Luận văn thạc sĩ triết học tác động tiêu cực của kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tới việc thực hiện công bằng xã hội ở nước ta hiện nay

Chuyên đề nghiên cứu Tác động tiêu cực của kinh tế thị trường đến công bằng ..., cập nhật xu hướng mới, giá trị tham khảo cao cho chuyên gia kinh tế

• Tác giả: Vũ Thị Minh Tâm
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Tiến Sỹ
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Chủ nghĩa xã hội khoa học
• Đề tài: Tác động tiêu cực của kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tới việc thực hiện công bằng xã hội ở nước ta hiện nay
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ CÔNG BẰNG XÃ HỘI VÀ KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA
• 1.1. Công bằng xã hội và kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa
• 1.1.1. Công bằng xã hội

Tóm tắt

I. Tác động tiêu cực của kinh tế thị trường đến công bằng xã hội

Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đã mang lại nhiều lợi ích cho sự phát triển kinh tế của Việt Nam. Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu đạt được, nó cũng tạo ra nhiều tác động tiêu cực đến công bằng xã hội. Một trong những vấn đề nổi bật là sự gia tăng bất bình đẳng xã hội. Khi nền kinh tế phát triển, khoảng cách giữa các tầng lớp trong xã hội ngày càng lớn. Những người có điều kiện tiếp cận với nguồn lực và cơ hội sẽ ngày càng giàu có, trong khi những người nghèo khó lại bị bỏ lại phía sau. Điều này dẫn đến sự phân hóa giàu nghèo, làm gia tăng nghèo đói và tạo ra những mâu thuẫn xã hội. Theo một nghiên cứu, tỷ lệ người nghèo ở Việt Nam vẫn còn cao, đặc biệt là ở các vùng nông thôn và miền núi. Sự phân phối thu nhập không công bằng đã trở thành một thách thức lớn đối với việc thực hiện công bằng xã hội. Chính sách xã hội cần phải được điều chỉnh để đảm bảo rằng mọi người đều có cơ hội bình đẳng trong việc tiếp cận tài nguyên và dịch vụ.

1.1. Sự gia tăng bất bình đẳng xã hội

Sự phát triển của kinh tế thị trường đã dẫn đến sự gia tăng bất bình đẳng xã hội. Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng, trong khi một bộ phận dân cư được hưởng lợi từ sự phát triển kinh tế, thì một bộ phận khác lại không có cơ hội tương tự. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến đời sống của người dân mà còn gây ra những hệ lụy nghiêm trọng cho xã hội. Sự phân hóa giàu nghèo không chỉ là vấn đề kinh tế mà còn là vấn đề xã hội, ảnh hưởng đến sự ổn định và phát triển bền vững của đất nước. Theo báo cáo của Ngân hàng Thế giới, tỷ lệ người nghèo ở Việt Nam vẫn còn cao, đặc biệt là ở các vùng nông thôn và miền núi. Điều này cho thấy rằng, mặc dù nền kinh tế có sự tăng trưởng, nhưng công bằng xã hội vẫn chưa được đảm bảo.

1.2. Tác động của chính sách xã hội

Chính sách xã hội hiện nay chưa thực sự đáp ứng được nhu cầu của người dân, đặc biệt là những người thuộc nhóm yếu thế trong xã hội. Việc phân phối thu nhập và tài nguyên không công bằng đã dẫn đến sự gia tăng nghèo đói và bất bình đẳng xã hội. Các chính sách cần phải được điều chỉnh để đảm bảo rằng mọi người đều có cơ hội bình đẳng trong việc tiếp cận tài nguyên và dịch vụ. Cần có những biện pháp cụ thể để hỗ trợ những người nghèo, giúp họ có thể cải thiện đời sống và tham gia vào quá trình phát triển kinh tế. Việc thực hiện công bằng xã hội không chỉ là trách nhiệm của Nhà nước mà còn là trách nhiệm của toàn xã hội.

