Chương 1 NHỮNG VÁN ĐÈ LÝ LUẬN VÈ TÁI HÒA NHẬP CỘNG ĐỒNG TRONG PHÁP LUẬT THI HÀNH ÁN HÌNH sụ VIỆT NAM 1. Những vấn đề lý luận của tái hòa nhập cộng đồng 1. Khái niệm tái hòa nhập cộng đồng Tái hoà nhập cộng đồng là một cụm từ được sử dụng khá thường xuyên trong những năm gần đây tại một số văn kiện cúa Đảng và Nhà nước cũng như tại các diễn đàn, bài viết trên các phương tiện truyền thông liên quan đến chủ trương lớn của Đảng, Nhà nước về đặc xá cho những người đang chấp hành hình phạt tù. Vậy tái hoà nhập cộng đồng của người mãn hạn tù là gì? Qua ngừ cảnh của các văn kiện của Đảng như trên có thể hiểu một cách tổng quát tái hòa nhập cộng đồng là quá trình người bị phạt tù sau khi được giáo dục, cải tạo trong các trại giam được trả tự do trở lại hoà nhập với cộng đồng và cuộc sống xã hội.
Các Mác đã khẳng định “Con người là tống hoà của các quan hệ xã hội” [4], Quá trình trưởng thành về mặt sinh học cũng như quá trình hình thành, phát triển nhân cách của từng con người diễn ra trong đời sống cộng đồng. Theo cách gọi của một số nhà nghiên cứu thì có thể coi đó chính là quá trình xã hội hoá, quá trình hoà nhập cộng đồng của từng cá nhân, có ý nghĩa quyết định đế cá nhân đó trở thành con người xã hội. Neu một người tuy đã trướng thành, đã được xã hội hoá nhưng vi một lý do nào đó lại bị cách ly ra khỏi đời sống xã hội thì sau thời gian cách ly đó, họ sẽ phải tiếp cận lại từ cách ứng xử, giao tiếp với con người cho phù hợp với các giá trị, chuẩn mực chung của xã hội, cách sống, cách lao động để thích nghi, dễ dàng tái hoà nhập lại với cộng đồng. Người phạm tội bị kết án tù tuy không biệt lập hoàn toàn với xã hội nhưng trong thời gian chấp hành hình phạt tại các cơ sở cải tạo, giam giữ, họ phải chịu sự cách ly khỏi đời sống xã hội bình thường, bị hạn chế một số quyền tự do dân chủ, không được tham gia với tư cách một 6 9 \ công dân- chủ thê vào nhiêu quan hệ xã hội.
Vì vậy, điêu khó tránh khởi là họ sẽ gặp khó khăn, lúng túng cả về suy nghĩ, nhận thức lẫn về cách hành xử trong các quan hệ xã hội khi trở lại với xã hội đương đại mà họ đã xa cách nhiều năm. Quá trình tái hoà nhập của người bị phạt tù là nhằm hướng tới xã hội và tới các nhóm, cộng đồng cụ thể (từ gia đình, nhóm bạn bè đến cộng đồng dân cư làng, xóm, tập thể lao động .) nên nó luôn chịu sự tác động, chi phối của xã hội và các cộng đồng. Ngược lại, chính xã hội, cộng đồng cũng có những mổi quan tâm, những lợi ích liên quan trực tiếp đến kết quả, mức độ tái hoà nhập cộng đồng của người mãn hạn tù (ví dụ như sự đoàn tụ, hàn nối lại các quan hệ tình cảm, gia đình, sự khôi phục các quan hệ làm ăn và rộng hơn là sự duy trì trật tự, an toàn xã hội. Có rất nhiều quan điểm khác nhau về tái hòa nhập cộng đồng.
Một số ý kiến cho rằng tái hòa nhập cộng đồng là “tái hoàn lương” quay lại với cuộc sống bình thường mà những người phạm tội đã mất đi. Cũng có quan điểm cho rằng tái hòa nhập là các biện pháp quản lý của cộng đồng xã hội đối với những người phạm tội. Bên cạnh đó đa phần các quan điểm đều cho rằng tái hòa nhập cộng đồng là quay lại một làn nữa hòa nhập với cộng đồng xã hội đối với những người có quá khứ lầm lỡ sau một thời gian cách ly khỏi cộng đồng. Tuy nhiên, hiện nay trong khoa học pháp lý Việt Nam chưa có một thuật ngữ pháp lỷ chính xác, đầy đủ thể hiện quá trình này.
Vì vậy, để góp phần xây dựng khái niệm khoa học về tái hòa nhập cộng đồng của người mãn hạn tù cần phải tiếp cận vấn đề từ nhiều góc độ khác nhau, trước tiên và quan trọng nhất là việc xác định đúng bản chất của quá trình tái hòa nhập cộng đồng, các đặc trưng về tái hòa nhập cộng đồng và mối liên hệ bên ngoài có liên quan. Hiện nay thực tế cho thấy những người sau khi chấp hành án phạt tù trở về với cộng đồng chịu sự chi phối của nhiều yếu tố khác nhau như tâm 7 lý, hành vi năng lực, tình cảm gia đình, nghị lực và sự nồ lực của cá nhân, sự đón nhận của gia đình và xã hội. Trách nhiệm trước hết thuộc về cơ quan Thi hành án hình sự, tiếp đến chính quyền địa phương, người thân và gia đình nhằm giúp đỡ họ khôi phục lại các quan hệ trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội. Tái hòa nhập cộng không chỉ là đưa họ về với gia đình, cộng đồng xã hội nơi họ sinh sống mà còn phải tiếp tục giáo dục, giúp đờ, tạo điều kiện và trao cơ hội cho họ trở lại cộng đồng.
