Hå sÜ ®µm (Chñ biªn) ®ç ®øc ®«ng – lª minh hoµng – nguyÔn thanh hïng tµi liÖu gi¸o khoa chuyªn tin quyÓn 1 Nhµ xuÊt b¶n gi¸o dôc viÖt nam C«ng ty Cæ phÇn dÞch vô xuÊt b¶n Gi¸o dôc Hµ Néi - Nhµ xuÊt b¶n Gi¸o dôc ViÖt Nam gi÷ quyÒn c«ng bè t¸c phÈm. 349-2009/CXB/43-644/GD M4 sè : 8I746H9 2 LỜI NÓI ðẦU Bộ Giáo dục và ðào tạo ñã ban hành chương trình chuyên tin học cho các lớp chuyên 10, 11, 12. Dựa theo các chuyên ñề chuyên sâu trong chương trình nói trên, các tác giả biên soạn bộ sách chuyên tin học, bao gồm các vấn ñề cơ bản nhất về cấu trúc dữ liệu, thuật toán và cài ñặt chương trình. Bộ sách gồm ba quyển, quyển 1, 2 và 3.
Cấu trúc mỗi quyển bao gồm: phần lí thuyết, giới thiệu các khái niệm cơ bản, cần thiết trực tiếp, thường dùng nhất; phần áp dụng, trình bày các bài toán thường gặp, cách giải và cài ñặt chương trình; cuối cùng là các bài tập. Các chuyên ñề trong bộ sách ñược lựa chọn mang tính hệ thống từ cơ bản ñến chuyên sâu. Với trải nghiệm nhiều năm tham gia giảng dạy, bồi dưỡng học sinh chuyên tin học của các trường chuyên có truyền thống và uy tín, các tác giả ñã lựa chọn, biên soạn các nội dung cơ bản, thiết yếu nhất mà mình ñã sử dụng ñể dạy học với mong muốn bộ sách phục vụ không chỉ cho giáo viên và học sinh chuyên PTTH mà cả cho giáo viên, học sinh chuyên tin học THCS làm tài liệu tham khảo cho việc dạy và học của mình. Với kinh nghiệm nhiều năm tham gia bồi dưỡng học sinh, sinh viên tham gia các kì thi học sinh giỏi Quốc gia, Quốc tế Hội thi Tin học trẻ Toàn quốc, Olympiad Sinh viên Tin học Toàn quốc, Kì thi lập trình viên Quốc tế khu vực ðông Nam Á, các tác giả ñã lựa chọn giới thiệu các bài tập, lời giải có ñịnh hướng phục vụ cho không chỉ học sinh mà cả sinh viên làm tài liệu tham khảo khi tham gia các kì thi trên.
Lần ñầu tập sách ñược biên soạn, thời gian và trình ñộ có hạn chế nên chắc chắn còn nhiều thiếu sót, các tác giả mong nhận ñược ý kiến ñóng góp của bạn ñọc, các ñồng nghiệp, sinh viên và học sinh ñể bộ sách ñược ngày càng hoàn thiện hơn. Các tác giả 3 4 Chuyên ñề 1 THUẬT TOÁN VÀ PHÂN TÍCH THUẬT TOÁN 1. Thuật toán Thuật toán là một trong những khái niệm quan trọng nhất trong tin học. Thuật ngữ thuật toán xuất phát từ nhà khoa học Arập Abu Ja'far Mohammed ibn Musa al Khowarizmi.
Ta có thể hiểu thuật toán là dãy hữu hạn các bước, mỗi bước mô tả chính xác các phép toán hoặc hành ñộng cần thực hiện, ñể giải quyết một vấn ñề. ðể hiểu ñầy ñủ ý nghĩa của khái niệm thuật toán chúng ta xem xét 5 ñặc trưng sau của thuật toán: • ðầu vào (Input): Thuật toán nhận dữ liệu vào từ một tập nào ñó. • ðầu ra (Output): Với mỗi tập các dữ liệu ñầu vào, thuật toán ñưa ra các dữ liệu tương ứng với lời giải của bài toán. • Chính xác: Các bước của thuật toán ñược mô tả chính xác.