II. Giải pháp hạn chế tác động tiêu cực

Để hạn chế những tác động tiêu cực của kinh tế thị trường đến công bằng xã hội, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Trước hết, cần phải xây dựng một hệ thống chính sách xã hội mạnh mẽ, đảm bảo rằng mọi người đều có cơ hội bình đẳng trong việc tiếp cận tài nguyên và dịch vụ. Các chính sách cần phải được thiết kế để hỗ trợ những người nghèo, giúp họ có thể cải thiện đời sống và tham gia vào quá trình phát triển kinh tế. Thứ hai, cần phải tăng cường công tác giáo dục và đào tạo, giúp người dân nâng cao trình độ và kỹ năng, từ đó có thể tìm kiếm việc làm và thu nhập tốt hơn. Cuối cùng, cần phải có sự tham gia của toàn xã hội trong việc thực hiện công bằng xã hội. Mọi người cần phải nhận thức rõ về trách nhiệm của mình trong việc xây dựng một xã hội công bằng và bình đẳng.

2.1. Xây dựng chính sách xã hội hiệu quả

Chính sách xã hội cần phải được thiết kế để đảm bảo rằng mọi người đều có cơ hội bình đẳng trong việc tiếp cận tài nguyên và dịch vụ. Cần có những biện pháp cụ thể để hỗ trợ những người nghèo, giúp họ có thể cải thiện đời sống và tham gia vào quá trình phát triển kinh tế. Việc thực hiện công bằng xã hội không chỉ là trách nhiệm của Nhà nước mà còn là trách nhiệm của toàn xã hội. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan, tổ chức và cộng đồng trong việc thực hiện các chính sách xã hội.

2.2. Tăng cường giáo dục và đào tạo

Giáo dục và đào tạo là yếu tố quan trọng giúp người dân nâng cao trình độ và kỹ năng, từ đó có thể tìm kiếm việc làm và thu nhập tốt hơn. Cần phải đầu tư vào giáo dục, đặc biệt là ở các vùng nông thôn và miền núi, nơi mà người dân còn gặp nhiều khó khăn trong việc tiếp cận giáo dục. Việc nâng cao trình độ học vấn và kỹ năng nghề nghiệp sẽ giúp người dân có cơ hội tham gia vào quá trình phát triển kinh tế, từ đó góp phần thực hiện công bằng xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam đang trong giai đoạn quá độ lên chủ nghĩa xã hội, với mục tiêu xây dựng một xã hội công bằng, dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ và văn minh. Nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa (KTTHĐXHCN) được xem là mô hình kinh tế đột phá, vừa vận hành theo cơ chế thị trường, vừa có sự quản lý của Nhà nước nhằm đảm bảo công bằng xã hội. Tốc độ tăng trưởng kinh tế của Việt Nam trong nhiều năm qua đạt mức khá cao, góp phần cải thiện đời sống nhân dân và nâng cao vị thế quốc tế. Tuy nhiên, bên cạnh những mặt tích cực, KTTHĐXHCN cũng phát sinh nhiều tác động tiêu cực ảnh hưởng đến việc thực hiện công bằng xã hội, như sự gia tăng khoảng cách giàu nghèo, bất bình đẳng trong phân phối thu nhập, thất nghiệp và các tệ nạn xã hội.

Mục tiêu nghiên cứu là làm rõ các tác động tiêu cực của KTTHĐXHCN đến việc thực hiện công bằng xã hội ở Việt Nam hiện nay, từ đó đề xuất các giải pháp nhằm hạn chế những tác động này, góp phần thực hiện công bằng xã hội hiệu quả hơn. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các tác động tiêu cực chủ yếu trong bối cảnh phát triển kinh tế thị trường tại Việt Nam từ những năm đổi mới đến nay, với trọng tâm là các vùng miền, thành phần kinh tế và nhóm dân cư khác nhau.

Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn để hoàn thiện chính sách phát triển kinh tế - xã hội, đồng thời góp phần nâng cao hiệu quả thực hiện công bằng xã hội, đảm bảo sự phát triển bền vững và ổn định xã hội. Các chỉ số như tỷ lệ giảm nghèo từ 51% năm 1992-1993 xuống còn khoảng 26,25% năm 2005, cùng với sự gia tăng khoảng cách thu nhập giữa các vùng và nhóm dân cư, là những dữ liệu quan trọng phản ánh thực trạng và thách thức của vấn đề.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên nền tảng lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về kinh tế thị trường và công bằng xã hội. Hai lý thuyết trọng tâm được áp dụng gồm:

1. Lý thuyết công bằng xã hội: Được phát triển từ các nhà triết học như I. Kant, J. Rawls và các nhà xã hội chủ nghĩa, nhấn mạnh nguyên tắc phân phối theo lao động và cống hiến, đồng thời xem xét công bằng xã hội là sự tương xứng giữa quyền lợi và nghĩa vụ, giữa công hiến và hưởng thụ. Công bằng xã hội được coi là động lực nội sinh thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội.

2. Lý thuyết kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa: Mô hình kinh tế kết hợp cơ chế thị trường với sự quản lý của Nhà nước nhằm phát triển lực lượng sản xuất, đảm bảo công bằng xã hội và tiến bộ xã hội. Lý thuyết này phân tích các nguyên tắc vận hành của nền kinh tế đa thành phần, đa sở hữu, trong đó kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo.

Các khái niệm chính bao gồm: công bằng xã hội, bình đẳng xã hội, phân phối theo lao động và cống hiến, kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, phân hoá giàu nghèo, và chính sách công bằng xã hội.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp các phương pháp cụ thể:

• Phân tích tổng hợp: Tổng hợp các quan điểm lý luận, kết quả nghiên cứu trước đây và dữ liệu thực tiễn.
• Phân tích logic - lịch sử: Xem xét sự phát triển của các khái niệm và thực tiễn công bằng xã hội trong bối cảnh kinh tế thị trường.
• Phân tích hệ thống cấu trúc: Đánh giá các mối quan hệ giữa các thành phần kinh tế, chính sách và tác động đến công bằng xã hội.
• Khảo sát thực tiễn: Thu thập và phân tích số liệu về phân phối thu nhập, tỷ lệ nghèo, thất nghiệp, và các vấn đề xã hội liên quan.

Nguồn dữ liệu chính bao gồm các báo cáo của ngành, số liệu điều tra của Ngân hàng Thế giới, các văn kiện của Đảng và Nhà nước, cùng các công trình nghiên cứu khoa học trong và ngoài nước. Cỡ mẫu nghiên cứu là các số liệu thống kê quốc gia và các khảo sát điển hình tại một số vùng miền tiêu biểu. Phương pháp phân tích chủ yếu là phân tích định tính kết hợp với phân tích định lượng số liệu thống kê.

Thời gian nghiên cứu tập trung vào giai đoạn từ năm 1990 đến 2010, giai đoạn đổi mới và phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Gia tăng khoảng cách thu nhập và mức sống giữa các vùng, miền và thành phần kinh tế
   Theo kết quả điều tra của Ngân hàng Thế giới, tỷ lệ dân cư sống dưới mức nghèo khổ giảm từ 51% năm 1992-1993 xuống còn khoảng 26,25% năm 2005. Tuy nhiên, khoảng cách giàu nghèo giữa các vùng miền, đặc biệt là thành thị và nông thôn, đồng bằng và miền núi, ngày càng gia tăng rõ rệt. Thu nhập của người lao động thành thị cao hơn đáng kể so với nông thôn, trong khi giá cả vật tư nông nghiệp và dịch vụ ở nông thôn lại cao hơn, làm giảm hiệu quả thu nhập thực tế của người dân.

2. Phân hoá giàu nghèo trong nội bộ từng vùng và nhóm dân cư
   Sự chênh lệch thu nhập không chỉ giữa các vùng mà còn trong nội bộ từng khu vực, nhóm dân cư cũng tăng lên. Người có vốn và kỹ năng nhanh nhạy với thị trường dễ dàng trở nên giàu có, trong khi nhóm yếu thế, thiếu kỹ năng và vốn bị đào thải hoặc rơi vào cảnh nghèo đói. Tỷ lệ lao động tham gia thị trường lao động chính thức mới chỉ khoảng 17%, cho thấy nhiều người chưa được tiếp cận cơ hội việc làm công bằng.