Quá trình này được xét trên góc độ bản thân người mãn hạn tù và góc độ Nhà nước và pháp luật. Xét từ góc độ của người mãn hạn tù: đây là quá trình phục hồi quyền năng, địa vị pháp lý đầy đủ của công dân bao gồm cả hai khía cạnh: khôi phục về mặt pháp lý và khôi phục về mặt thực tế. Thứ nhất, về mặt pháp lý, khôi phục quyền của một công dân có nghĩa là khôi phục năng lực chủ thể pháp luật cùa cá nhân để người đó có thể tham gia vào các quan hệ pháp luật với các quyền và nghĩa vụ chủ thế binh đẳng với mọi công dân khác [14]. Vậy những quyền nào là những quyền sẽ được phục hồi đối với những người bị kết án phạt tù khi họ trở lại với cuộc sổng xã hội? Trước tiên và quan trọng nhất, đó là việc khôi phục quyền được sống tự do trong xã hội với tư cách là một công dân có các quyền và nghĩa vụ bình đẳng như mọi công dân khác (trừ trường hợp người bị kết án phạt tù còn phải chấp hành một hoặc một số hình phạt bố sung trong một thời hạn nhất định sau khi ra tù, như: bị quản chế, bị cấm cư trú tại những địa bàn nhất định, bị cấm làm một số nghề, cấm đảm nhiệm những chức vụ nhất định liên quan đến tội phạm họ đã thực hiện.
Chi tiết hơn, đó là việc khôi phục các quyền cơ bản đảm bảo cho sự tồn tại và phát triển của cá nhân như quyền tự do thân thể, quyền tự do đi lại, quyền có nơi cư trú hợp pháp, quyền lao động để có thu nhập hợp pháp cho bản thân và gia đình; quyền học tập để phát triển; 8 quyên được sông hạnh phúc trong gia đình với tình cảm và bôn phận của người cha, người mẹ, của vợ, chồng, con cháu cũng như quyền được tham gia vào các tổ chức và hoạt động xã hội. Thứ hai, về mặt thực tế, mặc dù được Nhà nước khôi phục các quyền về mặt pháp lý nhưng để có thể sử dụng các quyền đó trong thực tế, những người trở về sau thời gian cải tạo, giam giữ còn gặp rất nhiều trở ngại và chịu sự chi phối của nhiều yếu tố khách quan cũng như chủ quan. Xét từ góc độ Nhà nước và pháp luật, quá trình phục hồi quyền của người mãn hạn tù chính là sự công nhận của nhà nước, của xã hội về mặt pháp lý và mặt thực tiễn đối với việc người mãn hạn tù được hưởng và thực hiện các quyền đó. về mặt pháp lý, việc Nhà nước công nhận việc khôi phục các quyền cùa người mãn hạn tù được thực hiện bằng các quyết định, hành vi mang tính chất hành chính- tư pháp của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền nhằm xác định địa vị pháp lý của công dân sau khi rời cơ sở cải tạo, giam giữ và bảo đăm đế họ được hưởng các quyền và nghĩa vụ pháp lý đã tạm thời bị hạn chế trong thời gian chấp hành hình phạt tù.
Trước tiên, đó là quyết định của cơ quan có thẩm quyền xác nhận người phạm tội đã hoàn thành nghĩa vụ chấp hành hình phạt tù, được trả tự do. Tiếp đó là các quyết định của những cơ quan hành chính nhằm phục hồi các quyền dân sự cơ bản của công dân. Cuối cùng là các quyết định xoá án tích được ghi vào lý lịch tư pháp, xác nhận họ đã chấm dứt hoàn toàn với quá khứ lầm lồi, được trở thành người bình thường không bị hạn chế về quyền lợi do đã từng bị kết án. về mặt thực tế, việc công nhận của Nhà nước và xã hội đối với việc khôi phục quyền cùa người mãn hạn tù thế hiện qua các hoạt động cụ thể của các cơ quan, tổ chức và cá nhân nhàm hồ trợ người mãn hạn tù sử dụng các quyền đã được khôi phục để tạo lập cuộc sống bình thường trong cộng đồng một cách thuận lợi.
Sự hỗ trợ đó bao gồm cả hồ trợ về năng lực, về tinh thần 9 (đón nhận, động viên, khuyên khích.), vê tâm lý (xoá bỏ sự định kiên, nghi ngại trong quan hệ với người mãn hạn tù) và cả một số hỗ trợ ban đầu về vật chất (cho vay vốn, cấp đất sản xuất. Quá trình tái hòa nhập cộng đồng có thế được phân chia thành các giai đoạn cơ bản sau: - Giai đoạn chuẩn bị tái hòa nhập của người đang chấp hành hình phạt tù tại các trại giam. Ở giai đoạn này họ được giáo dục về văn hóa, pháp luật, giáo dục về đạo đức, tư tưởng cũng như rèn luyện ý thức lao động đúng đắn đồng thời được chuẩn bị những kỹ năng nghề nghiệp nhất định phù hợp với trình độ, năng lực của họ trong phạm vi điều kiện thực tế của trại giam. Đây là sự chuẩn bị cần thiết cho sự thích ứng của đối tượng với môi trường bên ngoài.
Trong giai đoạn này, ngoài người chấp hành hình phạt, chủ thể thứ hai trực tiếp là các cơ quan, cán bộ quản lý trại giam, các giáo viên và cán bộ quản lý trường giáo dưỡng; chủ thế gián tiếp là các cơ quan nhà nước có trách nhiệm đảm bảo cho việc cải tạo, giam giữ được thực hiện theo đúng quy định của pháp luật; là gia đình, bạn bè trong việc duy trì mối liên hệ tình cảm, tinh thần với người bị cách ly khỏi xã hội.