• Hữu hạn: Thuật toán cần phải ñưa ñược ñầu ra sau một số hữu hạn (có thể rất lớn) bước với mọi ñầu vào. • ðơn trị: Các kết quả trung gian của từng bước thực hiện thuật toán ñược xác ñịnh một cách ñơn trị và chỉ phụ thuộc vào ñầu vào và các kết quả của các bước trước. • Tổng quát: Thuật toán có thể áp dụng ñể giải mọi bài toán có dạng ñã cho. ðể biểu diễn thuật toán có thể biểu diễn bằng danh sách các bước, các bước ñược diễn ñạt bằng ngôn ngữ thông thường và các kí hiệu toán học; hoặc có thể biểu diễn thuật toán bằng sơ ñồ khối.
Tuy nhiên, ñể ñảm bảo tính xác ñịnh của thuật toán, thuật toán cần ñược viết bằng các ngôn ngữ lập trình. Một chương trình là sự biểu diễn của một thuật toán trong ngôn ngữ lập trình ñã chọn. Trong tài liệu này, chúng ta sử dụng ngôn ngữ tựa Pascal ñể trình bày các thuật toán. Nói là tựa Pascal, bởi vì nhiều trường hợp, ñể cho ngắn gọn, chúng ta không hoàn toàn tuân 5 theo quy ñịnh của Pascal.
Ngôn ngữ Pascal là ngôn ngữ ñơn giản, khoa học, ñược giảng dạy trong nhà trường phổ thông. Ví dụ: Thuật toán kiểm tra tính nguyên tố của một số nguyên dương 2, viết trên ngôn ngữ lập trình Pascal. function is_prime(n):boolean; begin for k:=2 to n-1 do if (n mod k=0) then exit(false); exit(true); end; 2. Phân tích thuật toán 2.
Tính hiệu quả của thuật toán Khi giải một bài toán, chúng ta cần chọn trong số các thuật toán một thuật toán mà chúng ta cho là “tốt” nhất. Vậy dựa trên cơ sở nào ñể ñánh giá thuật toán này “tốt” hơn thuật toán kia? Thông thường ta dựa trên hai tiểu chuẩn sau: 1. Thuật toán ñơn giản, dễ hiểu, dễ cài ñặt (dễ viết chương trình). Thuật toán hiệu quả: Chúng ta thường ñặc biệt quan tâm ñến thời gian thực hiện của thuật toán (gọi là ñộ phức tạp tính toán), bên cạnh ñó chúng ta cũng quan tâm tới dung lượng không gian nhớ cần thiết ñể lưu giữ các dữ liệu vào, ra và các kết quả trung gian trong quá trình tính toán.
Khi viết chương trình chỉ ñể sử dụng một số ít lần thì tiêu chuẩn (1) là quan trọng, nhưng nếu viết chương trình ñể sử dụng nhiều lần, cho nhiều người sử dụng thì tiêu chuẩn (2) lại quan trọng hơn. Trong trường hợp này, dù thuật toán có thể phải cài ñặt phức tạp, nhưng ta vẫn sẽ lựa chọn ñể nhận ñược chương trình chạy nhanh hơn, hiệu quả hơn. Tại sao cần thuật toán có tính hiệu quả? Kĩ thuật máy tính tiến bộ rất nhanh, ngày nay các máy tính lớn có thể ñạt tốc ñộ tính toán hàng nghìn tỉ phép tính trong một giây. Vậy có cần phải tìm thuật toán hiệu quả hay không? Chúng ta xem lại ví dụ bài toán kiểm tra tính nguyên tố của một số nguyên dương 2.
function is_prime(n):boolean; begin 6 for k:=2 to n-1 do if (n mod k=0) then exit(false); exit(true); end; Dễ dàng nhận thấy rằng, nếu là một số nguyên tố chúng ta phải mất 2 phép toán . Giả sử một siêu máy tính có thể tính ñược trăm nghìn tỉ 10 phép trong một giây, như vậy ñể kiểm tra một số khoảng 25 chữ số mất khoảng ~3170 năm. Trong khi ñó, nếu ta có nhận xét việc thử từ 2 ñến 1 là không cần thiết mà chỉ cần thử từ 2 ñến √ , ta có: function is_prime(n):boolean; begin for k:=2 to trunc(sqrt(n)) do if (n mod k=0) then exit(false); exit(true); end; {hàm sqrt(n) là hàm tính √, trunc(x) là hàm làm tròn x } !" Như vậy ñể kiểm tra một số khoảng 25 chữ số mất khoảng # ~0. ðánh giá thời gian thực hiện thuật toán Có hai cách tiếp cận ñể ñánh giá thời gian thực hiện của một thuật toán.
