MỞ ĐẦU Từ khi xác định Giáo dục – Đào tạo là quốc sách hàng đầu, Đảng ta nhấn mạnh nhiệm vụ trọng tâm của công tác Giáo dục và Đào tạo ở nƣớc ta hiện nay là đổi mới căn bản, toàn diện, phát triển nguồn nhân lực đáp ứng nhu cầu phát triển nhanh và bền vững đất nƣớc. Trong đó, vai trò của đội ngũ cán bộ, giáo viên ngày càng đƣợc khẳng định trong việc hiện thực hóa mục tiêu của công tác Giáo dục và Đào tạo mà Đảng và Nhà nƣớc đã đề ra. Vì vậy, việc xác định công tác bồi dƣỡng chuyên môn, nghiệp vụ cho đội ngũ cán bộ, giáo viên ở các cấp học trong hệ thống Giáo dục và Đào tạo ở nƣớc ta hiện nay đƣợc Đảng và Nhà nƣớc ta xem là nhiệm vụ then chốt, góp phần nâng cao chất lƣợng dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dƣỡng và phát triển nhân tài. Nhiệm vụ chính của nhà giáo (trong đó có GV THCS) đƣợc quy định trong luật Giáo dục năm 2005 là ―giáo dục theo mục tiêu, nguyên lí giáo dục, thực hiện đầy đủ và có chất lượng chương trình giáo dục‖.
Vì vậy, các năng lực cốt lõi của giáo viên cần đƣợc xác định, bồi dƣỡng thƣờng xuyên, liên tục để đảm bảo nhiệm vụ nêu trên. Trong bối cảnh đổi mới giáo dục đáp ứng yêu cầu xã hội nhƣ hiện nay, mỗi giáo viên cần không ngừng tự học, tự bồi dƣỡng nhằm phát triển năng lực nghề nghiệp của chính mình. Ý thức về tầm quan trọng đó, hằng năm tỉnh Gia Lai đã ra nhiều văn bản chỉ đạo nhằm thực hiện mục tiêu đổi mới toàn diện Giáo dục và Đào tạo trên địa bàn tỉnh. Thực hiện công văn HD số 1247/ KH - SGDĐT – GDTX năm 2020 của Sở Giáo dục và Đào tạo Gia Lai, quyết định số 300/QĐ-CĐSP về việc thực hiện bồi dƣỡng thƣờng xuyên giáo viên Mầm non và Phổ thông, nhóm tác giả chúng tôi biên soạn tài liệu với chuyên đề: “Sử dụng phương pháp dạy học, giáo dục để phát triển năng lực, phẩm chất cho học sinh ở trường THCS môn giáo dục công dân, thực hiện theo chương trình giáo dục phổ thông 2018” nhằm góp phần thúc đẩy, nâng cao chất lƣợng giảng dạy môn Giáo dục công dân bậc Trung học cơ sở.
Tài liệu của các tác giả không chỉ cố gắng làm rõ những vấn đề lý luận về dạy học, Giáo dục công dân ở trƣờng Trung học cơ sở theo định hƣớng phát triển năng lực, phẩm chất cho học sinh phù hợp với chƣơng trình giáo dục phổ thông mới mà còn định hƣớng ứng dụng vào thực tiễn giảng dạy hiện nay. Mặc dù các tác giả đã cố gắng, song tài liệu khó tránh khỏi những khiếm khuyết. Rất mong quý thầy – cô giáo đóng góp ý kiến để nội dung tài liệu đƣợc hoàn thiện hơn, góp phần đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục hiện nay trên địa bàn tỉnh Gia Lai. Pleiku, tháng 8 năm 2020 Nhóm biên soạn 2 NỘI DUNG CHƢƠNG I: MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ DẠY HỌC GIÁO DỤC CÔNG DÂN Ở TRƢỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ THEO ĐỊNH HƢỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC, PHẨM CHẤT CHO HỌC SINH PHÙ HỢP VỚI CHƢƠNG TRÌNH GIÁO DỤC PHỔ THÔNG MỚI 1.
