Chương : MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG 1. Khái niệm về độc chất học Ng{y nay, môi trường đang có những thay đổi bất lợi cho con người, đặc biệt là những yếu tố mang tính tự nhiên như đất, nước, không khí, hệ thực vật, động vật. Tình trạng môi trường thay đổi và bị ô nhiễm theo chiều hướng xấu đang diễn ra trên phạm vi mỗi quốc gia cũng như trên phạm vi toàn cầu. Sự ô nhiễm môi trường l{ l{m thay đổi tính chất của môi trường, vi phạm tiêu chuẩn môi trường, l{m thay đổi trực tiếp hoặc gián tiếp tới c|c đặc tính vật lý, hóa học, sinh học.
của bất kì thành phần n{o trong môi trường. Chất gây ô nhiễm chính là nhân tố l{m cho môi trường trở nên độc hại hoặc có tiềm năng g}y tổn hại đến sức khỏe của con người và sinh vật trong môi trường đó. Sau đ}y, vấn đề được cả thế giới quan tâm nhất về môi trường: - Lỗ thủng tầng ô zon ng{y c{ng mở rộng - Biến đổi khí hậu to{n cầu - Bùng nổ d}n số - Sự suy giảm t{i nguyên rừng - Ô nhiễm biển v{ c|c đại dương - Sự suy giảm t{i nguyên nước ngọt - Ô nhiễm đất v{ hiện tượng sa mạc hóa - Suy giảm đa dạng sinh học - Sự cạn kiệt c|c nguồn t{i nguyên kho|ng sản - R|c thải gia tăng. Vì thế, hiện tại con người đ~, đang v{ sẽ quan t}m đến sự t|c động của ô nhiễm môi trường đối với sức khỏe cộng đồng, bởi vì ngo{i sự l}y lan c|c bệnh truyền nhiễm dịch tả, thương h{n do vi sinh vật g}y ra, những bệnh nguy hiểm như ung thư, A)DS, qu|i thai, c|c dị tật bẩm sinh ở trẻ do c|c chất độc hại trong môi trường đ~ xuất hiện v{ ng{y c{ng gia tăng ở nhiều nơi trên thế giới.
Tác nhân gây ô nhiễm là những chất, những nguyên tố hóa học có t|c động v{o môi trường l{m cho môi trường từ trong sạch trở nên độc hại. Những tác nh}n n{y thường được gọi khái quát là "chất ô nhiễm". Chất ô nhiễm có thể là chất rắn (rác, phế thải rắn.), chất lỏng (các dung dịch hóa chất, chất thải của công nghiệp dệt nhuộm, chế biến thực phẩm.), chất khí (SO2 từ núi lửa, CO2, NO2 trong khói thải của xe hơi, CO trong khói bếp, lò gạch.), các kim loại nặng như Pb, Cu, (g… Các chất n{y đồng thời t|c động vào cây trồng, v{o động vật, làm suy giảm sự phát triển của mọi sinh vật, mạnh hơn có thể làm chết. Không khí đô thị thường vừa bị bụi đất, bụi xi măng, khí SO2, NO2 trong khói xe, mùi hôi thối cống rãnh bốc lên, cộng với tiếng ồn, từ trường quá mức cho phép, gây tổn hại sức khỏe con người, thậm chí gây chết người.
Như vậy, x~ hội c{ng ph|t triển, công nghiệp hóa c{ng nhanh thì tỷ lệ chất thải độc hại từ sản xuất công nghiệp v{ những ảnh hưởng bất lợi từ c|c hoạt động của con người t|c động v{o môi trường c{ng tăng nhanh. C|c chất độc hại còn sinh ra do rò rỉ từ qu| trình sản xuất, vận chuyển v{ lưu trữ c|c chất độc. Ngay cả nước rỉ, thẩm thấu từ b~i r|c cũng g}y nguy hiểm cho khu d}n cư xung quanh. C|c loại ô nhiễm hóa học sinh ra từ qu| trình sản xuất công nghiệp v{ -1- khai thác quá mức t{i nguyên thiên nhiên đang ng{y c{ng l{m nguy hại cho sinh quyển.
