tử vào mảng tại vị trí , trước hết ta dồn tất cả các phần tử từ vị trí tới tới vị trí về sau một vị trí (tạo ra “chỗ trống” tại vị trí ), ñặt giá trị vào vị trí , và tăng số phần tử của mảng lên 1. procedure Insert(p: Integer; const v: TElement); //Thủ tục chèn phần tử v vào vị trí p var i: Integer; begin for i := n downto p do a[i + 1] := a[i]; a[p] := v; n := n + 1; end; ( ), khi ñó thời gian thực hiện của phép chèn là .
Trường hợp xấu Trường hợp tốt nhất, vị trí chèn nằm sau phần tử cuối cùng của danh sách nhất, ta cần chèn tại vị trí 1, khi ñó thời gian thực hiện của phép chèn là . 6 Cũng dễ dàng chứng minh ñược rằng thời gian thực hiện trung bình của phép chèn là . c) Xóa ph n t t kh kh i m mng ðể xóa một phần tử tại vị trí của mảng mà vẫn giữ nguyên thứ tự các phần tử còn lại: Trước hết ta phải dồn tất cả các phần tử từ vị trí tới lên trước một vị trí (thông tin của phần tử thứ bị ghi ñè), sau ñó giảm số phần tử của mảng () ñi. procedure Delete(p: Integer); //Thủ tục xóa phần tử tại vị trí p var i: Integer; begin for i := p to n - 1 do a[i] := a[i + 1]; n := n - 1; end; Trường hợp tốt nhất, vị trí xóa nằm cuối danh sách ( , khi ñó thời gian thực hiện của phép xóa là .
Trường hợp xấu nhất, ta cần xóa tại vị trí 1, khi ñó thời gian thực hiện của phép xóa là . Cũng dễ dàng chứng minh ñược rằng thời gian thực hiện trung bình của phép xóa là . Trong trường hợp cần xóa một phần tử mà không cần duy trì thứ tự của các phần phần tử của mảng () ñi 1. Khi ñó thời gian thực hiện của phép xóa chỉ là .
tử khác, ta chỉ cần ñưa giá trị phần tử cuối cùng vào vị trí cần xóa rồi giảm số 1. Biểu diễn danh sách bằng danh sách nối ñơn Danh sách nối ñơn (Singly-linked list) gồm các nút ñược nối với nhau theo một chiều. Mỗi nút là một bản ghi (record) gồm hai trường: Trường chứa giá trị lưu trong nút ñó Trường chứa liên kết (con trỏ) tới nút kế tiếp, tức là chứa một thông tin ñủ ñể biết nút kế tiếp nút ñó trong danh sách là nút nào, trong trường hợp là nút cuối cùng (không có nút kế tiếp), trường liên kết này ñược gán một giá trị ñặc biệt, chẳng hạn con trỏ . type PNode = ^TNode; //Kiểu con trỏ tới một nút TNode = record; //Kiểu biến ñộng chứa thông tin trong một nút 7 info: TElement; link: PNode; end; Nút ñầu tiên trong danh sách ( ) ñóng vai trò quan trọng trong danh sách nối ñơn.
ðể duyệt danh sách nối ñơn, ta bắt ñầu từ nút ñầu tiên, dựa vào trường liên kết ñể ñi sang nút kế tiếp, ñến khi gặp giá trị ñặc biệt (duyệt qua nút cuối) thì dừng lại a b c d e Hình 1. Danh sách nối ñơn a) Truy c p ph n t t trong danh sách n! n!i "#n Bản thân danh sách nối ñơn ñã là một kiểu dữ liệu trừu tượng. ðể cài ñặt kiểu dữ liệu trừu tượng này, chúng ta có thể dùng mảng các nút (trường chứa chỉ số của nút kế tiếp) hoặc biến cấp phát ñộng (trường chứa con trỏ tới nút kế tiếp). Tuy nhiên vì cấu trúc nối ñơn, việc xác ñịnh phần tử ñứng thứ trong danh sách bắt buộc phải duyệt từ ñầu danh sách qua nút, việc này mất thời gian trung bình , và tỏ ra không hiệu quả như thao tác trên mảng.
Nói cách khác, danh sách nối ñơn tiện lợi cho việc truy cập tuần tự nhưng không hiệu quả nếu chúng ta thực hiện nhiều phép truy cập ngẫu nhiên. b) Chèn ph n t t vào danh sách n! n!i "#n ðể chèn thêm một nút chứa giá trị vào vị trí của nút trong danh sách nối ñơn, trước hết ta tạo ra một nút mới chứa giá trị và cho nút này liên kết tới . Nếu ñang là nút ñầu tiên của danh sách ( ) thì cập nhật lại bằng , còn nếu không phải nút ñầu tiên của danh sách, ta tìm nút là nút ñứng liền trước nút và chỉnh lại liên kết: liên kết tới thay vì liên kết tới thẳng (h. Chèn phần tử vào danh sách nối ñơn procedure Insert(p: PNode; const v: TElement); //Thủ tục chèn phần tử v vào vị trí nút p var NewNode, q: PNode; begin New(NewNode); NewNode^.link := p; if head = p then head := NewNode else begin q := head; while q^.link := NewNode; end; end; gian , tuy nhiên việc tìm nút ñứng liền trước nút yêu cầu phải duyệt từ Việc chỉnh lại liên kết trong phép chèn phần tử vào danh sách nối ñơn mất thời ñầu danh sách, việc này mất thời gian trung bình .