CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ TĂNG TRƯỞNG BAO TRÙM 1. Các quan niệm và nội dung của tăng trưởng bao trùm 1. Một số quan niệm về tăng trưởng bao trùm Tăng trưởng bao trùm (inclusive growth) là một khái niệm rộng liên quan đến nhiều khía cạnh khác nhau của tăng trưởng và phát triển kinh tế. Đây là một chủ đề mới, trong cả lĩnh vực nghiên cứu cũng như hoạch định chính sách trong thực tế, được nhiều quốc gia quan tâm trong thời gian gần đây.
Acemoglu, Robinson và Johnson (2004) là nhóm tác giả đầu tiên đưa ra khái niệm tăng trưởng này. Các tác giả cho rằng, lý do để các quốc gia có được tăng trưởng cao và bền vững là do các nước có hệ thống kinh tế chính trị hài hòa, tức là một hệ thống mà ở đó, thành quả và lợi ích từ tăng trưởng kinh tế được phân chia một cách tương đối công bằng cho các khu vực, thành phần kinh tế và các nhóm dân cư trong xã hội. Ngược lại, với những quốc gia không có tăng trưởng hoặc tăng trưởng kém bền vững thì nguyên nhân của nó cũng đến từ việc các quốc gia đó có hệ thống chính trị không hài hòa. Khác với quan điểm tăng trưởng truyền thống, tăng trưởng bao trùm về cơ bản nhấn mạnh đến việc làm sao có thể đảm bảo lợi ích của tăng trưởng kinh tế cũng như cơ hội để có tăng trưởng kinh tế được chia sẻ một cách bình đẳng cho tất cả các thành viên trong xã hội, đặc biệt là cho những nhóm yếu thế.
Mô hình tăng trưởng bao trùm đã khắc phục được các nhược điểm của mô hình tăng trưởng vì người nghèo trước đây (pro- poor growth), mặc dù đôi khi thuật ngữ “tăng trưởng bao trùm” vẫn được đề cập đến với những cái tên như tăng trưởng theo nghĩa rộng (broad-based growth) hay tăng trưởng chia sẻ (shared growth). Thực chất mô hình tăng trưởng vì người nghèo hướng đến mục tiêu là thu nhập của nhóm dân số nghèo tăng nhanh hơn phần còn lại của dân số, và điều đó có nghĩa là bất bình đẳng giảm. Mô hình này có thể tồn tại ở hai cách tiếp cận: mô hình vì người nghèo dạng tuyệt đối và mô hình vì người nghèo dạng tương đối. Mô hình vì người nghèo dạng tuyệt đối được Ravallion và Chen (2003) và Ngân hàng Thế giới sử dụng rộng rãi với quan điểm là giảm tỷ lệ hộ nghèo tuyệt đối ứng với một ngưỡng nghèo cho trước.
Cách tiếp cận này đã không tính đến việc khi tăng trưởng kinh tế cao hơn sẽ dẫn đến bất bình đẳng cao hơn và do đó, mặc dù tỷ lệ hộ nghèo có giảm, nhưng các hộ nghèo lại được hưởng thụ quá ít so với mặt bằng chung của xã hội. Đó là nguyên nhân của sự ra đời mô hình vì người nghèo dạng tương đối. Mô hình này với quan điểm tập trung vào việc phân phối thu nhập giữa các nhóm dân cư trong xã hội, với điều kiện 7 là thu nhập của nhóm nghèo tăng nhanh hơn so với mức trung bình của toàn bộ dân cư, và như vậy, bất bình đẳng giảm (Dollar và Kraay, 2002; IMF, 2011). Nhưng như vậy, những nhóm dân cư ở giữa bao gồm nhóm cận nghèo và tầng lớp trung lưu đang bị lờ đi.