3. Gia tăng các hiện tượng tiêu cực về đạo đức xã hội và tham nhũng
   Cơ chế thị trường tạo điều kiện phát triển chủ nghĩa cá nhân, dẫn đến sự tha hóa đạo đức, thực dụng, coi trọng lợi ích vật chất hơn các giá trị xã hội. Các hành vi tham ô, tham nhũng, làm giàu bất chính gia tăng, làm suy yếu niềm tin xã hội và ảnh hưởng tiêu cực đến công bằng xã hội.

4. Tình trạng thất nghiệp, thiếu việc làm và các tệ nạn xã hội gia tăng
   Mặc dù nền kinh tế phát triển, nhưng tỷ lệ thất nghiệp và thiếu việc làm vẫn cao, đặc biệt ở các vùng nông thôn và miền núi. Nguồn nhân lực chưa đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa hiện đại hóa, dẫn đến tình trạng lao động không qua đào tạo chiếm tỷ lệ lớn, năng suất thấp, thu nhập thấp. Các tệ nạn xã hội và tội phạm có xu hướng tăng theo, làm gia tăng bất ổn xã hội.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của các tác động tiêu cực trên xuất phát từ bản chất vận động tự phát của cơ chế thị trường, trong khi năng lực quản lý, điều tiết của Nhà nước còn hạn chế. Sự phát triển không đồng đều giữa các vùng miền, sự thiếu đồng bộ trong chính sách phát triển nguồn nhân lực và cơ sở hạ tầng tạo ra sự bất bình đẳng trong tiếp cận cơ hội kinh tế. Các biểu hiện suy thoái đạo đức và tham nhũng phản ánh sự thiếu kiểm soát và minh bạch trong quản lý kinh tế - xã hội.

So sánh với các nghiên cứu trong khu vực và thế giới, các vấn đề về phân hoá giàu nghèo và bất bình đẳng xã hội là thách thức chung của các nền kinh tế chuyển đổi. Tuy nhiên, mô hình KTTHĐXHCN của Việt Nam có ưu điểm là sự kết hợp giữa thị trường và quản lý nhà nước, tạo điều kiện cho các chính sách điều tiết thu nhập và hỗ trợ xã hội được thực hiện. Việc sử dụng biểu đồ phân phối thu nhập theo vùng và nhóm dân cư, bảng thống kê tỷ lệ thất nghiệp và nghèo đói theo năm sẽ minh họa rõ nét các xu hướng này.

Ý nghĩa của kết quả nghiên cứu là làm rõ những thách thức cần ưu tiên giải quyết để đảm bảo sự phát triển kinh tế đi đôi với tiến bộ và công bằng xã hội, góp phần xây dựng xã hội ổn định, phát triển bền vững.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường chính sách điều tiết thu nhập và phân phối công bằng
   Nhà nước cần hoàn thiện các chính sách thuế, trợ cấp và phúc lợi xã hội nhằm thu hẹp khoảng cách giàu nghèo, đặc biệt tập trung hỗ trợ các vùng nông thôn, miền núi và nhóm dân cư yếu thế. Mục tiêu giảm tỷ lệ nghèo xuống dưới 20% trong vòng 5 năm tới. Chủ thể thực hiện: Bộ Tài chính, Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội.

2. Phát triển nguồn nhân lực và nâng cao chất lượng đào tạo nghề
   Đẩy mạnh đào tạo nghề gắn với nhu cầu thị trường lao động, tăng cường đào tạo kỹ năng cho lao động nông thôn và miền núi, giảm tỷ lệ lao động chưa qua đào tạo xuống dưới 30% trong 3 năm tới. Chủ thể thực hiện: Bộ Giáo dục và Đào tạo, các địa phương.

3. Tăng cường quản lý, minh bạch và phòng chống tham nhũng
   Củng cố hệ thống pháp luật, nâng cao hiệu quả giám sát và xử lý các hành vi tham nhũng, làm trong sạch bộ máy nhà nước để bảo vệ công bằng xã hội. Thực hiện các biện pháp này liên tục và nghiêm túc trong 5 năm tới. Chủ thể thực hiện: Thanh tra Chính phủ, các cơ quan chức năng.

