phần Mở đầu, kết luận, phụ lục và tài liệu tham khảo, nội dung Luận văn gồm 3 chương: Chƣơng 1: Quy chÕ th•¬ng m¹i b×nh th•êng vÜnh viÔn trong quan hÖ th•¬ng m¹i cña Hoa Kú víi Trung Quèc vµ kinh nghiÖm cña Trung Quèc cho ViÖt Nam Chƣơng 2: Thực trạng quan hệ thƣơng mại Việt Nam – Hoa Kỳ sau khi Hoa Kỳ phê chuẩn Quy chế thƣơng mại bình thƣờng vĩnh viễn cho Việt Nam. Chƣơng 3: Phƣơng hƣớng và giải pháp phát triển quan hệ thƣơng mại Việt Nam – Hoa Kỳ sau khi Hoa Kỳ phê chuẩn Quy chế thƣơng mại bình thƣờng vĩnh viễn. 7 Ch•¬ng 1 quy chÕ th•¬ng m¹i b×nh th•êng vÜnh viÔn trong quan hÖ th•¬ng m¹i cña Hoa Kú víi trung quèc vµ kinh nghiÖm cña trung quèc cho ViÖt Nam 1. Tæng quan vÒ PNTR vµ vai trß cña nã trong quan hÖ th•¬ng m¹i cña Hoa Kú víi c¸c n•íc 1.Giíi thiÖu chung vÒ PNTR 1.Mét sè kh¸i niÖm c¬ b¶n D•íi t¸c ®éng cña c¸ch m¹ng khoa häc vµ c«ng nghÖ (KH - CN) hiÖn ®¹i, xu thÕ toµn cÇu ho¸ xuÊt hiÖn víi mét cÊp ®é cao h¬n vÒ chÊt cña qu¸ tr×nh quèc tÕ ho¸ lùc l•îng s¶n xuÊt vèn cã tr•íc ®ã.
Toµn cÇu ho¸ kh«ng chØ t¹o ra nh÷ng biÕn ®æi m¹nh mÏ víi kinh tÕ, mµ cßn thóc ®Èy c¸c mèi quan hÖ liªn quèc gia t¨ng c¶ vÒ bÒ réng lÉn chiÒu s©u. Tù do ho¸ kinh tÕ vµ c¶i c¸ch thÞ tr•êng trªn toµn cÇu diÔn ra phæ biÕn – c¸c nÒn kinh tÕ dùa vµo nhau, liªn kÕt víi nhau, x©m nhËp lÉn nhau khiÕn cho tÝnh phô thuéc lÉn nhau gi÷a c¸c n•íc cµng ngµy cµng t¨ng. Tr•íc nh÷ng biÕn ®æi to lín trong kû nguyªn c¸ch m¹ng KH - CN vµ toµn cÇu ho¸, tÊt c¶ c¸c n•íc trªn thÕ giíi ®Òu tiÕn hµnh ®iÒu chØnh c¬ cÊu kinh tÕ, ®æi míi chÝnh s¸ch theo h•íng më cöa, th¾t chÆt c¸c mèi quan hÖ th•¬ng m¹i song ph•¬ng vµ ®a ph•¬ng b»ng c¸ch gi¶m dÇn vµ tiÕn tíi dì bá hµng rµo thuÕ quan 8 vµ phi thuÕ quan, t¹o th«ng tho¸ng cho viÖc trao ®æi hµng ho¸… vµ do ®ã mèi quan hÖ th•¬ng m¹i quèc tÕ ®· trë nªn phæ biÕn vµ ®•îc hiÓu theo nhiÒu nghÜa. Tuy nhiªn “Quan hÖ th•¬ng m¹i quèc tÕ” cÇn ph°i ®•îc hiÓu ®Çy ®ñ râ rµng, ®â l¯: “C¸c quan hÖ vÒ di chuyÓn hµng ho¸ vµ dÞch vô quèc tÕ mµ theo nghÜa hÑp quan hÖ th•¬ng m¹i quèc tÕ bao hµm viÖc mua 9 b¸n, trao ®æi hµng ho¸ h÷u h×nh gi÷a c¸c quèc gia.