C|c t|c động ấy không những ảnh hưởng đến lo{i người m{ cả c|c sinh vật sống trên tr|i đất. Chu trình tương t|c giữa chất ô nhiễm v{ cơ thể sinh vật l{ qu| trình tiếp xúc, g}y nên t|c động sinh học, thể hiện qua sự hấp thụ, ph}n bố trong cơ thể, chuyển hóa, tương t|c với c|c th{nh phần sinh hóa nhạy cảm, từ đó có thể g}y những biến đổi về sinh hóa trong cơ thể, dẫn đến bệnh tật. Chuyển hóa Chất ô nhiễm, Cơ thể Chất độc Sinh vật Tác động Để nghiên cứu tất cả c|c t|c động nêu trên đối với con người, cá thể sinh vật và các quần xã sinh vật trong hệ sinh thái, chúng ta sẽ tiếp cận một môn khoa học mới, đó l{ môn Độc học môi trường (environmental toxicology) hay còn gọi là Độc học sinh thái (ecotoxicology). Nó là một bộ môn của ngành Độc chất học (toxicology nhưng lại nằm trong ngành Môi trường học (environmental sciences).
Độc học Độc học l{ ng{nh học nghiên cứu về lượng v{ chất c|c t|c động bất lợi của c|c t|c nh}n hóa học, vật lý, sinh học lên hệ thống sinh học của sinh vật sống. Độc học môi trường 1. Môi trường l{ gì? Môi trường l{ một tổ hợp c|c yếu tố tự nhiên v{ x~ hội bao quanh bên ngo{i của một hệ thống n{o đó. Chúng t|c động lên hệ thống n{y v{ x|c định xu hướng v{ tình trạng tồn tại của nó.
Môi trường có thể coi l{ một tập hợp, trong đó hệ thống đang xem xét l{ một tập hợp con. Môi trường của một hệ thống đang xem xét cần phải có tính tương t|c với hệ thống đó. Một định nghĩa rõ r{ng hơn như: Môi trường bao gồm c|c yếu tố tự nhiên v{ yếu tố vật chất nh}n tạo quan hệ mật thiết với nhau, bao quanh con người, có ảnh hưởng trực tiếp tới đời sống, sản xuất, sự tồn tại, ph|t triển của con người v{ thiên nhiên. * Chức năng của môi trường: - Môi trường l{ không gian sống của con người v{ sinh vật.
Trong qu| trình tồn tại v{ ph|t triển con người cần có c|c nhu cầu tối thiểu về không khí, độ ẩm, nước, nh{ ở. cũng như c|c hoạt động vui chơi giải trí kh|c. Tất cả c|c nhu cầu n{y đều do môi trường cung cấp. Tuy nhiên, khả năng cung cấp c|c nhu cầu đó của con người l{ có giới hạn v{ phụ thuộc v{o trình độ ph|t triển của từng quốc gia v{ ở từng thời kì.
- Môi trường l{ nơi cung cấp c|c nhu cầu về t{i nguyên cho con người như đất, đ|, tre, nứa, t{i nguyên sinh vật. Tất cả c|c t{i nguyên n{y đều do môi trường cung cấp v{ gi| trị của t{i -2- nguyên phụ thuộc v{ mức độ khan hiếm v{ gi| trị của nó trong x~ hội. Môi trường l{ nơi chứa đựng, đồng hóa c|c chất thải của con người trong qu| trình sử dụng c|c t{i nguyên thải v{o môi trường. C|c t{i nguyên sau khi hết hạn sử dụng, chúng bị thải v{o môi trường dưới dạng c|c chất thải.
C|c chất thải n{y bị c|c qu| trình vật lý, hóa học, sinh học ph}n hủy th{nh c|c chất vô cơ, vi sinh quay trở lại phục vụ con người. Tuy nhiên, chức năng l{ nơi chứa đựng chất thải của môi trường l{ có giới hạn. Nếu con người vượt qu| giới hạn n{y thì sẽ g}y ra mất c}n bằng sinh th|i v{ ô nhiễm môi trường. Độc học môi trường (ai kh|i niệm độc học môi trường và độc học sinh th|i trong môi trường học được xem l{ đồng nhất.