4. Tạo việc làm bền vững và phát triển kinh tế vùng
   Đẩy mạnh đầu tư phát triển cơ sở hạ tầng, khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào các vùng khó khăn, tạo thêm việc làm cho người lao động địa phương. Mục tiêu tăng tỷ lệ lao động có việc làm ổn định lên trên 85% trong 5 năm. Chủ thể thực hiện: Bộ Kế hoạch và Đầu tư, các địa phương.

5. Nâng cao nhận thức xã hội về giá trị đạo đức và trách nhiệm cộng đồng
   Tổ chức các chương trình giáo dục, tuyên truyền về đạo đức xã hội, trách nhiệm công dân và văn hóa kinh doanh nhằm hạn chế chủ nghĩa cá nhân và thực dụng. Chủ thể thực hiện: Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, các tổ chức xã hội.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà hoạch định chính sách và quản lý nhà nước
   Giúp hiểu rõ các tác động tiêu cực của KTTHĐXHCN đến công bằng xã hội, từ đó xây dựng và điều chỉnh chính sách phù hợp nhằm phát triển kinh tế bền vững và công bằng xã hội.

2. Giảng viên và sinh viên ngành kinh tế, xã hội học, triết học
   Cung cấp tài liệu nghiên cứu chuyên sâu về mối quan hệ giữa kinh tế thị trường và công bằng xã hội trong bối cảnh Việt Nam, hỗ trợ học tập và nghiên cứu khoa học.

3. Các tổ chức nghiên cứu và tư vấn phát triển
   Là cơ sở để phân tích, đánh giá và đề xuất các giải pháp phát triển kinh tế - xã hội, đặc biệt trong lĩnh vực giảm nghèo và phát triển bền vững.

4. Doanh nghiệp và nhà đầu tư
   Hiểu rõ bối cảnh kinh tế - xã hội, các thách thức và cơ hội trong phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, từ đó xây dựng chiến lược kinh doanh phù hợp với định hướng phát triển xã hội.

Câu hỏi thường gặp

1. Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là gì?
   Đây là mô hình kinh tế kết hợp cơ chế thị trường với sự quản lý của Nhà nước nhằm phát triển lực lượng sản xuất và đảm bảo công bằng xã hội, khác với kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa ở chỗ có sự điều tiết và định hướng xã hội chủ nghĩa.

2. Tại sao khoảng cách giàu nghèo lại gia tăng trong nền kinh tế thị trường?
   Do cơ chế thị trường vận hành theo nguyên tắc cạnh tranh và lợi nhuận, những người có vốn và kỹ năng tốt dễ dàng phát triển, trong khi nhóm yếu thế bị đào thải hoặc không tiếp cận được cơ hội, dẫn đến sự phân hoá giàu nghèo.

3. Làm thế nào để giảm thiểu tác động tiêu cực của kinh tế thị trường đến công bằng xã hội?
   Cần tăng cường chính sách điều tiết thu nhập, phát triển nguồn nhân lực, nâng cao quản lý nhà nước, phòng chống tham nhũng và tạo cơ hội việc làm bền vững cho mọi người.

4. Tác động của thất nghiệp đến công bằng xã hội như thế nào?
   Thất nghiệp làm giảm thu nhập và cơ hội phát triển của người lao động, dẫn đến bất bình đẳng và các vấn đề xã hội như tệ nạn, từ đó ảnh hưởng tiêu cực đến sự ổn định và phát triển xã hội.

5. Vai trò của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là gì?
   Nhà nước giữ vai trò quản lý, điều tiết kinh tế vĩ mô, bảo vệ lợi ích của người lao động và nhân dân, hạn chế các tác động tiêu cực của thị trường, đồng thời thúc đẩy phát triển kinh tế và công bằng xã hội.

Kết luận

• Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đã góp phần quan trọng vào tăng trưởng kinh tế và cải thiện đời sống nhân dân ở Việt Nam.
• Tuy nhiên, các tác động tiêu cực như gia tăng khoảng cách giàu nghèo, suy thoái đạo đức xã hội, thất nghiệp và tệ nạn xã hội đang đặt ra thách thức lớn cho việc thực hiện công bằng xã hội.
• Nghiên cứu làm rõ các tác động tiêu cực này và đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm hạn chế, góp phần nâng cao hiệu quả thực hiện công bằng xã hội.
• Các giải pháp tập trung vào điều tiết thu nhập, phát triển nguồn nhân lực, nâng cao quản lý nhà nước và tạo việc làm bền vững.
• Tiếp tục nghiên cứu và giám sát thực tiễn là cần thiết để điều chỉnh chính sách phù hợp, đảm bảo sự phát triển kinh tế đi đôi với tiến bộ và công bằng xã hội trong thời gian tới.