Cßn theo nghÜa réng quan hÖ nµy cßn chøa ®ùng viÖc trao ®æi mua b¸n c¸c hµng v« h×nh vµ dÞch vô”[3].Trong quan hÖ th•¬ng m¹i quèc tÕ viÖc trao ®æi, bu«n b¸n hµng ho¸ gi÷a c¸c n•íc víi nhau hÇu hÕt dùa trªn c¬ së luËt th•¬ng m¹i quèc tÕ vµ c¸c hiÖp ®Þnh th•¬ng m¹i song ph•¬ng hoÆc ®a ph•¬ng gi÷a c¸c quèc gia víi nhau. ViÖc tËn dông nh÷ng lîi Ých mµ c¸c quèc gia cã ®•îc do ®•îc h•ëng c¸c chÕ ®é •u ®·i vÒ thuÕ quan tõ c¸c quèc gia cã nÒn kinh tÕ lín, nh÷ng n•íc ph¸t triÓn lu«n lµ mét lîi thÕ trong quan hÖ th•¬ng m¹i cho c¸c quèc gia kh¸c. §Æc biÖt lµ nh÷ng quèc gia cã nÒn kinh tÕ kÐm ph¸t triÓn hoÆc ®ang ph¸t triÓn. Vµ còng tõ l©u trong quan hÖ th•¬ng m¹i, ng•êi ta ®· quen víi thuËt ng÷ th¬ng m³i “Quy chÕ tèi huÖ quèc”.
Quy chÕ tèi huÖ quèc (MFN) hay cßn gäi lµ Quy chÕ th•¬ng m¹i b×nh th•êng (NTR) vÒ c¬ b¶n ®•îc hiÓu lµ: “mét chÕ ®é ph¸p lý mµ mét quèc gia nµy dµnh cho c«ng d©n hoÆc ph¸p nh©n cña mét quèc gia kh¸c mét sè quyÒn lîi vµ •u ®·i”, cßn theo LuËt ph²p quèc tÕ: “§©y lµ nguyªn t¾c ®iÒu chØnh quan hÖ th•¬ng m¹i vµ kinh tÕ gi÷a c¸c n•íc trªn c¬ së c¸c hiÖp ®Þnh, hiÖp •íc ký kÕt mét c¸ch b×nh ®¼ng, cã ®i cã l¹i”[40]. Quy chÕ NTR kh«ng cã nghÜa lµ th•¬ng m¹i kh«ng giíi h¹n, v× quy chÕ nµy chØ ¸p dông cho thuÕ quan vµ nhiÒu hµng rµo phi thuÕ quan mang tÝnh giíi h¹n cao kh¸c. Vµ còng nh• c¸c quèc gia kh¸c quy chÕ NTR lu«n lµ nguyªn t¾c chÝnh trong quan hÖ th•¬ng 1 0 m¹i cña Hoa Kú víi c¸c quèc gia kh¸c trªn thÕ giíi. Tuy nhiªn, ®iÓm kh¸c biÖt gi÷a Hoa Kú víi c¸c quèc gia trªn thÕ giíi ®ã lµ, quy chÕ NTR t¹i Hoa Kú lu«n ®•îc Quèc héi Hoa Kú xem xÐt mçi n¨m.
Vµ víi c¸c quèc gia ch•a nhËp tæ chøc th•¬ng m¹i thÕ giíi chØ ®•îc h•ëng Quy chÕ th•¬ng m¹i b×nh th•êng vÜnh viÔn (PNTR) khi quèc gia ®ã ®¸p øng ®•îc hai yªu cÇu c¬ b¶n sau: Thø nhÊt, tu©n thñ c¸c ®iÒu kho¶n Jackson – Vanik cña luËt th•¬ng m¹i Hoa Kú n¨m 1974. C¸c ®iÒu kho¶n nµy quy ®Þnh Tæng thèng Hoa Kú 1 1 ph¶i kh¼ng ®Þnh mét quèc gia kh«ng tõ chèi hoÆc c¶n trë quyÒn hoÆc c¬ héi di c• cña c«ng d©n n•íc m×nh. Thø hai, ®· ký kÕt HiÖp ®Þnh th•¬ng m¹i song ph•¬ng víi Hoa kú. §iÒu kho¶n Jackson-Vanik cho phÐp Tæng thèng hµng n¨m ra quyÕt ®Þnh ng•ng ¸p dông ®iÒu kho¶n Jackson-Vanik ®Ó cho phÐp cÊp NTR.
