CHƯƠNG I TỔNG QUAN VỀ CHÍNH SÁCH TÀI KHÓA VÀ CHÍNH SÁCH TIỀN TỆ 1. CHÍNH SÁCH TÀI KHÓA 1.1 Khái niệm Chính sách tài khóa là tổng hợp các quan điểm, cơ chế và phương thức huy động các nguồn hình thành ngân sách nhà nước, các quỹ tài chính có tính chất tập trung của Nhà nước nhằm mục tiêu phục vụ các khoản chi lớn của ngân sách nhà nước theo kế hoạch từng năm tài chính, bao gồm: Chi thường xuyên, chi đầu tư phát triển, bổ sung quỹ dự trữ quốc gia, trả nợ trong và ngoài nước đến hạn. Hay chính sách tài khóa thường tập trung vào khía cạnh phân tích ảnh hưởng của những thay đổi trong ngân sách nhà nước đến tổng thể nền kinh tế ( thông qua thay đổi các biến GNP, GDP, thất nghiệp và lạm phát,.) Hai công cụ chính của chính sách tài khóa là chi tiêu của chính phủ và hệ thống thuế. Những thay đổi về mức độ và thành phần của thuế và chi tiêu của chính phủ có thể ảnh hưởng đến các biến số sau trong nền kinh tế: Tổng cầu và mức độ hoạt động kinh tế; Kiểu phân bổ nguồn lực; Phân phối thu nhập Chính sách tài khóa liên quan đến tác động tổng thể của ngân sách đối với hoạt động kinh tế.
Có các loại chính sách tài khóa điển hình là trung lập, mở rộng, và thu gọn. Chính sách trung lập là chính sách cân bằng ngân sách khi đó G = T (G: chi tiêu chính phủ, T: thu nhập từ thuế). Chi tiêu của chính phủ hoàn toàn được cung cấp do nguồn thu từ thuế và nhìn chung kết quả có ảnh hưởng trung tính lên mức độ của các hoạt động kinh tế. Chính sách mở rộng là chính sách tăng cường chi tiêu của chính phủ (G > T) thông qua chi tiêu chính phủ tăng cường hoặc giảm bớt nguồn thu từ thuế hoặc kết hợp cả hai.
Việc này sẽ dẫn đến thâm hụt ngân sách nặng nề hơn hoặc thặng dư ngân sách ít hơn nếu trước đó có ngân sách cân bằng. Chính sách tài khóa và tổng cầu xã hội 1.1 Tổng cầu xã hội và số nhân chi tiêu Trong điều kiện nền kinh tế mở, sử dụng khái niệm từ phân tích cung cầu, Keynes phân tích tổng cầu xã hội thành các yếu tố chi tiêu như sau: AD = C + I + G + ( X-M) - AD: Tổng cầu; - C: Chi tiêu dùng của dân cư; - I: Chi đầu tư theo kế hoạch của doanh nghiệp, bao gồm đầu tư tài sản cố định và đầu tư tồn kho. - G: Chi tiêu của Chính phủ - (X-M): Cán cân thanh toán quốc tế. Tiêu dùng được quyết định bởi rất nhiều yếu tố và một trong số đó là thu nhập.
Khi thu nhập xã hội tăng lên thì chi tiêu tăng lên. Dựa trên mối liên hệ này, Keynes hình thành mô hình số nhân trên cơ sở phân tách chi tiêu xã hội thành hai loại: (i) Chi tiêu tự định (Autonomy expenditures) thay đổi theo những nhân tố khác, độc lập với thay đổi thu nhập. Chi tiêu tự định nói lên người tiêu dùng vẫn phải chi tiêu cho dù họ không có thu nhập. (ii) Chi tiêu ứng dụ (Induced expenditures) là phần chi tiêu thay đổi khi thu nhập thay đổi.