Dạy học Giáo dục công dân ở trƣờng Trung học cơ sở 1. Vị trí, vai trò của môn Giáo dục công dân ở trƣờng THCS Giáo dục công dân (môn Đạo đức ở cấp tiểu học, môn Giáo dục công dân ở cấp trung học cơ sở, môn Giáo dục kinh tế và pháp luật ở cấp trung học phổ thông) giữ vai trò chủ đạo trong việc giúp học sinh hình thành, phát triển ý thức và hành vi của ngƣời công dân. Thông qua các bài học về lối sống, đạo đức, pháp luật, kinh tế, môn Giáo dục công dân góp phần bồi dƣỡng cho học sinh những phẩm chất chủ yếu và năng lực cốt lõi của ngƣời công dân, đặc biệt là tình cảm, niềm tin, nhận thức, cách ứng xử phù hợp với chuẩn mực đạo đức và quy định của pháp luật, có kĩ năng sống và bản lĩnh để học tập, làm việc và sẵn sàng thực hiện trách nhiệm công dân trong sự nghiệp xây dựng, bảo vệ Tổ quốc và hội nhập quốc tế. Ở giai đoạn giáo dục cơ bản: Đạo đức và Giáo dục công dân là các môn học bắt buộc.
Nội dung chủ yếu của môn học là giáo dục đạo đức, kĩ năng sống, pháp luật và kinh tế. Những nội dung này định hƣớng chính vào giáo dục về giá trị bản thân, gia đình, quê hƣơng, cộng đồng, nhằm hình thành cho học sinh thói quen, nền nếp cần thiết trong học tập, sinh hoạt và ý thức tự điều chỉnh bản thân theo các chuẩn mực đạo đức và quy định của pháp luật. Ở giai đoạn giáo dục định hƣớng nghề nghiệp: Giáo dục kinh tế và pháp luật là môn học đƣợc lựa chọn theo nguyện vọng và định hƣớng nghề nghiệp của học sinh. Nội dung chủ yếu của môn học là học vấn phổ thông, cơ bản về kinh tế, pháp luật phù hợp với lứa tuổi; mang tính ứng dụng, thiết thực đối với đời sống và định hƣớng nghề nghiệp sau trung học phổ thông của học sinh; đƣợc lồng ghép với nội dung giáo dục đạo đức và kĩ năng sống, giúp học sinh có nhận thức đúng và thực hiện quyền, nghĩa vụ, trách nhiệm công dân.
Qua đó, giúp HS biết sống hoà nhập với cuộc sống hiện tại với tƣ cách là một công dân tích cực và năng động; góp phần quan trọng để hình thành những phẩm chất cần thiết của nhân cách con ngƣời Việt Nam nhằm đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá (CNH, HĐH) đất nƣớc và tăng cƣờng khả năng hội nhập trong xu thế phát triển và tiến bộ của thời đại. 3 Nhƣ vậy, môn GDCD có vị trí, vai trò quan trọng trong việc hình thành phát triển nhân cách, góp phần xây dựng nhân cách và trách nhiệm công dân cho HS, cụ thể là: - Cung cấp cho HS hệ thống các giá trị đạo đức, pháp luật cơ bản, các chuẩn mực lối sống phù hợp với yêu cầu của xã hội, giúp HS biết sống một cách tích cực, năng động và sáng tạo. - Góp phần quan trọng hình thành những năng lực cơ bản của con ngƣời thời kỳ CNH, HĐH đất nƣớc nhƣ: + Năng lực tự hoàn thiện; + Năng lực nắm bắt thông tin và giao tiếp ứng xử; + Năng lực thích ứng; + Năng lực làm việc có hiệu quả trong hoạt động nhóm cộng đồng; + Năng lực tổ chức quản lý; + Năng lực hoạt động xã hội phân tích và giải quyết vấn đề có tình huống; + Năng lực phòng vệ sự sống và gia tăng sức khoẻ; + Năng lực tự học, tự nghiên cứu và nâng cao trình độ… 1. Quan điểm xây dựng chƣơng trình Chƣơng trình môn Giáo dục công dân tuân thủ các định hƣớng nêu trong Chƣơng trình tổng thể, đồng thời, xuất phát từ đặc điểm môn học, nhấn mạnh các quan điểm sau: Thứ nhất, chƣơng trình môn Giáo dục công dân bảo đảm tính khoa học, tính sƣ phạm và tính thực tiễn, đƣợc xây dựng trên cơ sở: đƣờng lối, chủ trƣơng, chính sách của Đảng và Nhà nƣớc; các thành tựu nghiên cứu về tâm lí học, giáo dục học, đạo đức học, luật học, lí luận chính trị và kinh tế học; kinh nghiệm trong nƣớc và quốc tế về phát triển chƣơng trình môn Giáo dục công dân; các giá trị truyền thống của dân tộc Việt Nam và giá trị chung của nhân loại; thực tiễn xã hội, giáo dục, điều kiện kinh tế và truyền thống văn hoá Việt Nam, sự đa dạng của đối tƣợng học sinh xét về phƣơng diện vùng miền, điều kiện và khả năng học tập.
