Chương 1 TỔNG QUAN Đến nay, những công trình nghiên cứu về đô thị hoá và làng xã khá nhiều và rất hấp dẫn đối với các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước. Qua những tác giả đã dành nhiều giấy mực nghiên cứu làng xã Việt Nam mà chúng tôi hiểu biết được những đặc điểm của nó. Trước hết phải kể đến những công trình nghiên cứu mang tính khái quát về nông thôn và làng xã. Tác phẩm Người nông dân châu thổ Bắc kỳ do Pierre Gourou [57] năm 1936 là một công trình nghiên cứu đặc sắc nghiên cứu về địa lý nhân văn vùng châu thổ sông Hồng.
Mặc dù được nghiên cứu và xuất bản từ những năm 30 của thế kỷ trước, nhưng đến nay nó vẫn còn mang tính thời sự. Cuốn sách này đề cập đến môi trường và vật chất, cư dân nông thôn, phương tiện sống của nông dân Bắc kỳ. Mặc dù đã có nhiều biến đổi về chính trị, kinh tế và xã hội ở vùng đồng bằng sông Hồng nhưng những nghiên cứu của Pierre Gourou vẫn là nền tảng cơ bản, một số vấn đề ông đưa ra cho đến nay vẫn còn mang tính thời sự. Cuối những năm 70 của thế kỉ trước, Nông thôn Việt Nam trong lịch sử tập hợp các bài nghiên cứu của các tác giả trong và ngoài Viện sử học [70] có ý nghĩa khoa học quan trọng.
Những bài nghiên cứu tuy chỉ mới nằm ở dạng phác thảo những ý tưởng, quan điểm nghiên cứu đã có tác dụng khai mở những vấn đề vốn tồn tại trong lòng xã hội nông thôn Việt Nam. Trong những năm gần đây có nhiều công trình nghiên cứu đi theo hướng nghiên cứu khái quát như cuốn Cộng đồng làng xã Việt Nam hiện nay do Nguyễn Văn Sáu, Hồ Văn Thông Chủ [47] năm 2001. Mục tiêu của cuốn sách là làm sáng tỏ những quan điểm, chủ trương, chính sách, giải pháp của Đảng và Nhà nước Việt Nam về nông nghiệp, nông thôn. Đề xuất những kiến nghị, giái pháp nhằm khắc phục những hạn chế trong quá 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trình xây dựng cộng động làng xã.
Cuốn Văn hoá và cư dân đồng bằng sông Hồng [77] do tập thể tác giả Vũ Tự Lập, Đàm Trung Phương, Ngô Đức Thịnh, Tô Ngọc Thanh, Đinh Thị Hoàng Uyên năm 1991. Cuốn sách phân tích khung cảnh môi trường tự nhiên của văn hoá và cư dân đồng bằng sông Hồng, đồng thời đề xuất xây dựng nền văn hoá mới - kế thừa và giữ gìn tinh hoa văn hoá truyền thống. Bên cạnh đó còn có những cuốn sách nghiên cứu về những khía cạnh của đồng bằng này như Cơ cấu tổ chức của làng Việt cổ truyền ở Bắc Bộ của Trần Từ [67] đã xét làng Việt dưới góc độ cơ cấu tổ chức; Nông dân và nông thôn Việt Nam thời cận đại do Viện sử học [71,72],. Qua những cuốn sách này chúng tôi hiểu sâu sắc diện mạo của nông thôn và làng xã Việt Nam xưa và nay.
Trước công cuộc đổi mới, đô thị hoá ở Việt Nam triển khai. Những tác phẩm và đề tài về đô thị hoá mới tập trung từ những năm 90 đến những năm gần đây. Những công trình nghiên cứu mang tính khái quát về đô thị hoá như sau: Đô thị Việt Nam trong thời kỳ quá độ do Nguyễn Thị Thiềng, Phạm Thuý Hương, Patrick Gubry, Franck Castiglioni, Jean-Michel Cusset chủ biên [46]. Cuốn sách được thực hiện trong khuôn khổ các hoạt đồng của hai chương trình hợp tác giữa các đơn vị hành chính của Pháp và Việt Nam.