Các nhà quản lý và nghiên cứu cần áp dụng kết quả nghiên cứu này để xây dựng chính sách và chương trình phát triển kinh tế - xã hội phù hợp, đồng thời tăng cường giám sát và đánh giá tác động nhằm đảm bảo mục tiêu công bằng xã hội được thực hiện hiệu quả.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 MOT SO VAN DE LÝ LUẬN CHUNG VE CÔNG BẰNG XÃ HỘI VÀ KINH TE THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XA HOI CHỦ NGHĨA 1. Công bằng xã hội và kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa 1. Công bằng xã hội Công bang xã hội là một van đề xuyên suốt được đặt ra trong lịch sử nhân loại từ thời cỗ đại đến nay. Khi loài người nhận thức được bat công xã hội ở mức độ nao thì sẽ hướng tới sự công bằng ở mức độ tương ứng.

Như vậy, trong mỗi xã hội sẽ có những chuẩn mực riêng về công bằng xã hội, do hoàn cảnh lịch sử cụ thể của giai đoạn đó qui định.Ăngghen từng nhận xét: chân lý của người Hi Lạp và La Mã cho rằng chế độ nô lệ là công bang. Chân lý của nhà tư sản năm 1789 đòi hỏi thủ tiêu chế độ phong kiến vì chế độ ấy không công bang.Do đó, khái niệm về công bằng xã hội biến đổi, chăng những cùng với thời gian và không gian mà cả cùng với bản thân con người nữa. Trong chế độ công xã nguyên thuỷ, công bằng xã hội có nghĩa là mọi người đều phải tuân theo trật tự đã được cộng đồng thừa nhận, ai vi phạm sẽ bị trừng phạt. Khi sở hữu tư nhân xuất hiện thì nội dung của khái niệm công bằng cũng thay đổi: sự công băng được xem xét trong mỗi quan hệ với địa vị xã hội.

Platôn cho rằng: dù xã hội không có sự bình đăng nhưng vẫn có sự công bang, bởi lẽ công bằng là ở chỗ mỗi hạng người dù ở địa vị xã hội nào cũng phải làm hết trách nhiệm của mình, biết sống đúng với tầng lớp của mình và phải biết được thân phận mình. Từ thế kỉ XVI, cùng với sự ra đời của chủ nghĩa tư bản, những tư tưởng về công bang xã hội đã tạo nên sự thay đổi có tính chất bước ngoặt trong lịch su tư tưởng về công băng, tiên bộ xã hội của nhân loại. Nhà triết học vĩ đại người Pháp J.Rutxo tập trung phê phán quan hệ đăng cấp, bất bình đăng trong xã hội tư bản; phê phán tính hai mặt của sở hữu tư nhân. Ông cho rằng đó là nguyên nhân làm cho xã hội phân chia giàu nghéo, làm gia tăng sự bat công trong xã hội.

Muốn xoá bỏ tình trạng đó con người phải thiết lập “khế ước xã hội” để cải biến chính mình, loại bỏ tính xấu xa, đặc biệt là lòng tham và tính ích kỉ thì sẽ đạt được công bằng và bình đăng. Đây là những giải pháp trừu tượng và khó thực hiện. Còn theo nhà triết học Đức I.Cantơ thì công bằng xã hội gồm: công bằng về bảo hộ, công bang trong trao đổi va phân phối. Trong đó, ông nhắn mạnh công băng trong phân phối là quan trọng nhất.