Theo đó, mối quan hệ giữa thu nhập và chi tiêu có thể diễn tả một cách chính xác như là một hàm số chi tiêu – phản ánh mối quan hệ giữa tổng chi tiêu/tổng cầu ( chi tiêu tự định và chi tiêu ứng dụ) và thu nhập: AD = C + I + G + (X-M) = AD0 + mpcY - AD0: là chi tiêu tự định ( chi tiêu dùng và chi tiêu đầu tư) - mpc: thiên hướng tiêu dùng biên ( Marginal propensity to consume) - Y: thu nhập và tích số mpcY là chi tiêu ứng dụ. Thiên hướng tiêu dùng biên phản ánh tỷ lệ thay đổi tiêu dùng ∆C so với thay ΔC ΔD đổi thu nhập ∆Y và được xác định theo công thức mpc . Dựa vào mpc, Δ Δ 2 Keynes thiết lập mối quan hệ giữa chi tiêu của người tiêu dùng (C) với thu nhập khả 3 dụng (disposable income: YD) để chỉ ra tác động của C đến AD. Thu nhập khả dụng (YD) là tổng thu nhập có thể chi tiêu được xác định bằng tổng thu nhập (Y) trừ đi thuế (T): YD = Y-T.
Khi đó, hàm số tiêu dùng C được diễn tả qua công thức: C = a + mpcYD, trong đó a là chi tiêu tự định của người tiêu dùng. Tại điểm cân bằng thị trường cạnh tranh, tổng cung bằng tổng cầu. Trong điều kiện thị trường cạnh tranh hoàn hảo, tổng cầu (AD) chính là tổng chi tiêu xã hội và bằng tổng cung là tổng thu nhập xã hội, nên tại điểm cân bằng của thị trường ta có Y = AD. Từ đó, suy ra Y = AD0 + mpcY.
Biến đổi phương trình này ta được: ⎛ 1 ⎞ ⎛ 1 ⎞ ⎟ ⎟xAD 0. Trong ⎟⎟ gọi là số nhân chi tiêu ⎜⎜ đó, ⎜ ⎜ ⎝1 ⎝1mpc ⎠ mpc ⎠ Số nhân chi tiêu là số được nhân với mức thay đổi trong chi tiêu tự định để xác định mức thay đổi trong tổng chi tiêu cân bằng và GDP thực cân bằng. Nếu trong một nền kinh tế chúng ta giả thiết giá cả, lãi suất và tỷ giá hối đoái không đổi – tức là giả thiết rằng mặc dầu có một mức gia tăng nào đó của chi tiêu tự định cũng sẽ không có một ảnh hưởng nào đối với giá cả, lãi suất và tỷ giá hối đoái. Với k là số nhân chi tiêu và k = 1 ⎞ ⎟⎟.
Vì 0 < mpc < 1 => 1- mpc < 1 ⎛ nên ⎜ ⎝1mpc ⎠ k > 1. Như vậy khuynh hướng chi tiêu biên càng lớn thì số nhân chi tiêu càng lớn. Nếu mpc = 0, điều này có nghĩa là không có chi tiêu ứng dụ, trong trường hợp này số nhân sẽ bằng 1. Một sự thay đổi trong chi tiêu tự định sẽ làm thay đổi trong GDP thực và nếu không có sự thay đổi trong chi tiêu ứng dụng thì quá trình này sẽ chấm dứt.
Sự gia tăng hay giảm bớt luồng thu nhập của nền kinh tế chính là sự thay đổi trong chi tiêu tự định, chủ yếu là do sự thay đổi trong đầu tư và xuất khẩu. Sự gia tăng hay giảm bớt này gây ra sự dao động lớn trong GDP thực do tác động của số nhân. Tuy nhiên những dao động lớn này trong GDP thực không phải chỉ do sự thay đổi được khuyếch đại lên từ đầu tư và xuất khẩu mà còn từ số mua hàng hóa và dịch 3 vụ của chính phủ. Chính vì điều này chính phủ đã lợi dụng số nhân để giảm bớt sự dao động của tổng chi tiêu, ổn định hóa nền kinh tế.2Chính sách tài khóa và tổng cầu xã hội Để hiểu chính sách tài khóa tác động đến sự thay đổi tổng cầu, chúng ta có thể phân tích tổng cầu thành các thành tố : ⎛ ΔC() ⎞ ⎜ ⎟ 1 ⎜ ΔI() ⎟ Δ D 0 x ⎜ ΔG() ⎟ Δ 1 mpc ⎜ ⎟ ⎟ ⎜ ⎝ Δ(X M)() ⎠ Từ phương trình trên ta thấy, bất kỳ chính sách nào tác động đến bốn nhân tố cấu thành chi tiêu AD0 đều có thể đạt được kết quả như chính sách tài khóa.