Đó l{ ng{nh khoa học chuyên nghiên cứu c|c t|c động g}y hại của độc chất, độc tố trong môi trường đối với c|c sinh vật sống v{ con người, đặc biệt l{ t|c động lên c|c quần thể v{ cộng đồng trong hệ sinh th|i. C|c t|c động bao gồm: nguồn gốc ph|t sinh, con đường x}m nhập của c|c t|c nh}n hóa, lý v{ c|c phản ứng giữa chúng với môi trường. Độc học môi trường nghiên cứu sự biến đổi, tồn lưu v{ t|c động của t|c nh}n g}y ô nhiễm vốn có trong thiên nhiên v{ c|c t|c nh}n nh}n tạo đ~ ảnh hưởng đến c|c hoạt động sống của sinh vật trong hệ sinh th|i, c|c t|c động có hại đến cho con người. Như vậy, kh|c với Độc chất y học hay Hóa độc học, Độc học môi trường có đối tượng nghiên cứu không chỉ l{ con người m{ cả c|c lo{i sinh vật, quần thể v{ quần x~.
Phương ph|p nghiên cứu độc học môi trường thử nghiệm sự t|c động v{ tích lũy độc chất, độc tố trên những sinh vật sống chứ không nghiên cứu riêng rẽ th{nh phần của độc chất trong phòng thí nghiệm. C|c nghiên cứu về độc học môi trường rất phức tạp vì có liên quan đến nhiều loại độc tố, liều lượng, nồng độ ảnh hưởng kh|c nhau, t|c động đến nhiều lo{i kh|c nhau. Thời gian tiến h{nh đ|nh gi| mức độ ảnh hưởng của chất độc trên một quần x~ sinh vật kh| d{i. Đối tượng thử nghiệm thường tiến h{nh trên c|c loại có cơ địa, sinh lý gần giống như con người.
Sau đó, dùng phương ph|p ngoại suy những kết quả tìm được để |p dụng cho con người. Tuy nhiên, c|c nh{ sinh th|i môi trường học cũng thử nghiệm một v{i trường hợp trên con người như vi trùng sốt rét, một v{i loại ký sinh trùng. để tìm ra thuốc chữa trị. Mục tiêu của độc học môi trường l{ ph|t hiện c|c t|c nhân hóa học, vật lý, sinh học có nguy cơ g}y độc để có thể dự đo|n, đ|nh gi| c|c sự cố v{ có biện ph|p ngăn ngừa những t|c hại đối với c|c quần thể tự nhiên bao gồm cả con người trong hệ sinh th|i.
C|c thí nghiệm vật lý, hóa học, sinh học cùng với thí nghiệm độc chất môi trường đ~ được phối hợp thực hiện để dự to|n c|c ảnh hưởng xấu của độc chất có thể xảy ra trong môi trường. Để hiểu rõ hơn về ng{nh khoa học mới mẻ n{y, chúng ta cần nắm vững c|c kh|i niệm, mối quan hệ giữa c|c th{nh phần trong hệ sinh th|i v{ những điều kiện để đặc tính hóa học của một chất trở th{nh độc tính đối với sinh vật v{ con người. * Mục đích của độc học môi trường: - Nghiên cứu thiết lập ra những tiêu chuẩn môi trường. Để thiết lập được tiêu chuẩn môi trường cần phải có đầy đủ thông tin về độc tính của c|c chất.
- Đ|nh gi| c|c rủi ro cho quần thể sinh vật trong qu| trình sử dụng hóa chất. Qua c|c thử nghiệm về độc tính x|c định được nguy cơ g}y hại của nhóm c|c hóa chất hay sản phẩm có khả năng x}m nhập v{o hệ sinh th|i thủy sinh khi con người sử dụng. -3- - Đ|nh gi| chất lượng môi trường thông qua c|c thử nghiệm được tiến h{nh theo tiêu chuẩn môi trường và phù hợp với c|c tiêu chuẩn về nghiên cứu độc học. - Ph|t hiện c|c t|c nh}n hóa học, vật lí v{ sinh học trong môi trường có nguy cơ g}y độc cho con người v{ c|c hệ sinh th|i cũng như nguồn góc ph|t sinh của chúng.
Từ đó tìm ra c|c biện ph|p ngăn ngừa phù hợp. - Đ|nh gi| nguy cơ g}y hại của sự ph|t tan ô nhiễm chất thải hay c|c nơi chôn lấp chất thải.