Và cũng từ đây, mô hình tăng trưởng bao trùm đã ra đời, với quan điểm đề cập tới toàn bộ cộng đồng dân cư, cả người nghèo, cận nghèo, tầng lớp trung lưu và thậm chí là cả người giàu trong xã hội. Mô hình tăng trưởng mới không chỉ tập trung vào người nghèo mà quan tâm tới phúc lợi của tất cả mọi người, cả dân tộc đa số và dân tộc thiểu số, không phân biệt công việc của họ, cả nam và nữ, tất cả các cộng đồng và tôn giáo khác nhau. Một điểm nhấn mạnh nữa của cách tiếp cận này là thay vì chỉ nhìn vào kết cục dưới dạng phân phối thu nhập một cách bình đẳng, mô hình tăng trưởng bao trùm còn hướng tới việc bình đẳng trong cơ hội. Hay nói cách khác, ngoài việc thụ hưởng thành quả mà tăng trưởng kinh tế đem lại, tăng trưởng bao trùm còn nói tới quá trình tham gia của tất cả mọi người đóng góp vào tăng trưởng.
Về bối cảnh, khái niệm này cũng như các tranh luận chính sách xoay quanh nó xuất phát từ chính thực tiễn tăng trưởng của các nền kinh tế mới nổi và đang phát triển ở khu vực châu Á và Mỹ Latinh, khi ngày càng có nhiều quốc gia trong khu vực này không giải quyết được đồng thời bài toán giảm bất bình đẳng và giảm nghèo song song với quá trình tăng trưởng. Xuất phát từ luận điểm ban đầu về tăng trưởng bao trùm của Acemoglu và cộng sự (2004), nhiều tổ chức quốc tế đã đưa ra một số quan niệm xung quanh vấn đề này. Dưới đây là một số các nghiên cứu nổi bật. Ngân hàng Phát triển châu Á ADB (2007): Nhóm tác giả có đóng góp chính về quan điểm tăng trưởng bao trùm của ADB là Ali và Zhuang (2007), Ali và Son (2007).
Tăng trưởng bao trùm theo đó là tăng trưởng có gắn với bình đẳng của các cơ hội, việc tạo ra các cơ hội cho tất cả mọi người, không dành riêng cho ai, và những cơ hội này được tạo ra nhiều nhất có thể. Tăng trưởng bao trùm còn nhằm giải quyết sự phân hóa đối với các nhóm yếu thế nhất. Các nhóm yếu thế này thực chất là những nhóm dân cư đã bị bỏ rơi trong quá trình phát triển kinh tế và xóa đói giảm nghèo. Việc hỗ trợ các nhóm này tham gia vào các hoạt động kinh tế của quá trình tăng trưởng và thụ hưởng lợi ích từ chúng là điểm mấu chốt của tăng trưởng bao trùm.
Cách tiếp cận của ADB về cơ bản giới hạn trong phạm vi xem xét đồng thời cả vấn đề tăng trưởng, giảm nghèo và bình đẳng thu nhập của các hộ gia đình. Xuất phát từ việc nhận thấy rằng quá trình tăng trưởng đang tạo ra những cơ hội kinh tế mới nhưng những cơ hội này lại không được phân phối một cách bình đẳng, nhóm nghèo bị hạn chế tiếp cận cơ hội và nguồn lực hơn, hậu quả là lợi ích của tăng trưởng được phân phối một cách thiên lệch cho nhóm không nghèo. Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) đã coi chiến lược tăng trưởng bao trùm là 8 một trong ba trọng tâm trong chiến lược tăng trưởng 2020. Quan điểm mới nhất trong ADB (2013), đã nhấn mạnh tăng trưởng bao trùm là tăng trưởng kinh tế mở rộng cách tiếp cận đến với những cơ hội kinh tế và xã hội cho ngày càng nhiều người, trong một môi trường công bằng hơn.