Riêng đối với chính sách tài khóa, (i) Chính phủ có thể làm thay đổi tổng cầu theo chính sách thắt chặt hay mở rộng. Một sự mở rộng tài khóa làm gia tăng tổng cầu thông qua một trong hai kênh. Thứ nhất, nếu như Chính phủ gia tăng mua hàng hóa nhưng vẫn không thay đổi chính sách thuế sẽ làm gia tăng tổng cầu trực tiếp. Thứ hai, nếu Chính phủ cắt giảm thuế hoặc gia tăng các khoản chuyển giao ( trợ cấp) sẽ làm gia tăng thu nhập khả dụng của công chúng, kéo theo họ sẽ chi tiêu nhiều hơn.
Đến lượt, điều này làm gia tăng tổng cầu, tạo điểm cân bằng mới tương ứng với mức sản lượng đầu ra gia tăng. (ii) Chính sách tài khóa cũng làm thay đổi thành phần của tổng cầu. Xét trường hợp Chính phủ chấp nhận bội chi ngân sách và phát hành trái phiếu để bù đắp bội chi. Trong trường hợp này Chính phủ cạnh tranh với khu vực tư trong vay vốn, kéo theo làm gia tăng lãi suất thị trường và gây ra hiện tượng chèn lấn đầu tư tư nhân.
Chính sách tài khóa mở rộng làm giảm một phần sản lượng do khu vực tư tạo ra. Vì thế, thách thức đặt ra với chính sách tài khóa mở rộng là chính phủ phải thiết lập chính sách đầu tư hiệu quả để thu hút trở lại của khu vực đầu tư tư nhân. (iii) Trong nền kinh tế mở, chính sách tài khóa cũng tác động đến tỷ giá hối đoái và cán cân thương mại. Trong trường hợp chính sách tài khóa mở rộng sự vay vốn của chính phủ sẽ làm gia tăng lãi suất trên thị trường trong nước.
Khi đó, các nhà đầu tư trên thị trường quốc tế sẽ gia tăng chuyển vốn ngoại tệ vào đầu tư trong nước nhằm thu lợi lớn từ cơ hội lãi suất tăng cao. Điều này dẫn đến ngoại tệ trở nên 4 giảm giá so với đồng nội tệ; hậu quả là hàng hóa nhập khẩu trở nên rẻ hơn và hàng hóa xuất khẩu trở nên cao hơn ở nước ngoài, làm gia tăng thâm hụt cán cân thương mại. Thông qua sự phân tích trên có thể tóm tắt tác động của chính sách tài khóa đến các yếu tố của cầu như sau: Bảng 1.1: Tóm tắt chính sách quản lý Cầu của Chính phủ Chính sách tài khóa mở rộng Thay đổi các yếu tố của cầu - Chính sách tiêu dùng C↑ - Chính sách đầu tư I↑ - Chính sách tài khóa G↑; T↓ hoặc bội chi ↑ - Chính sách ngoại thương X↑; M↓ hoặc bội chi ↓ Chính sách tài khóa thắt chặt Thay đổi các yếu tố của cầu - Chính sách tiêu dùng C↓ - Chính sách đầu tư I↓ - Chính sách tài khóa T↑;G↓ hoặc bội chi ↓ - Chính sách ngoại thương M↑; X↓ hoặc bội chi ↑ 1. Chính sách tài khóa – công cụ quản lý vĩ mô Với sự tác động đến tổng cầu và các thành phần của nó, chính sách tài khóa trở thành công cụ quản lý kinh tế vĩ mô.
Sự ảnh hưởng trước hết của chính sách tài khóa mở rộng là làm gia tăng nhu cầu hàng hóa và dịch vụ. Nhu cầu càng lớn dẫn đến gia tăng cả sản lượng đầu ra lẫn giá cả, đến lượt làm thay đổi trạng thái chu kỳ kinh tế.