Cantơ chủ trương xây dựng một xã hội văn minh, đề cao công bằng, bình đẳng trong phân phối. Mặc dù chưa đầy đủ nhưng quan niệm phân phối công băng của Cantơ là một nguyên tắc quan trọng trong việc đi tới công bằng xã hội. Các nhà xã hội chủ nghĩa không tưởng (H.Owen) bày tỏ mơ ước về một xã hội công bang, ở đó không có chế độ tư hữu, bóc lột, bất công, mọi người đều lao động và hưởng thụ như nhau. Tuy nhiên, đó chỉ là mô hình một xã hội lý tưởng, công bằng ở đây là thứ công băng bình quân chủ nghĩa và không có lực lượng, giải pháp nào để đi tới xây dựng một xã hội như mơ ước.

Mục tiêu hang đầu đặt ra tại các nước tư bản chủ nghĩa là thúc day tăng trưởng kinh tế, van đề công bằng xã hội chỉ được quan tâm khi tác động tiêu cực của kinh tế thị trường làm gay gắt các vấn đề xã hôi, tạo ra nguy cơ bùng nô xã hội, de doa sự tồn vong của chủ nghĩa tư bản. Mục đích giải quyết các van đề xã hội của nhà nước tư san chỉ giới hạn trong khuôn khổ chế độ tư bản chủ nghĩa và được xem như phương sách ồn định chế độ tư bản chủ nghĩa, do đó, công bằng trong xã hội tư sản khó có thé trở thành mục tiêu, thành động lực cho sự phát triển. Khách quan mà nói, chủ nghĩa tư bản hiện đại đã đạt được một số thành công nhất định trong việc thực hiện công bằng xã hội nhằm xoa dịu bớt những xung đột xã hội vốn có của nó thông qua một số cuộc cải cách xã hội. Nhờ đó, trong một chừng mực nhất định đã làm dịu bớt đi những mâu thuẫn gay gắt tồn tại trong lòng xã hội tư sản.

Tuy nhiên, với ban chat thống trị, bóc lột, chủ nghĩa tư bản không thé và không muốn giải quyết triệt dé van đề công bằng xã hội. Tổng thống Mỹ - Bill Clinton - phải thừa nhận: Thị trường là một thứ kì diệu, nhưng nó không cho chúng ta những đường phố an toản, môi trường sạch sẽ, các cơ hội học hành công bằng và không đảm bảo sức khoẻ cho trẻ em nghèo bắt đầu cuộc sống hoặc tuôi già khoẻ mạnh và an toản. Hiện nay, chủ nghĩa tư bản đang phải đối mặt với nhiều thách thức về công bằng xã hội gay gắt, nhất là khi vẫn đề này được xem xét trong điều kiện tốc độ tăng trưởng kinh tế ngày càng cao. Nhà kinh tế học người Pháp, Ôlivio de Saloges, có lý khi cho rằng: Đông đảo quần chúng không thé hiểu được rằng một sự tăng trưởng kinh tế ngày càng gia tốc lại được thể hiện băng sự phân phối bất công đến thé vì thu nhập cá nhân và bat bình dang ngày cảng trầm trọng.

Trong bối cảnh đó, xuất hiện nhiều trào lưu tư tưởng và lý thuyết về công bang xã hội. Chang hạn như trào lưu cô điển và tân cô cho răng muốn phát triển phải bớt công băng đi vì không thể cùng một lúc vừa có tăng trưởng kinh tế vừa có công bang xã hội. Khi nào kinh tế phát triển đến một mức độ nhất định mới có điều kiện dé thực hiện công bằng xã hội. Thuyết “Nên kinh tế hỗn hợp” do P.Samuelson - nhà kinh tế học người Mỹ - đưa ra lại khang định: phải kết hợp giữa kinh tế thị trường với Nhà nước.

Theo ông, sự bất công sinh ra từ kinh tế thị trường là tất yếu, vì vậy, chính phủ phải thông qua những chính sách phân phối lại thu nhập, điều hoà những bất công trong xã hội. Trong tác phẩm “Một lý thuyết về công bằng”, nhà xã hội học Mỹ John Rawls coi : “Công bằng là đặc tính quan trọng dau tiên của thể chế xã hội cũng như chân lý là đặc tinh dau tiên của hệ tư tưởng” [Trích theo 58;65]. Những bat công về kinh tế và xã hội phải tổ chức sao cho mọi người đều có thé chấp nhận và chúng gan với những vị trí và chức năng được mở ra cho tat cả mọi người. Ông đưa ra nguyên tắc: tối đa hoá cái tối thiểu cho những người bị yếu thế trong xã hội và xem đó như là lý tưởng công bằng xã hội và con đường dé tiến lên xã hội đó là bằng đạo đức.Lênin, các ông đã xem xét công bằng xã hội một cách toàn diện, hệ thống hơn trên cơ sở kế thừa có chọn lọc những tư tưởng tiễn bộ của các nhà lý luận trước đó.Mac, sự phát triển kinh tế tư bản về bản chất không thể dẫn tới công bằng xã hội được.

