Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ KHU VỰC ẤN ĐỘ DƯƠNG – THÁI BÌNH DƯƠNG VÀ CHIẾN LƯỢC CỦA MỸ 1. Khái niệm và cấu trúc khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương 1. Khái niệm khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương Trong những năm gần đây, thuật ngữ “khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương” đã trở nên ngày càng phổ biến. Thuật ngữ này được sử dụng để phản ánh một loạt các vấn đề chính trị và an ninh, thể hiện tính phức tạp và đang phát triển của khu vực.
Về mặt địa lý, khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương bao gồm Biển Ấn Độ rộng lớn về phía Tây và Biển Thái Bình Dương to lớn về phía Đông, tạo ra một hệ thống biển cả phong phú và đa dạng. Sự đa dạng địa hình từ rừng nhiệt đới đến núi cao và đảo quốc tạo ra một môi trường sống động cho hàng tỷ người dân và một hệ sinh thái phong phú. Khu vực này đóng vai trò quan trọng không chỉ trong lịch sử và địa lý mà còn trong quan hệ quốc tế và sự phát triển toàn cầu. Với vị trí chiến lược và đa dạng địa lý, là nơi đặt trụ của một số nền kinh tế phát triển nhanh nhất thế giới và đóng vai trò quan trọng trong sự tăng trưởng kinh tế toàn cầu, khu vực này hiện đang là tâm điểm của sự tương tác văn hóa, kinh tế và chính trị giữa các quốc gia.
Thuật ngữ “Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương” có nguồn gốc từ đầu thế kỷ XX, khi được dùng để miêu tả địa lý và tài nguyên tự nhiên của khu vực. Theo David Brewster, một chuyên gia hàng đầu về khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương, thuật ngữ này được sử dụng lần đầu trong bối cảnh chính trị vào những năm 1940, đặc biệt là để nêu tầm quan trọng chiến lược của khu vực trong Thế chiến II [Brewster, 2021]. Cả phe Đồng minh và phe Trục đều sử dụng thuật ngữ này để mô tả khu vực, phản ánh vai trò quan trọng của nó như một trường chiến lược trong cuộc chiến tranh. Sau Thế chiến II, thuật ngữ “Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương” không còn được sử dụng trong vài thập kỷ, do khu vực này bị chia thành các phạm vi ảnh hưởng riêng biệt trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh.
Tuy nhiên, thuật ngữ này 18 bắt đầu xuất hiện trở lại vào những năm 1990, khi khu vực này chứng kiến sự tăng trưởng kinh tế nhanh chóng và những biến động chính trị to lớn. Nó được sử dụng để mô tả sự liên kết kinh tế và chính trị ngày càng chặt chẽ giữa các quốc gia ở Ấn Độ Dương và Tây Thái Bình Dương, thể hiện mức độ phụ thuộc lẫn nhau tăng lên của khu vực này. Theo Rory Medcalf, một chuyên gia hàng đầu về khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương, thuật ngữ “Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương” ngày càng trở nên đáng chú ý vào đầu thế kỷ XXI, khi khu vực này trở thành tâm điểm chính của chính trị toàn cầu [Medcalf, 2020]. Sự nổi lên của Trung Quốc và sự cạnh tranh chiến lược ngày càng leo thang giữa Trung Quốc và Mỹ đã tạo ra một làn sóng lo ngại về tương lai của khu vực này và khái niệm về Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương đã trở thành một khuôn khổ để hiểu các động lực phức tạp về an ninh và chính trị trong khu vực.
Thuật ngữ “Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương” đã trở thành một đề tài quan trọng trong các nghiên cứu và tranh luận của các nhà phân tích và các quốc gia trong khu vực. Sự đa dạng về quan điểm và lợi ích đã tạo ra sự phong phú trong cách sử dụng thuật ngữ này. Một mặt, nó được coi là một biểu hiện của tiềm năng kinh tế rộng lớn, với sự tập trung vào vai trò của thương mại và đầu tư trong việc thúc đẩy tăng trưởng và phát triển kinh tế. Tuy nhiên, ở một khía cạnh khác, nó cũng được xem là một khung quy chiếu để hiểu về những vấn đề chiến lược quan trọng, với sự tập trung vào việc hợp tác và phối hợp giữa các quốc gia để duy trì ổn định và an ninh trong khu vực.
Mỹ là một trong những quốc gia ủng hộ mạnh mẽ nhất khái niệm về “Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương”, coi khu vực này là một ưu tiên chiến lược quan trọng. Năm 2017, chính quyền Trump đã công bố Chiến lược An ninh Quốc gia, xác định rõ ràng “Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương” là khu vực trọng tâm trong chính sách đối ngoại của Mỹ [White House, 2017]. Chiến lược này nhấn mạnh về việc thúc đẩy một “Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương tự do và mở”, đồng thời kêu gọi tăng cường sự tham gia của các quốc gia trong khu vực để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, duy trì an ninh khu vực và duy trì trật tự quốc tế dựa trên luật lệ. Mỹ cũng đã nỗ lực 19 tăng cường quan hệ đối tác an ninh trong khu vực, đặc biệt là với Nhật Bản và Úc.
