MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Trong những năm qua, Việt Nam đã đạt đƣợc những thành tựu đáng khâm phục trong lĩnh vực xóa đói giảm nghèo. Năm 1993, Việt Nam vẫn còn khoảng 58% dân số sống trong nghèo đói. Năm 1998, con số này là 37% và năm 2002 đã giảm xuống 29%.
Những con số này thể hiện một cách tập trung những nỗ lực cải cách của Việt Nam kể từ khi tiến hành đổi mới vào năm 1986. Trên cơ sở không ngừng nâng cao khả năng tiếp cận với các dịch vụ giáo dục và y tế, Việt Nam đã và đang tiếp tục đạt đƣợc những thành quả đáng kể trong quá trình thực hiện các mục tiêu phát triển thiên niên kỷ. Ngoài ra, Việt Nam đang ngày càng hội nhập vào nền kinh tế toàn cầu và đóng một vai trò tích cực hơn trong việc giải quyết các vấn đề quốc tế của khu vực và toàn cầu. Xu hƣớng hội nhập toàn cầu cùng với sự gia tăng những ảnh hƣởng của nền kinh tế thị trƣờng ở Việt Nam đã đặt ra những yêu cầu về sự phát triển bền vững về mặt xã hội và môi trƣờng.
Điều đó đã quy định cho khoa học xã hội học những nhiệm vụ nghiên cứu mang tính thực tiễn về sự phát triển bền vững ở Việt Nam, đặc biệt là những nghiên cứu liên quan đến chính sách. Phát triển bền vững là một khái niệm mang tính học thuật khá phức tạp, mặc dù nó đã và đang gây nhiều tranh cãi, nhƣng mục tiêu cuối cùng mang tính khái quát hơn của sự phát triển bền vững lại mang tính xã hội và nhân văn, nhƣ đƣợc nêu trong Hiến chương của Liên hiệp quốc về quyền con người. Đó là“đảm bảo cho mỗi người quyền có được những điều kiện sống thích hợp cho sức khỏe và phúc lợi bao gồm đồ ăn, quần áo, nhà ở, y tế và các dịch vụ xã hội cần thiết khác”. Về cơ bản, phát triển bền vững xã hội có cốt lõi nằm ở việc giải quyết những mối quan hệ giữa tăng trƣởng kinh tế và đảm bảo công bằng xã hội, cũng nhƣ phát triển con ngƣời.
Tuy nhiên, ngay cả với một cách hiểu sơ lƣợc nhƣ vậy, thì sự phát triển bền vững về mặt xã hội vẫn còn là một chủ đề lớn 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com và phức tạp. Trong điều kiện Việt Nam hiện nay, để đảm bảo cho sự phát triển bền vững về mặt xã hội, bên cạnh việc thúc đẩy tăng trƣởng về mặt kinh tế, bảo vệ môi trƣờng, thì vẫn còn những quá trình và những yếu tố xã hội cần đƣợc chú ý xem xét đúng mức, chẳng hạn: (i) hệ thống chính sách cần thiết đầu tƣ cho con ngƣời, thúc đầy phát triển con ngƣời, đảm bảo các nhu cầu cơ bản trong cuộc sống của họ, (ii) cải thiện điều kiện sống, cơ sở hạ tầng thiết yếu của nhóm ngƣời nghèo, đặc biệt là nhóm xã hội nhạy cảm dễ bị tổn thƣơng, (iii) huy động sự tham gia rộng rãi và có hiệu quả của cộng đồng và mọi ngƣời dân vào quá trình phát triển, và (iv) tăng cƣờng về mặt thể chế các quá trình địa phƣơng của xã hội dân sự. Đây cũng chính là những nhiệm vụ xuyên suốt mà Đảng và Nhà nƣớc quan tâm chỉ đạo, giao phó và yêu cầu đối với khoa học xã hội nói chung và xã hội học nói riêng. Trong phát triển kinh tế xã hội nói chung, để theo đuổi những mục tiêu phát triển đô thị, nhiều mục tiêu ƣu tiên về phát triển kinh tế đã thách thức những ƣu tiên về bảo vệ môi trƣờng bền vững và bảo đảm đời sống cho ngƣời dân trong các khu vực khác nhau, đặc biệt là khu vực đô thị nơi phần lớn ngƣời dân đô thị bị hạn chế trong việc hƣởng các ƣu tiên chính sách về môi truờng đô thị, vốn bản thân nó cũng đã rất yếu kém do phải nhƣợng bộ những yêu cầu về tăng trƣởng kinh tế một cách nhanh chóng, trong đó những ngƣời nghèo đô thị là những ngƣời phải hứng chịu nhiều nhất.