Cách thứ nhất bằng thực nghiệm, chúng ta viết chương trình và cho chạy chương trình với các dữ liệu vào khác nhau trên một máy tính. Cách thứ hai bằng phương pháp lí thuyết, chúng ta coi thời gian thực hiện thuật toán như hàm số của cỡ dữ liệu vào (cỡ của dữ liệu vào là một tham số ñặc trưng cho dữ liệu vào, nó có ảnh hưởng quyết ñịnh ñến thời gian thực hiện chương trình. Ví dụ ñối với bài toán kiểm tra số nguyên tố thì cỡ của dữ liệu vào là số cần kiểm tra; hay với bài toán sắp xếp dãy số, cỡ của dữ liệu vào là số phần tử của dãy). Thông thường cỡ của dữ liệu vào là một số nguyên dương , ta sử dụng hàm số % trong ñó là cỡ của dữ liệu vào ñể biểu diễn thời thực hiện của một thuật toán.
Xét ví dụ bài toán kiểm tra tính nguyên tố của một số nguyên dương (cỡ dữ liệu vào là ), nếu là một số chẵn & 2 thì chỉ cần một lần thử chia 2 ñể kết luận không phải là số nguyên tố. Nếu & 3 không chia hết cho 2 nhưng lại chia hết cho 3 thì cần 2 lần thử (chia 2 và chia 3) ñể kết luận không nguyên tố. Còn nếu là một số nguyên tố thì thuật toán phải thực hiện nhiều lần thử nhất. 7 Trong tài liệu này, chúng ta hiểu hàm số % là thời gian nhiều nhất cần thiết ñể thực hiện thuật toán với mọi bộ dữ liệu ñầu vào cỡ .
Sử dụng kí hiệu toán học ô lớn ñể mô tả ñộ lớn của hàm %. Giả sử là một số nguyên dương, % và ' là hai hàm thực không âm. Ta viết % ( )' nếu và chỉ nếu tồn tại các hằng số dương * và , sao cho % + * ', với mọi . Nếu một thuật toán có thời gian thực hiện % ( )' chúng ta nói rằng thuật toán có thời gian thực hiện cấp '.
Ví dụ: Giả sử % ( , 2, ta có , 2 + , 2 ( 3 với mọi 1 Vậy % ( ) , trong trường hợp này ta nói thuật toán có thời gian thực hiện cấp . Các quy tắc ñánh giá thời gian thực hiện thuật toán ðể ñánh giá thời gian thực hiện thuật toán ñược trình bày bằng ngôn ngữ tựa Pascal, ta cần biết cách ñánh giá thời gian thực hiện các câu lệnh của Pascal. Trước tiên, chúng ta hãy xem xét các câu lệnh chính trong Pascal. Các câu lệnh trong Pascal ñược ñịnh nghĩa ñệ quy như sau: 1.
Các phép gán, ñọc, viết là các câu lệnh (ñược gọi là lệnh ñơn)., Sm là câu lệnh thì Begin S1; S2; …; Sm; End; là câu lệnh (ñược gọi là lệnh hợp thành hay khối lệnh). Nếu S1 và S2 là các câu lệnh và E là biểu thức lôgic thì If E then S1 else S2; là câu lệnh (ñược gọi là lệnh rẽ nhánh hay lệnh If). Nếu S là câu lệnh và E là biểu thức lôgic thì While E do S; là câu lệnh (ñược gọi là lệnh lặp ñiều kiện trước hay lệnh While). Nếu S1, S2,…,Sm là các câu lệnh và E là biểu thức lôgic thì Repeat S1; S2; …; Sm; Until E; là câu lệnh (ñược gọi là lệnh lặp ñiều kiện sau hay lệnh Repeat) 8 6.
Nếu S là lệnh, E1 và E2 là các biểu thức cùng một kiểu thứ tự ñếm ñược thì For i:=E1 to E2 do S; là câu lệnh (ñược gọi là lệnh lặp với số lần xác ñịnh hay lệnh For).