Quy chÕ quan hÖ th•¬ng m¹i b×nh th•êng vÜnh viÔn (PNTR – Permanent Normal Trade Relations) lu«n ®•îc kú väng cao h¬n so víi NTR v× PNTR mang tÝnh æn ®Þnh, t¹o niÒm tin cho c¸c quèc gia trong quan hÖ th•¬ng m¹i víi Hoa Kú. V× vËy c¸c quèc gia cã quan hÖ th•¬ng m¹i víi Hoa Kú lu«n cè g¾ng ®Ó cã PNTR cµng sím cµng tèt.Néi dung cña PNTR a. LÞch sö h×nh thµnh quy chÕ PNTR t¹i Hoa Kú. ë Ch©u ¢u Quy chÕ th•¬ng m¹i b×nh th•êng (NTR) ®· h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn tõ thÕ kû 16, ®•îc ®•a vµo HiÖp •íc th•¬ng m¹i n¨m 1860 gi÷a Anh vµ Ph¸p.
Ban ®Çu nã cã tªn lµ Quy chÕ tèi huÖ quèc (MFN). Tõ n¨m 1860 khi HiÖp •íc th•¬ng m¹i gi÷a Anh vµ Ph¸p ra ®êi ®· më ®Çu cho Quy chÕ tèi huÖ quèc trë thµnh phæ cËp ë Ch©u ¢u. Tõ 01/01/1884 khi cã HiÖp ®Þnh chung vÒ thuÕ quan vµ th•¬ng m¹i (General Agreement on Trariff and Trade - GATT), Quy chÕ tèi huÖ quèc ®•îc coi lµ mét cam kÕt c¬ b¶n cña GATT. Sau nµy, quy chÕ MFN ®· trë 1 2 thµnh néi dung quan träng cña Tæ chøc th•¬ng m¹i thÕ giíi (World Trade Organization - WTO) kÕ tôc vai trß cña GATT tõ ngµy 1/1/1995.
VÒ c¬ b¶n c¸c n•íc thµnh viªn cña GATT (hoÆc WTO) cho nhau h•ëng quy chÕ tèi huÖ quèc (MFN) theo quan hÖ ®èi xö b×nh ®¼ng trong ho¹t ®éng bu«n b¸n víi nhau, cïng chia sÏ lîi Ých qua viÖc h¹ thÊp dÇn hµng rµo thuÕ quan. 1 3 Cßn t¹i Hoa Kú, tõ l©u Hoa Kú ®· sö dông quy chÕ MFN nh l¯ “c«ng cô cã hiÖu lùc” trong chÝnh s²ch ®èi ngo³i vµ th•¬ng m¹i quèc tÕ. Hoa Kú ®· ¸p dông MFN cã ®iÒu kiÖn lÇn ®Çu tiªn víi Ph¸p vµo n¨m 1778, tiÕp ®ã víi Anh, NhËt, §øc vµ sö dông cã hiÖu qu¶ quyÒn ban hµnh quy chÕ MFN cã ®iÒu kiÖn. Sau chiÕn tranh thÕ giíi lÇn thø nhÊt, Hoa Kú ®· ph¸t triÓn tõ n•íc xuÊt khÈu n«ng s¶n sang xuÊt khÈu hµng chÕ t¹o.
Do ®ã, Hoa Kú cÇn nhiÒu thÞ phÇn h¬n vµ quy chÕ MFN cã ®iÒu kiÖn kh«ng cßn phï hîp n÷a ph¶i chuyÓn sang quy chÕ MFN kh«ng ®iÒu kiÖn tõ n¨m 1923. Sau chiÕn tranh thÕ giíi lÇn thø II vµ suèt thêi kú chiÕn tranh l¹nh Hoa Kú sö dông quyÒn "ban hµnh" MFN mang nÆng mÇu s¾c chÝnh trÞ. Theo luËt thuÕ n¨m 1930 cña Hoa Kú, møc thuÕ suÊt trung b×nh cña c¸c n•íc ®•îc h•ëng MFN chØ cã 9%, c¸c n•íc kh«ng ®•îc h•ëng MFN lµ 59%. Nh• vËy thuÕ ®èi víi c¸c n•íc XHCN cò nhËp vµo Hoa Kú gÇn b»ng b¶y lÇn c¸c n•íc ®•îc h•ëng MFN.