Họ thƣờng sống tập trung tại những nơi nghèo khó, những nơi không có hệ thống thoát nƣớc hoặc nếu có thì yếu kém, đƣờng vào thu gom rác còn hạn chế, điều kiện vệ sinh nghèo nàn và môi trƣờng ô nhiễm do chính họ gây ra từ do thói quen sinh hoạt và do môi trƣờng bên ngoài tác động vào. Đây chính là một trong những mảnh đất nhiều tiềm năng cho các nghiên cứu xã hội học, để có thể tìm ra đƣợc điểm cân bằng giữa phát triển bền vững về kinh tế xã hội và bảo vệ môi trƣờng. Bởi để đạt đƣợc sự phát triển thống nhất đối với một quốc gia đang phát triển nhƣ Việt Nam, những quyết sách tƣởng chừng nhƣ đúng đắn trong 11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com phát triển, lại mang lại mối đe dọa lớn về môi trƣờng sống của ngƣời dân, và nó sẽ gây hậu quả về lâu dài có thể đe doạ xoá sạch những thành tựu phát triển kinh tế từ trƣớc đến nay. Vấn đề xung đột giữa nhu cầu phát triển kinh tế và bảo vệ môi trƣờng ngày càng trở thành mối quan tâm của các nhà quản lý, nhà nghiên cứu, nhà hoạch định chính sách của Việt Nam và các nhà tài trợ trong các dự án phát triển, đặc biệt là dự án phát triển đô thị tại Việt Nam.
Mối quan tâm đó không chỉ dừng lại ở phạm vi lý luận mà cả ở những vấn đề mang tính thực tiễn. Chính phủ Việt Nam và Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB) đều nhận thức rõ về vấn đề này. Trong năm 2009, Ban giám đốc ADB đã phê duyệt Chính sách An toàn xã hội đề cao yêu cầu bảo vệ môi trƣờng, tái định cƣ bắt buộc để phục vụ phát triển kinh tế xã hội trong khu vực và ngƣời dân tộc thiểu số. Theo đó chính sách an toàn xã hội đã khuyến khích tác động phát triển trong các dự án ADB để tăng cƣờng khả năng thích ứng và quản lý rủi ro môi trƣờng và xã hội trong các dự án phát triển của ADB tại Việt Nam.
ADB nêu rõ cần tránh tối đa việc tái định cƣ nhằm giảm thiểu tác động tới đời sống của bộ phận dân cƣ chịu tác động, nhất là ngƣời dân nghèo, hoặc giả nếu nhƣ không thể tránh khỏi thì cần có biện pháp phục hồi đời sống ngƣời dân tƣơng đƣơng với mức sống của họ trƣớc khi có dự án, trong đó chú trọng cải thiện điều kiện sống của ngƣời nghèo bị thu hồi đất, cũng nhƣ các nhóm xã hội bị ảnh hƣởng khác, ví dụ nhƣ nhóm dân cƣ bản địa xung quanh khu vực tái định cƣ. Nhƣ chúng ta biết, tự bản thân hoạt động tái định cƣ đã phá vỡ cấu trúc không gian sống của ngƣời dân, kể cả đối với ngƣời phải tái định cƣ và cả cộng đồng tiếp nhận ngƣời tái định cƣ. Trong đó có các mối tƣơng tác, thích ứng xã hội về các mặt nhƣ không gian, kinh tế, xã hội, giáo dục, y tế, việc làm. Thực tế này đang đặt ra yêu cầu cấp bách trong việc nghiên cứu về tác động của các chính sách và hoạt động tái định cƣ thực tế trong các dự án phát triển của ADB – nhà tài trợ quốc tế lớn ở Việt Nam vừa mang ý nghĩa về mặt lý luận, vừa mang ý nghĩa thực tiễn quan trọng lớn.