Phương thức phân phối trong chủ nghĩa tư bản là bất hợp lý vì nó không dựa vào sức lao động, do giai cấp tư sản - người chiếm hữu tư liệu sản xuất - quyết định và kết quả của phương thức phân phối này là: nhà tư bản ngày càng giàu lên trên sự đau khổ và nghèo đói của những người công nhân và nhân dân lao động.Mác đã đưa ra quan niệm về nguyên tắc phân phối đảm bảo công băng xã hội trong tác phâm “Phê phán cương lĩnh Gô - ta”. Mác chỉ rõ rằng trong xã hội xã hội chủ nghĩa, sau khi đã khấu trừ đi những khoản cần thiết để duy trì sản xuất, tái sản xuất cũng như dé duy trì đời sống của cộng đồng, toàn bộ số sản pham xã hội còn lại sẽ được phân phối theo nguyên tắc: “mdi người sản xuất sẽ được nhận lại từ xã hội một số lượng vật phẩm tiêu dùng trị giá ngang với số lượng lao động mà anh ta đã cung cấp cho xã hội (sau khi đã khẩu trừ số lao động của anh ta cho các qui xã hội)” [49:31].Mac đây là một nguyên tắc phân phối công bằng, nhưng C.Mác cũng chỉ rõ, trong điều kiện của chủ nghĩa xã hội, sự phân phối đó chưa loại trừ được mà vẫn còn hàm chứa trong nó sự chấp nhận một tình trạng bất bình đăng nhất định giữa các thành viên trong xã hội vì những người lao động không phải ai cùng 10 như ai, người này khác người kia về thé chất và tinh thần, về năng lực lao động va tay nghề, về hoàn cảnh gia đình. Vì vậy, “với một công việc ngang nhau và do đó, với một phan tham dự như nhau vào qui tiêu dùng xã hội, thì trên thực tế, người này vẫn lĩnh nhiều hơn người kia, người này vẫn giàu hơn người kia. Đó vừa là ưu việt vừa là thiểu sót của nguyên tắc phân phối theo lao động.Mác điều đó khó có thể tránh khỏi trong giai đoạn dau của xã hội cộng sản chủ nghĩa.

Thiếu sót đó chỉ có thé khắc phục trong chủ nghĩa cộng sản, khi có thé thực hiện được nguyên tắc phân phối: làm theo năng lực, hưởng theo nhu cầu. Nhận thức sâu sắc lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin về công bằng xã hội, chủ tịch Hồ Chí Minh luôn nhất quán trong tư tưởng và hành động về việc phải xây dựng một xã hội Việt Nam công băng, bình đăng. Hồ Chí Minh chỉ rõ nội hàm của công bằng xã hội là mọi người được ăn no, mặc ấm, tự do trong chủ nghĩa xã hội. Mục tiêu của chủ nghĩa xã hội là xây dựng một xã hội không có người bóc lột người, một xã hội trong đó mọi người đều bình đẳng.

Trong van dé phân phối công bằng, Người nhấn mạnh nguyên tắc: hưởng thụ ngang bằng với mức độ đóng góp, công hién của từng cá nhân, chứ hoàn toàn không phải là sự ngang bằng về hưởng thụ giữa các cá nhân mà không tính đến sự cống hiến của từng người, không coi việc thực hiện công băng xã hội như là sự cào bằng trong nghèo khổ. Người cũng kiên quyết chống lại sự đồng nhất tinh thần đồng cam cộng khổ với chủ nghĩa bình quân. Bình quân chủ nghĩa là trái với bản chất của chủ nghĩa xã hội.