Đề tài phân tích diễn biến và chủ thể của thời kỳ quá độ ở Việt Nam, đường sá và quy hoạch đô thị ở Hà Nội, di dân nội thị tại TP.HCM và Hà Nội, những thách thức của việc tái định cư khu nhà tạm ở TP.HCM, quá trình phát triển của công tác quản lý nhà nước về nước, vai trò của xã hội công dân trong quản lý môi trường đô thị. Đề tài cũng đánh giá các dự án ODA qua hình thức đối tác: từ TP.HCM đến Hà Nội. Thông qua các công trình này, chúng tôi được hiểu thêm những thách thức của quá trình phát triển đô thị ở Việt Nam dưới hai áp lực-kinh tế và dân số, một mặt do sự chuyển đổi từ nền kính tế kế hoạch tập trung sang nền kinh tế thị trường toàn cầu hoá và mặt khác do dân số đô thị 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tăng nhanh. Biến đổi văn hoá đô thị Việt Nam hiện nay do Nguyễn Thanh Tuấn [41] năm 2006.
Bài viết đề cấp đến khái niệm, phân tích và đánh giá đô thị và biến đổi văn hoá đô thị, biến đổi văn hoá đô thị trong thời kỳ đổi mới, nhân tố thúc đẩy và xu hướng biến đổi văn hoá đô thị hiện nay. Đề xuất quan điểm và biện pháp điều tiết quá trình tiếp tục biến đổi văn hoá đô thị hiện nay. Đô thị hoá và quản lý kinh tế đô thị ở Hà Nội do GS.TS Nguyễn Đình Hương (chủ biên) [33] năm 2000. Đề tài phân tích một số vấn đề về đô thị hoá và quản lý kinh tế đô thị, thực trạng kinh tế và quản lý kinh tế đô thị ở Hà Nội.
Đề xuất một số giải pháp về đổi mới kinh tế và quản lý kinh tế đô thị ở Hà Nội. Ngoài ra, có nhiều đề tài về đô thị hoá đã được nghiên cứu và phát biểu ở Hội thảo quốc tế Việt Nam học lần thứ nhất (năm 1998) và lần thứ ba (năm 2008) như Phát triển bền vững hệ thống đô thị ở Việt Nam:Một số vấn đề cơ sở lí luận và thức tiễn do Đào Hoàng Tuấn, Trần Thị Tuyết [17], Phân tích dòng di cư và tính chọn lọc của di cư và thành phố lớn ở Việt Nam trong thập kỷ 90 và thập kỷ đầu thế kỷ 21 do Đỗ Thị Minh Đức [20], Tác động của đô thị hoá đến hình thức cố kết cộng đồng nông dân hiện nay (nghiên cứu trường hợp Hải Dương) của Vũ Hào Quang [73], Xây dựng văn hoá đô thị và văn hoá quản lý ở các đô thị nước ta hiện nay của Bùi Văn Tuấn [12], Đô thị Việt Nam: toàn cầu hoá hay phát triển bền vững của Nguyễn Hữu Thái [37]. Trong những năm vừa qua cũng có nhiều tác phẩm và công trình nghiên cứu về đô thị hoá Hà Nội và nông thôn ngoại thành Hà Nội như sau: Sự biến đổi của làng xã Việt Nam ngày nay ở đồng bằng sông Hồng của PGS. Tô Duy Hợp [62] chủ biên năm 2000.
Cuốn sách đóng góp vào chủ đề đánh giá sự biến đổi xã hội nông thôn trong bối cảnh mới ở Việt Nam. Đề tài tập trung nhận diện thực trạng và xu hướng biến đổi các quan hệ xã hội cơ 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com bản trong làng xã đồng bằng sông Hồng trong thời kỳ đổi mới, vạch rõ các nguyên nhân tác động đổi mới các quan hệ xã hội cơ bản, đồng thời trên cơ sở đó phân tích các hệ quả kinh tế - xã hội của quá trình đổi mới các quan hệ xã hội cơ bản trong làng xã đồng bằng sông Hồng. Ảnh hưởng của đô thị hoá đến nông thôn ngoại thành Hà Nội thực trạng và giải pháp do GS.TSKH Lê Du Phong, TS. Nguyễn Văn Áng, TS.