Nghiên cứu này một mặt 12 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com ứng dụng những lý thuyết xã hội học vào giải thích một vấn đề của thực tiễn là tác động của hoạt động tái định cƣ đối với ngƣời dân trong dự án Cải thiện môi trƣờng đô thị miền Trung, góp phần kiểm chứng thêm tính đúng đắn của một số luận điểm về lý thuyết của Xã hội học. Mặt khác, nghiên cứu góp phần giúp các nhà hoạch định chính sách, nhà quản lý, chính quyền và đối tác địa phƣơng hiểu rõ hơn về vấn đề môi trừơng trong phát triển và tác động tái định cƣ. Từ đó có biện pháp phù hợp nhằm phát huy tối đa nguồn lực và vai trò cũng các bên tham gia trong quá trình phát triển nhằm giải quyết những vấn đề khó khăn để đạt tới mục tiêu phát triển kinh tế xã hội bền vững đồng thời bảo đảm môi trƣờng đƣợc bảo vệ, tránh đƣợc những tác động không mong muốn về lâu dài. Với các lý do trên, tôi chọn đề tài “Tác động của việc tái định cư đến đời sống người dân trong vùng dự án của dự án ADB Cải thiện môi trường đô thị miền Trung Việt Nam (Dự án ADB)” làm đề tài luận văn thạc sỹ.
Tác giả mong muốn góp một phần nhỏ bé vào việc làm sáng tỏ những tác động của hoạt động phát triển kinh tế, cơ sở hạ tầng tới đời sống ngƣời dân trong vùng dự án nhằm nâng cao chất lƣợng của các hoạt động tái định cƣ hƣớng tới sự phát triển cân bằng và bền vững. 2 Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn 2.1 Ý nghĩa khoa học Nghiên cứu đề tài “Đánh giá tác động của hoạt động tái định cư đến đời sống người dân vùng dự án ADB cải thiện môi truờng đô thị miền trung Việt Nam (Dự án ADB)”có một ý nghĩa khoa học nhất định. Nghiên cứu đã ứng dụng các lý thuyết xã hội học vào nghiên cứu vấn đề tái định cƣ đồng thời góp phần vào mảng nghiên cứu xã hội học về nghiên cứu các tác động của dự án tái định cƣ.2 Ý nghĩa thực tiễn Nghiên cứu làm sáng tỏ cơ sở khoa học cho việc hoạch định và hoàn thiện chính sách về ổn định và nâng cao đời sống ngƣời dân tái định cƣ. Đồng thời, qua đề tài này chúng tôi có cơ hội áp dụng những kiến thức lý luận, 13 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com những lý thuyết và phƣơng pháp nghiên cứu xã hội học đã đƣợc học vào thực tế.
Thông qua các kết quả nghiên cứu, đề tài góp phần giúp các nhà quản lý, các cấp thực hiện cũng nhƣ các tổ chức có liên quan có cái nhìn khách quan và toàn diện hơn về thực trạng của các hoạt động tái định cƣ cũng nhƣ tác động của hoạt động tái định cƣ đối với ngƣời dân tại địa phƣơng, những khó khăn và thuận lợi, những kết quả đạt đƣợc cũng nhƣ những mặt còn hạn chế. Từ đó góp phần đề xuất thay đổi một số điểm còn chƣa hợp lý trong chính sách tái định cƣ. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu: 3.1 Mục đích nghiên cứu: Luận văn tiến hành nghiên cứu phân tích và đánh giá quá trình thực hiện các chính sách tái định cƣ đối với ngƣời dân vùng dự án, đồng thời tìm hiểu những nhân tố tác động đến hiệu quả của việc thực hiện.