Thứ hai, chƣơng trình môn Giáo dục công dân bảo đảm tính hệ thống. Ở giai đoạn giáo dục cơ bản, nội dung môn Đạo đức (cấp tiểu học) và môn Giáo dục công dân (cấp trung học cơ sở) đƣợc xây dựng theo hƣớng đồng tâm và phát triển,dựa trên các mạch nội dung giáo dục đạo đức, kĩ năng sống, kinh tế, pháp luật và xoay quanh các mối quan hệ của con ngƣời với bản thân và ngƣời khác, với cộng đồng, đất nƣớc, nhân loại, công việc và môi trƣờng tự nhiên; mở rộng và nâng cao dần từ cấp tiểu học đến cấp trung học cơ sở. Ở giai đoạn giáo dục định hƣớng nghề nghiệp, nội dung môn Giáo dục kinh tế và pháp luật (cấp trung học phổ thông) đƣợc xây dựng theo hƣớng phát triển tuyến tính, xoay quanh các quan 4 hệ kinh tế và pháp luật, từ kinh tế vĩ mô đến kinh tế vi mô, từ hệ thống chính trị và pháp luật đến quyền và nghĩa vụ công dân. Thứ ba, chƣơng trình môn Giáo dục công dân chú trọng tích hợp các nội dung giáo dục trong nội bộ môn học về kĩ năng sống, đạo đức, pháp luật, kinh tế và tích hợp nhiều chủ đề giáo dục cần thiết nhƣ: môi trƣờng, bình đẳng giới, di sản văn hoá, phòng chống tệ nạn xã hội, tài chính,.
Những nội dung này gắn bó chặt chẽ với cuộc sống thực tiễn của học sinh, gắn liền với các sự kiện có tính thời sự trong đời sống đạo đức, pháp luật, kinh tế, chính trị, văn hoá, xã hội của địa phƣơng, đất nƣớc và thế giới. Thứ tư, chƣơng trình môn Giáo dục công dân đƣợc xây dựng theo hƣớng mở. Chƣơng trình chỉ quy định những yêu cầu cần đạt; những nội dung dạy học cơ bản, cốt lõi cho mỗi cấp học, lớp học nhằm đáp ứng yêu cầu cần đạt; những định hƣớng chung về phƣơng pháp giáo dục và đánh giá kết quả giáo dục. Căn cứ vào các yêu cầu cần đạt và định hƣớng chung của chƣơng trình, các tác giả sách giáo khoa, cơ sở giáo dục và giáo viên môn Giáo dục công dân chủ động, sáng tạo trong quá trình thực hiện và phát triển chƣơng trình.
Mục tiêu chƣơng trình Mục tiêu chung Chƣơng trình môn Giáo dục công dân góp phần hình thành, phát triển ở học sinh các phẩm chất chủ yếu: yêu nƣớc, nhân ái, chăm chỉ, trung thực và trách nhiệm;các năng lực của ngƣời công dân Việt Nam, đặc biệt là năng lực điều chỉnh hành vi, năng lực phát triển bản thân, năng lực tìm hiểu và tham gia hoạt động kinh tế – xã hội,nhằm đáp ứng nhu cầu phát triển của cá nhânvà yêu cầu của sự nghiệp xây dựng nhà nƣớc pháp quyền và nền kinh tế thị trƣờng định hƣớng xã hội chủ nghĩa trong bối cảnh toàn cầu hoá và cách mạng công nghiệp mới.