Ali (2007b) cho rằng kết quả giảm nghèo hiện nay không chỉ phụ thuộc vào tốc độ tăng trưởng kinh tế mà còn phụ thuộc vào cách thức phân bổ những lợi ích của tăng trưởng. Để minh họa quan điểm này, tác giả đã đưa ra trường hợp của Nam Á trong đó có Trung Quốc và Việt Nam, là hai quốc gia đã đạt được thành tựu giảm nghèo trong mục tiêu thiên niên kỷ vào năm 2005, nhưng tỷ lệ nghèo đói vẫn còn khá cao và bản thân người nghèo vẫn còn gặp nhiều cản trở trong việc tiếp cận các cơ hội và được hưởng lợi từ tăng trưởng. Ali (2007a) nhấn mạnh bất bình đẳng thu nhập và các bất bình đẳng khác nói chung đe dọa ổn định chính trị và xã hội, và ngay cả sự bền vững của quá trình tăng trưởng, chỉ có bình đẳng mới làm tăng được tăng trưởng tiềm năng của nền kinh tế. Trong một nghiên cứu khác, Ali và Yao (2004) lại phân tích tính cần thiết của tăng trưởng bao trùm trong bối cảnh toàn cầu hóa, với nhận định toàn cầu hóa sẽ mang lại nhiều cơ hội khi có những thị trường lớn hơn, công nghệ tân tiến hơn và thu hút được nhiều vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài, nhưng không phải quốc gia nào cũng tận dụng và nắm bắt được những lợi ích này một cách giống nhau.
Tóm lại, các nghiên cứu đều thống nhất quan điểm chỉ có riêng tăng trưởng không thể đảm bảo lợi ích công bằng cho tất cả mọi người. Ở một mức độ nào đó thì tăng trưởng là điều kiện cần thiết để giảm nghèo nhưng không thể là điều kiện đủ. Một số quan điểm khác cũng được thống nhất là: (i) tính bao trùm của tăng trưởng kinh tế thể hiện ở tăng trưởng nhanh và bền vững, dựa trên sự tăng trưởng của tất cả các ngành và các vùng, bao gồm phần lớn lực lượng lao động, đặc biệt là người nghèo và nhóm người yếu thế trong xã hội, (ii) tăng trưởng bao trùm phải đi kèm với việc loại bỏ những rào cản thể chế, tạo ra động lực và tăng cường khả năng tiếp cận của mọi tầng lớp với các cơ hội của sự phát triển, (iii) tăng trưởng có ý nghĩa bao trùm còn làm gia tăng tài sản và năng lực của mọi cá nhân và tổ chức khác nhau tham gia vào quá trình tăng trưởng, giúp xã hội cải thiện được việc quản lý các rủi ro phát sinh. Điểm (ii) và (iii) là những đóng góp mới của Ali và Son (2007) về quan điểm tăng trưởng bao trùm so với quan điểm truyền thống của ADB, thể hiện tính đa chiều hơn khi đã xem xét cả những khía cạnh đằng sau kết cục của tăng trường và phân phối thu nhập.
Từ những nghiên cứu của mình, định nghĩa tăng trưởng bao trùm mà các tác giả đưa ra là quá trình tăng trưởng kinh tế không những tạo ra các cơ hội kinh tế mới, mà còn đảm bảo cơ hội tiếp cận bình đẳng đối với mọi tầng lớp trong xã hội, không phân biệt hoàn cảnh của họ. Ngân hàng Thế giới WB (2009) định nghĩa tăng trưởng bao trùm bao hàm cả tốc 9 độ và cách thức của tăng trưởng kinh tế. Đây là hai cấu phần không thể tách rời, nên cần thiết phải được nhìn nhận một cách đồng thời. Quan điểm của WB coi tăng trưởng bao trùm là điều kiện cần thiết để giảm nghèo tuyệt đối nhưng đòi hỏi phải có tầm nhìn dài hạn, đặt trên nền tảng rộng lớn, có tính chất liên ngành và đa dạng hóa nền kinh tế.
Đây là mô hình tăng trưởng bao hàm phần lớn lực lượng lao động, đảm bảo sự bình đẳng về cơ hội trong khả năng tiếp cận thị trường, nguồn lực cũng như bình đẳng trong môi trường quản lý cho mọi doanh nghiệp và cá nhân.