Vµo n¨m 1947, Hoa Kú tham gia HiÖp ®Þnh chung vÒ thuÕ quan vµ th•¬ng m¹i (GATT) - tæ chøc tiÒn th©n cña WTO. T¹i thêi ®iÓm ®ã, Hoa Kú ®ång ý trao quy chÕ MFN cho tÊt c¶ c¸c quèc gia thµnh viªn cña GATT. Quy chÕ nµy còng ®•îc trao cho mét sè quèc gia kh«ng ph¶i lµ thµnh viªn cña GATT. N¨m 1951, Quèc héi Hoa Kú yªu cÇu Tæng thèng Harry Truman thu håi l¹i quy chÕ MFN ®· ®•îc 1 4 trao cho Liªn bang X« ViÕt cò vµ c¸c n•íc XHCN kh¸c.
§Õn n¨m 1974 Hoa Kú ban hµnh ®¹o luËt Jackson - Vanik (nh»m ph©n biÖt ®èi xö víi c¸c n•íc kh«ng theo quy chÕ thÞ tr•êng, cã khã kh¨n vÒ quyÒn di c• tù do ®èi víi c«ng d©n cña hä, thùc chÊt lµ nh»m ®èi phã víi c¸c n•íc XHCN cò). §¹o luËt Jackson - Vanik ra ®êi khiÕn nhiÒu quèc gia gÆp khã kh¨n trong quan hÖ th•¬ng m¹i víi Hoa Kú v× kh«ng ®•îc h•ëng MFN ®Æc biÖt lµ c¸c n•íc x· héi chñ nghÜa cò. 1 5 Th¸ng 6/1998, nh»m ®iÒu chØnh mét sè s¾c lÖnh liªn quan ®Õn ho¹t ®éng cña Côc thuÕ quan liªn bang Hoa Kú, Quèc héi Hoa Kú ®· quyÕt ®Þnh dïng quy chÕ “Quan hÖ th•¬ng m¹i b×nh th•êng” (NTR) thay thÕ cho quy chÕ MFN ®ang g©y hiÓu nhÇm. Mét trong nh÷ng lý do chÝnh ph¶i thay ®æi tªn gäi lµ v× quy chÕ MFN cña Hoa Kú ®· ®•îc ¸p dông cho gÇn hÕt tÊt c¶ c¸c n•íc cã bu«n b¸n víi Hoa Kú (chØ trõ 6 n•íc: Afganistan, Cuba, Lµo, TriÒu Tiªn, ViÖt Nam v¯ Nam T) khi dïng tªn gãi “Tèi huÖ quèc” vÉn bao h¯m néi dung kh«ng b×nh ®¼ng bÞ nhiÒu n•íc ph¶n ®èi.
V× vËy, sù thay ®æi nµy nhanh chãng ®•îc Quèc héi Hoa Kú th«ng qua vµ Tæng thèng Bill Clinton ký ban hµnh. Tõ ®ã trong nhiÒu th«ng tin quèc tÕ, quy chÕ NTR ®· thay dÇn quy chÕ MFN víi néi dung kh«ng cã g× thay ®æi. Vµ trõ khi c¸c quèc gia ®•îc h•ëng NTR gia nhËp WTO hoÆc ®¸p øng c¸c yªu cÇu c¬ b¶n tõ phÝa Hoa Kú th× quèc gia ®ã sÏ ®•îc h•ëng PNTR hay Quy chÕ th•¬ng m¹i b×nh th•êng vÜnh viÔn. Néi dung cña PNTR t¹i Hoa Kú.
VÒ c¬ b¶n néi dung cña PNTR t¹i Hoa Kú dùa trªn quy chÕ NTR mµ tr•íc ®ã cßn gäi lµ quy chÕ tèi huÖ quèc MFN. PNTR thùc chÊt gåm hai quy chÕ th•¬ng m¹i b×nh th•êng chñ yÕu sau: Thø nhÊt, quy chÕ NTR cã ®iÒu kiÖn víi néi dung: Quèc gia ®•îc h•ëng NTR ph¶i chÊp nhËn thùc hiÖn mét sè yªu cÇu do quèc gia cho h•ëng NTR ®ßi hái. 1 6 Thø hai, quy chÕ NTR kh«ng ®iÒu kiÖn víi néi dung: C¸c quèc gia mÆc nhiªn ®•îc h•ëng cam kÕt •u ®·i gi÷a hai n•íc, kh«ng ph¶i thùc hiÖn yªu cÇu ®Æc biÖt do mét bªn ®Ò ra. Néi dung chÝnh cña PNTR ®•îc më réng dÇn vÒ mËu dÞch biªn giíi, qu¸ c¶nh hµng ho¸, ph•¬ng tiÖn chuyªn chë.