Hoàng Văn Hoa đồng chủ biên [27]. Công trình này đã phân tích, đánh giá thực trạng ảnh hưởng tích cực và những vướng mắc của quá trình đô thị hoá ở vùng nông thôn ngoại thành Hà Nội, đồng thời nêu lên những bức xúc trong quá trình giải quyết việc đền bù khi Nhà nước thu hồi đất. Trên cơ sở đó tác giả kiến nghị một số giải pháp chủ yếu nhằm giải quyết ảnh hưởng của đô thị hoá đối với nông thôn và hoàn thiện chính sách đền bù thị thu hồi đất sản xuất nông nghiệp ở ngoại thành Hà Nội. Những tác phẩm và công trình nghiên cứu về một làng với các vấn đề ít nhiều liên quan đến đề tại luận văn như Luận án tiến sĩ Kiến trúc Chuyển đổi cấu trúc làng xã vùng ven đô thị lớn đồng bằng sông Hồng thành đơn vị ở trong quá trình đô thị hoá do Phạm Hùng Cường [52], Trường Đại học Xây dựng Hà Nội, năm 2001.
Đề tài phân tích các vấn đề lý luận thực tiễn trong việc chuyển đổi cấu trúc làng xã vùng ven đô thị lớn đồng bằng sông Hồng thành đơn vị ở trong quá trình đô thị hoá, cơ sở khoa học cho việc chuyển đổi cấu trúc làng xã vùng ven đô thị lớn đồng bằng sông Hồng thành đơn vị ở trong quá trình đô thị hoá. Luận án đề xuất những nguyên tắc và mô hình chuyển đổi cấu trúc làng xã đô thị hoá thành đơn vị ở đô thị. Luận văn Thạc sỹ chuyên ngành Quản lý đô thị với tên Quản lý quy hoạch xây dựng làng Phú Đô – Hà Nội với sự tham gia của cộng đồng trong quá trình đô thị hoá (thuộc xã Mễ Trì, Huyện Từ Liêm) của Nguyễn Thị Minh Liên [43], trường Đại học Kiến trúc Hà Nội, 2001 cũng có ý nghĩa quan trọng với luận 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Đề tài phân tích về thực trạng quản lý phát triển các làng ven đô Hà Nội trong quá trình đô thị hoá với sự tham gia của cộng đồng, đề xuất một số giải phảp quản lý quy hoạch xây dựng làng Phú Đô với sự tham gia của cộng đồng trong quá trình đô thị hoá.
Tác Phẩm Đối mặt với tương lai, hồi phục lại quá khứ của Kleinen. John [24], sau khi tìm hiển sự biến đổi kinh tế, xã hội và những nghi lễ tín ngưỡng ở làng Tó đã khái quát lên luận điểm và cũng là tên cuốn sách của ông. Theo tác giả dân làng khi phải đối mặt với các vấn đề của hiện tại, những sự thay đổi nhiều khi là đột ngột, những sự khủng hoảng,… đã tìm đến những giá trị truyền thống để tìm lại sự cân bằng cho cuộc sống. Cuốn sách Biến đổi văn hoá ở các làng quê hiện nay của TS.
Nguyễn Thị Phương Châm [45] thực hiện ra đời năm 2008 là sự tổng kết từ một công trình nghiên cứu cấp Bộ. Nêu ra những tiền đề lý thuyết và thực tiễn của biến đổi văn hoá. Bài viết về sự biến đổi kinh tế, xã hội và văn hoá ở làng Đồng Ky, Trang Liệt và Đình Bảng trong quá trình công nghiệp hoá, đô thị hoá hiện nay. Đề xuất những vấn đề đặt ra trong quá trình biến đổi văn hoá, xã hội ở ba làng tỉnh Bắc Ninh trong quá trình công nghiệp hoá, đô thị hoá hiện nay.