Năm 2018, ba quốc gia này đã khởi động Hiệp định Đối tác Đầu tư Cơ sở Hạ tầng Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương nhằm thúc đẩy phát triển cơ sở hạ tầng trong khu vực [DFC, 2018]. Bên cạnh đó, Mỹ cũng đã tìm cách tăng cường hợp tác an ninh với Ấn Độ, một đối tác mà nước này đánh giá là quan trọng trong khu vực. Đáng chú ý, trong Chiến lược An ninh Quốc gia 2022 của Mỹ, khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương được xác định có giới hạn địa lý trải dài từ bờ Tây của Mỹ đến bờ Tây của Ấn Độ. Chiến lược này nhấn mạnh tầm quan trọng của khu vực đối với an ninh và thịnh vượng toàn cầu và mô tả nó như “trung tâm địa chính trị của thế kỷ XXI” [White House, 2022a].
Một số quốc gia như Nhật Bản, Ấn Độ và Úc đã sử dụng thuật ngữ này như một cách để thúc đẩy tầm nhìn về một “Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương tự do và rộng mở”, không chỉ đặt trọng tâm vào việc duy trì trật tự quốc tế dựa trên luật lệ mà còn nói lên sự quan trọng của việc thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và duy trì an ninh khu vực, xem đó là một phản ứng đối với sự gia tăng của Trung Quốc trong khu vực. Với tư cách là đồng minh quan trọng của Mỹ ở khu vực, Nhật Bản đóng vai trò trọng yếu trong việc hình thành và thúc đẩy chiến lược Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương. Tháng 4/2017, chính phủ của Thủ tướng Shinzo Abe công bố “Chiến lược Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương tự do và rộng mở”, xác định Tokyo sẽ mở rộng vai trò chiến lược và tầm nhìn của mình, “đóng góp tích cực cho hòa bình” trong khu vực rộng lớn này [Ministry of Foreign Affairs of Japan, 2021]. Ấn Độ là một trong những quốc gia ủng hộ quan trọng nhất cho chiến lược Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương.
Năm 2015, trong Báo cáo “Bảo đảm an ninh biển: Chiến lược an ninh biển của Ấn Độ”, Ấn Độ nêu rõ tầm nhìn môi trường chiến lược khu vực và toàn cầu đã chuyển từ châu Âu – Đại Tây Dương sang Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương. Theo đó, tầm nhìn chiến lược của Ấn Độ dần chuyển sang khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương, liên kết với Chính sách “Hành động Hướng Đông” của Ấn Độ [Vashisht, 2023]. Đáng chú ý, Úc là một trong những quốc gia ủng hộ và phổ biến khái niệm Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương từ khá sớm. Thuật ngữ Ấn 20 Độ Dương – Thái Bình Dương được liên tục đề cập đến trong Sách trắng Quốc phòng của nước này năm từ năm 2009 đến năm 2016, xác định khu vực này là một cấu trúc địa chính trị quan trọng để định hướng chính sách đối ngoại và an ninh của Úc.
Ngày 1/7/2020, Úc đã công bố chiến lược quốc phòng mới, theo đó, lực lượng quốc phòng sẽ chuyển trọng tâm sang nâng cao sức mạnh quân sự trên khắp khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương [EPRS, 2022]. Trái ngược lại, Trung Quốc đã thể hiện phản ứng không nhất quán đối với khái niệm về Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương. Một phần, nước này đã chủ động mở rộng sự ảnh hưởng của mình trong khu vực thông qua BRI. Trong nỗ lực này, Trung Quốc đang hướng tới việc thúc đẩy phát triển cơ sở hạ tầng và hội nhập kinh tế trên toàn châu Á và xa hơn nữa.
Tuy nhiên, mặt khác, Trung Quốc cũng đã phê phán và chỉ trích khái niệm về Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương. Theo quan điểm của họ, khái niệm này được coi là một nỗ lực nhằm kiềm chế sự trỗi dậy và hạn chế ảnh hưởng của các quốc gia khác trong khu vực. Trung Quốc đã mạnh mẽ chỉ trích khái niệm này, coi đó là một nỗ lực để ngăn chặn sự phát triển và làm suy giảm ảnh hưởng của nước này trong khu vực. Trung Quốc đã và đang nỗ lực mở rộng sự ảnh hưởng của mình ở Ấn Độ Dương và Tây Thái Bình Dương và khái niệm “Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương” được xem là một thách thức đối với tầm nhìn chiến lược của họ về trật tự khu vực.
Quan điểm này được khẳng định lại theo nhận định của Yun Sun, một chuyên gia cấp cao tại Trung tâm Stimson [Sun, 2024]. Bên cạnh việc xem khái niệm “khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương” là một thách thức đối với tầm nhìn chiến lược, Trung Quốc cũng chỉ trích vai trò của Mỹ trong khu vực, đánh giá rằng nước này là một thế lực gây bất ổn, đang cố gắng duy trì sự thống trị của mình [Shicun & Colombage, 2019]. Mặc dù gặp phải những căng thẳng, một số nhà phân tích đã đề xuất rằng vẫn tồn tại cơ hội hợp tác giữa Trung Quốc và các quốc gia khác trong khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương. Theo Medcalf, khái niệm về khu vực này cung cấp một khuôn khổ và tầm nhìn để quản lý các động lực phức tạp và đang phát triển của khu vực, đồng thời có thể là nền tảng cho đối thoại và hợp tác giữa các quốc gia trong khu vực [Medcalf, 2020].
Tuy 21 nhiên, để đạt được điều này, tất cả các bên liên quan đều cần sẵn lòng tham gia vào các cuộc đối thoại mang tính xây dựng và hướng tới các mục tiêu chung. ASEAN và các quốc gia trong khu vực có cách hiểu và phản ứng đa dạng đối với khái niệm “khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương”.